luật so sánh civil law

Từ các trường này, xuất hiện các trường đại học tổng hợp, đầu tiên là ở Italia với thành phố Bologna là trung tâm luật học hàng đầu Thế kỷ 12-13 trong lịch sử châu Âu là Thời kỳ Phục hưn

Civil Law được truyền bá ở khắp châu Âu, trừ nước Anh nên một số học giả gọi

hệ thống này là hệ thống pháp luật châu Âu lục địa

1 Sự hình thành Civil Law ở các nước châu Âu lục địa

a) Một số vấn đề cơ bản về Luật La Mã

Luật La Mã thời cộng hoà sơ kỳ (thế kỷ 6-4 trước Công nguyên):

Nhà nước vừa thoát thai ra khỏi chế độ công xã nguyên thuỷ

Pháp luật thời kỳ này phát triển chưa cao (cả về phạm vi các quan hệ xã hội mà nó điều chỉnh lẫn kỹ thuật lập pháp)

Luật 12 bảng:

Tiêu biểu cho Luật La Mã cổ đại, ra đời năm 449 trước Công nguyên

Nội dung chủ yếu là các tập quán Latin và vay mượn tập quán Hy Lạp cổ đại Đơn thuần là tập hợp các quy tắc cơ bản chứ không phải là văn bản pháp luật hoàn chỉnh

Vào thế kỷ 2 sau Công nguyên, Đế quốc La Mã đã có những thành tựu quan trọng

về hình thức tổ chức nhà nước, thiết chế quân sự và luật pháp

Phần lớn Tây Âu chịu ảnh hưởng của người La Mã

Đỉnh cao của sự suy thoái quyền lực La Mã ở vùng phía Tây là việc phế truất Hoàng đế La Mã Romulus Augustulus năm 476 và thành lập các vương quốc của người german trên lãnh thổ La Mã

Đế quốc La Mã phía Đông (về sau còn được gọi Đế quốc Bizantine với thủ đô ở Constantinople) không chỉ gìn giữ các giá trị văn minh cổ đại mà còn bổ sung thêm vào nó các yếu tố phương Đông và phát triển rực rỡ dưới thời Hoàng đế Justinian I (527-565)

Năm 528, Hoàng đế Justinian I ra lệnh tập hợp, hệ thống hoá và củng cố - điển chế hoá Luật La Mã và Tập hợp các chế định luật dân sự - Corpus Juris Civilis ra đời: Corpus Juris Civilis

Codex Constitutionum - Bộ luật Justinian

Institutiones - Sách giáo khoa Luật La Mã

Digesta - Tổng luận luật học Justinian

Novellae - Tập hợp luật mới

b) Giai đoạn nghiên cứu và áp dụng Luật La Mã thế kỷ 11-18

Trong thế kỷ 11, các trường phổ thông của Nhà thờ Thiên chúa giáo tại các đô thị ngày càng phát triển, trở thành các trung tâm học thức ở châu Âu

Từ các trường này, xuất hiện các trường đại học tổng hợp, đầu tiên là ở Italia với thành phố Bologna là trung tâm luật học hàng đầu

Thế kỷ 12-13 trong lịch sử châu Âu là Thời kỳ Phục hưng sau Đêm trường Trung

Cổ

Thời kỳ của những biến đổi sâu sắc về kinh tế, chính trị, văn hoá;

Thời kỳ của sự phục hồi các giá trị nhân văn đã có từ thời Hy Lạp và La Mã cổ đại

- thể hiện xu hướng phủ nhận nhà thờ và tôn giáo, kêu gọi bảo vệ các quyền và giá trị bất biến của con người

Các trường phái nghiên cứu Luật La Mã

Ở châu Âu thời kỳ này, các trường đại học đóng vai trò chủ yếu trong giao lưu văn hoá pháp lý

Có thể nói khoa học pháp lý thống nhất cho toàn bộ châu Âu thế kỷ 11-18 là kết quả nghiên cứu chung của các trường đại học ở các nước latin lẫn các nước germain nên hệ thống pháp luật này còn được gọi là hệ thống pháp luật Đức – La

