- Dẫn dắt vào bài mới: Ở chương II, chúng ta đã được tìm hiểu về các triều đại phong kiến Việt Nam từ thế kỉ X-XV, qua đó chúng ta thấy được quá trình hình thành, phát triển của nhà nước
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TP.HỒ CHÍ MINH
Trường THPT Gia Định
-Giáo viên hướng dẫn: Lê Minh Yến
Giáo sinh thực tập: Võ Minh Tập
GIÁO ÁN GIẢNG DẠY LỚP 10
Bài 21:
NHỮNG BIẾN ĐỔI CỦA NHÀ NƯỚC PHONG KIẾN
TRONG CÁC THẾ KỈ XVI-XVIII
I MỤC TIÊU BÀI HỌC
1 Kiến thức: Học sinh cần nắm:
- Sự khủng hoảng rồi sụp đổ của triều Lê Sơ và sự ra đời của triều Mạc
- Mâu thuẫn và đấu tranh lẫn nhau giữa các thế lực phong kiến dẫn đến tình trạng chia cắt đất nước
- Tình hình chính trị-xã hội giữa Đàng trong và Đàng ngoài
2 Tư tưởng và tình cảm:
- Bồi dưỡng cho HS ý thức xây dựng và bảo vệ đất nhước thống nhất
- Bồi dưỡng cho HS tinh thần và ý thức đoàn kết dân tộc
3 Kỷ năng:
- Rèn luyện cho HS kỉ năng nhận định, phân tích, so sánh…các sự kiện lịch sử
- Rèn luyện kỉ năng sử dụng bản đồ
II THIẾT BỊ -TÀI LIỆU DẠY HỌC
- Tranh ảnh có liên quan đến bài học
- Bản đồ Việt Nam
- Giáo trình lịch sử Việt Nam
- Sách giáo khoa, sách tư liệu, sách giáo viên…lớp 10 mới
III TIẾN TRÌNH DẠY- HỌC
- Ổn định lớp
- Kiểm tra bài củ
Câu 1:Tình hình tư tưởng, tôn giáo Đại Việt thế kỉ X-XV Vì sao triều Lê, Nho giáo đã
trở thành hệ tư tưởng chính thống của nhà nước phong kiến Việt Nam?
Câu 2: Sự phát triển của giáo dục, văn học, nghệ thuật Đại Việt thế kỉ X-XV.Ý nghĩa của
việc dựng bia Tiến sĩ ở Văn Miếu –Quốc Tử Giám?
- Dẫn dắt vào bài mới:
Ở chương II, chúng ta đã được tìm hiểu về các triều đại phong kiến Việt Nam từ thế kỉ X-XV, qua đó chúng ta thấy được quá trình hình thành, phát triển của nhà nước phong kiến về các mặt chính trị, kinh tế, văn hóa…Sang đầu thế kỉ XVI, cuộc khủng hoảng chính tri đã làm sụp đổ triều Lê Sơ và cho ra đời một triều đại mới (nhà Mạc), tiếp sau đó diễn ra những mâu thuẫn chồng chéo, gay gắt, phức tạp đã dẫn đến nội chiến (Nam-Bắc triều), chiến tranh (Trịnh-Nguyễn) và chia cắt đất nước làm cảng trở xu thế/qui luật phát triển và tiến bộ của lịch sử dân tộc Lịch sử ghi nhận đó là những biến đổi ta lớn của nhà nước phong kiến Đại Việt Để hiểu được cụ thể những biến đổi đó, hôm nay chúng ta tìm hiểu