Hệ thống pháp luật thống nhất ở châu Âu lục địa được gọi là jus commune - thống nhất nhưng mềm dẻo, được thể hiện đa dạng ở từng nước (khác với common law được áp dụng một cách đồng bộ ở Anh)

Lý do là vì thời kỳ này ở các nước châu Âu, đặc biệt là ở Pháp và Đức chưa có sự thống nhất về chính trị và tổ chức nhà nước, do đó chưa thể có tổ chức tư pháp trung ương

Trường phái của các giáo sư luật

Trường phái của các giáo sư luật (Glossators): xuất hiện từ thế kỷ 13 ở Bologna – nơi tập trung hàng ngàn sinh viên từ khắp châu Âu

Các giáo sư làm công việc tìm hiểu và giải thích ý nghĩa ban đầu của Corpus Juris Civilis

Trường phái các nhà bình luận

Trường phái các nhà bình luận (Commentators hoặc Post Glossators) xuất hiện thế

kỷ 13-14 ở Italia

Các luật gia đã không còn tìm hiểu và giải thích ý nghĩa ban đầu của Corpus Juris

mà tìm cách giải thích nó sao cho phù hợp với đòi hỏi của xã hội đương thời Trường phái này đã biến Luật La Mã thành nền tảng của khoa học pháp lý châu

Âu

Trường phái các nhà pháp điển hiện đại

Trường phái các nhà pháp điển hiện đại (Usus Modernus Pandectarium hay Pandectists) xuất hiện ở Đức thế kỷ 16

Trường phái này không phát triển lý luận về pháp luật, cũng không tìm hiểu nội dung mang tính lịch sử của Corpus Juris mà quan tâm đến việc làm thế nào để áp dụng các quy phạm pháp luật trong thực tiễn, làm cho nó không mâu thuẫn với tập quán pháp ở Đức

Trường phái luật tự nhiên

Trường phái luật tự nhiên xuất hiện ở Đức thế kỷ 17-18 Trường phái này phản đối quan niệm cho rằng trật tự xã hội do Thượng đế quyết định và khẳng định: bên cạnh pháp luật nhà nước còn có pháp luật tự nhiên Pháp luật nhà nước có thể phản ánh đúng hoặc sai so với luật tự nhiên

Ở các trường đại học, Trường phái luật tự nhiên chủ trương dạy một loại pháp luật

đã được hệ thống hoá cho phù hợp với nhu cầu của đời sống hiện đại Khoa học pháp lý được hoàn toàn đổi mới, người ta chia pháp luật thành hai nhánh: luật công và luật tư Những tư tưởng này sẽ chỉ đạo việc xây dựng pháp luật sau Cách mạng Pháp năm 1789

Pháp luật thực định của châu Âu thế kỷ 11-18

Pháp luật thực định của châu Âu thế kỷ 11-18 là hỗn hợp luật thành văn, tập quán pháp và luật giáo hội

Tập quán thời kỳ này rất nhiều và đa dạng, chia thành tập quán chung và tập quán địa phương

Luật giáo hội ảnh hưởng sâu sắc đến pháp luật - đặc biệt đến các chế định về hôn nhân và gia đình

Sự tiếp nhận Luật La Mã

Việc truyền bá một pháp luật chung, thống nhất mà các trường đại học tiến hành không hề nhằm mục đích áp đặt một pháp luật thống nhất bằng con đường quyền lực

Việc tìm ra một pháp luật chung thống nhất cho toàn châu Âu và việc tiếp nhận nó

là hai vấn đề khác nhau

Trên thực tế, việc tiếp nhận pháp luật thống nhất ở các nước diễn ra vào những thời điểm khác nhau và bằng những con đường khác nhau

Luật La Mã được tiếp nhận ở các nước châu Âu bằng các con đường:

Tiếp nhận Luật La Mã về tư tưởng

Tiếp nhận nguyên gốc Luật La Mã

Tiếp nhận thông qua sự tư vấn, hỗ trợ của các trường đại học đối với từng trường hợp cụ thể

Tiếp nhận thông qua quá trình tập hợp hoá

Ở Pháp, pháp luật thống nhất chỉ được coi là “lẽ phải thành văn” vì vua Pháp cho rằng luật quốc gia cao hơn luật thống nhất, nước Pháp chỉ chịu ảnh hưởng chứ không áp dụng luật thống nhất

Ở Đức luật thống nhất được tiếp nhận coi là luật điều chỉnh trật tự xã hội Pháp luật thống nhất ở đây là luật la Mã đã được các nhà pháp điển hiện đại (Pandectists) biến tấu Luật tư của Đức là copy của Luật La Mã - nền tảng của pháp luật thống nhất

Ở Italia, việc tiếp nhận pháp luật thống nhất diễn ra rất tự nhiên vì Italia vốn là trường đại học luật của châu Âu

c) Giai đoạn từ cuối thế kỷ 18 đến nay

Sau Cách mạng Tư sản Pháp năm 1789, những tư tưởng của trường phái luật tự nhiên được đánh giá cao Trường phái này đã có công nâng kỹ thuạt lập pháp lên trình độ pháp điển hoá

Tư tưởng của trường phái này là biến pháp luật được giảng dạy thành pháp luật thực định, tư tưởng này đi vào xã hội làm cho nhà cầm quyền thấy sự cần thiết phải xem xét lại toàn bộ pháp luật, từ đó hình thành tư tưởng pháp điển hoá

Trường phái luật tự nhiên cũng đưa ra tư tưởng cần có pháp luật điều chỉnh quan

hệ giữa người cai trị và người bị cai trị, qua đó hình thành luật công

Phục hồi pháp điển hoá

Việc pháp điển hoá ở Pháp đã trở thành mẫu mực cho hệ thống pháp luật châu Âu lục địa (Tiêu biểu là Bộ luật Napoleon 1804) Pháp điển hoá là kỹ thuật trình bày một cách có phương pháp một pháp luật phù hợp với xã hội hiện đại, một pháp luật được toà án áp dụng

Pháp điển hoá cũng bộc lộ những hậu quả tiêu cực, làm xuất hiện trường phái luật học thực chứng Chủ nghĩa luật học thực chứng phủ nhận vai trò của luật tự nhiên

và đánh giá quá cao vai trò của pháp điển hoá, cho rằng trong hệ thống pháp luật chỉ có các văn bản pháp luật mới có thể được coi là nguồn luật

Câu hỏi trắc nghiệm

Nhận định sau đây là đúng hay sai? Giải thích tại sao?

Ở châu Âu lục địa đã từng có hệ thống luật thống nhất

Ở châu Âu lục địa trước thế kỷ 18 đã có pháp điển hoá được ghi vào lịch sử

Điều kiện để pháp điển hoá thành công

Pháp điển hoá phải là sự nghiệp của một ông vua sáng suốt

Pháp điển hoá phải được tiến hành ở một nước lớn, có thể gây ảnh hưởng đến các nước khác

2 Sự mở rộng Civil Law ở các khu vực khác trên thế giới

Kết quả của quá trình mở rộng thuộc địa

Do nhu cầu học hỏi văn minh pháp lý phương Tây

Sự tiếp nhận họ Civil Law ở một số quốc gia và vùng lãnh thổ

Các nước châu Mỹ Latin thông qua các bộ luật lớn theo mô hình của Pháp

Một số nước Đông Âu quay lại hệ thống pháp luật chịu ảnh hưởng của Pháp, Đức Pháp luật của Pháp đã ảnh hưởng quan trọng đến Bộ luật Dân sự, Bộ luật Thương mại ở nhiều nước Trung Đông

Bộ luật Dân sự Đức có ảnh hưởng lớn đến Bộ luật Dân sự các nước như châu Á

II Cấu trúc hệ thống Civil Law

Hệ thống cấu trúc của pháp luật là tổng thể các quy phạm pháp luật có mối liên hệ nội tại thống nhất với nhau được phân định thành các chế định pháp luật và các ngành luật

1 Sự phân chia luật công và luật tư:

l Nét đặc trưng của hệ thống Civil Law

l Thuật ngữ jus publicum (luật công) và jus privatio (luật tư)

l Sự phân biệt giữa luật công và luật tư chỉ mang tính tương đối

a) Luật công

Luật công được hình thành trên nền tảng của trường phái luật tự nhiên

Luật công là tổng thể các quy phạm pháp luật điều chỉnh mối quan hệ giữa Nhà nước với công dân hoặc giữa các cơ quan nhà nước với nhau trong quá trình thực hiện công quyền

Publicum jus est quod ad statum rei romanae spectat, privatium quod ad singulorum utilitarem (D.1.1.1.2)

Luật công có đặc điểm:

- Quy phạm luật công mang tính tổng quát

- Đối tượng hướng tới của luật công là lợi ích công

- Phương pháp điều chỉnh của luật công là mệnh lệnh, thể hiện ý chí đơn phương

- Luật công mang tính bất bình đẳng, trong đó các cơ quan nhà nước có đặc quyền b)Luật tư

Luật tư là luật điều chỉnh mối quan hệ giữa các tư nhân

Đối tượng hướng tới của luật tư là lợi ích tư, với phương pháp điều chỉnh là thoả thuận ý chí

Những đặc điểm của dòng họ Civil Law được thể hiện đầy đủ nhất ở lĩnh vực luật

tư

Luật Hình sự dù theo bản chất thuộc công pháp nhưng theo truyền thống Civil Law được coi là thuộc luật tư vì nhiều quy định của nó được ban hành để bảo vệ các quan hệ tư pháp

c)Lý do phân chia luật công và luật tư

Quan hệ giữa người thống trị và người bị thống trị là quan hệ đặc thù, đòi hỏi một

sự điều chỉnh khác

Lợi ích công và lợi ích tư không thể so sánh với nhau

2 a)Sự tương đồng giữa luật công và luật tư ở các nước Civil Law

Trong lĩnh vực công pháp: có sự phân chia thành các ngành luật tương tự, các chế định cũng có các điểm tương đồng

Lý do:

Tương đồng về tư duy pháp lý

Tương đồng trong đào tạo luật

Trong lĩnh vực công pháp: có sự phân chia thành các ngành luật tương tự, các chế định cũng có các điểm tương đồng

Lý do:

Tương đồng về tư duy pháp lý

Tương đồng trong đào tạo luật

Lý do

Do luật tư được xây dựng trên cơ sở Luật La Mã

Do các nước tiếp nhận các tập quán được áp dụng chung

Ở các nước có cấu trúc liên bang thì có hệ thống pháp luật của từng bang và cuả cả liên bang

Trong công pháp, pháp luật của các nước có nhiều chế định khác nhau như chế định bảo hiến

Trong tư pháp có sự phân biệt Luật Dân sự, Luật Thương mại

III Nguồn của Civil Law

1 Luật thành văn

a) Quy phạm pháp luật

Quan niệm về quy phạm pháp luật

Do các nhà lập pháp sáng tạo hoặc được tạo ra từ các học thuyết pháp lý

Mang tính khái quát cao để điều chỉnh chung

b) Hệ thống văn bản luật thành văn

Các nước Civil Law đều nhất trí về vai trò hàng đầu của luật thành văn trong hệ thống nguồn luật

Luật thành văn tạo thành bộ xương của hệ thống pháp lý

Sự khác nhau trong thực tiễn :

Người Pháp thích diễn đạt luật thành văn một cách dễ hiểu nhất

Người Đức thích sử dụng thuật ngữ chuyên ngành một cách chính xác

2 Tập quán pháp

Tập quán pháp là cách xử sự có ý nghĩa về mặt pháp lý mà sự cần thiết và phạm vi của nó được chủ thể pháp luật công nhận một cách tự phát, không cần một văn bản mang tính bắt buộc nào

Bản chất của tập quán pháp được dựa trên hai yếu tố:

- Yếu tố khách quan: việc các xử sự, thái độ, hành vi đã trở thành thói quen một cách tự nhiên

- Yếu tố chủ quan: chủ thể pháp luật cho rằng thói quen đó mang tính bắt buộc (chấp nhận nó là luật)

3 Phán quyết của toà án

Án lệ được hiểu là các bản án, quyết định của toà án, trọng tài; là lời giải thích các quy phạm pháp luật của thẩm phán

Các bản án của thẩm phán Pháp thường ngắn gọn, súc tích nhưng khó hiểu

Các bản án của thẩm phán Đức dài, gần giống như bài luận về khoa học luật, dễ hiểu, có trích dẫn các đạo luật, các phán quyết trước đây và các nguồn luật khác Các nguyên tắc, giải pháp pháp lý rút ra từ án lệ không có giá trị như luật thành văn vì chúng không chắc chắn, có thể bị huỷ bỏ hoặc sửa đỏi bất cứ lúc nào

Vị trí của án lệ trong hệ thống nguồn luật chính là đặc điểm dùng để phân biệt giữa dòng họ Civil Law, dòng họ Common Law và dòng họ pháp luật XHCN

và phát triển văn hoá pháp lý

Học thuyết pháp lý có thể gợi ý cho các nhà lập pháp các cách giải thích luật phù hợp với nhu cầu mới của xã hội

5 Các nguyên tắc chung của pháp luật

Các nguyên tắc chung của pháp luật là các nguyên tắc pháp lý được chấp nhận trong luật quốc gia của hầu hết các nước

Ví dụ:

non bis in idem

nemo judex in propria causa

ex injurria jus non oritur

IV Pháp luật của một số nước thuộc họ Civil Law

1 Hệ thống pháp luật của Pháp

a) Sơ lược quá trình phát triển của hệ thống pháp luật Pháp

Cho tới Cách mạng Pháp 1789, nước Pháp vẫn không có hệ thống pháp luật thống nhất

Một người đi khắp nước Pháp sẽ buộc phải chịu sự thay đổi pháp luật thường xuyên như thay đổi ngựa (Voltare)

Sau 102 cuộc thảo luận của Hội đồng Nhà nước, trong đó có 57 cuộc thảo luận có

sự tham gia của Napoleon, Bộ luật Dân sự Pháp được thông qua ngày 31 tháng 3 năm 1804

Napoleon đánh giá cao vai trò của mình trong việc xây dựng Bộ luật Dân sự Pháp

và khi bị đi đày ở Đảo Saint Helen đã nói: Vinh quang của tôi không phải ở chỗ tôi đã thắng 40 trận đánh Thất bại ở Waterloo đã xoá đi tất cả những hồi tưởng về những trận thắng đó Cái không thể xoá trong trí nhớ, cái sẽ còn mãi mãi – đó là

Bộ luật Dân sự của tôi

Bộ luật Napoleon là bộ luật kinh điển cho dân luật các nước trong dòng họ Civil Law bởi:

Thứ nhất, về nội dung: hầu như tất cả các quan hệ dân sự chủ yếu trong xã hội đều được Bộ luật điều chỉnh

Thứ hai, về kỹ thuật lập pháp, Bộ luật Napoleon là cuộc cách mạng về kỹ thuật làm luật: các chương, điều, quy phạm pháp luật được sắp xếp theo từng chế định, trình bày rõ ràng và logic Các khái niệm pháp lý, các nguyên tắc trong Bộ luật được nêu ngắn gọn nhưng đầy đủ và chuẩn xác

Quyển III Các phương thức sở hữu

Mối quan hệ giữa Bộ luật Dân sự và Bộ luật Thương mại Pháp

Các luật gia nước ngoài thường hiểu sai về mối quan hệ giữa Bộ luật Dân sự và Bộ luật Thương mại Pháp

Bộ luật Thương mại không chứa đựng các quy định về các giao dịch thương mại

Về nguyên tắc, lĩnh vực này được điều chỉnh bởi các quy định trong Bộ luật Dân

Theo nội dung vấn đề toà án phải giải quyết, hệ thống toà án Pháp chia thành toà

án dân sự và toà án hình sự, trên hai loại toà này là toà án tối cao (Toà phá án) Toà án dân sự

Hệ thống toà án dân sự Pháp được chia thành toà án dân sự thông thường và toà án dân sự đặc biệt

Toà án dân sự thông thường có các cấp xét xử sau:

- Toà án cấp sơ thẩm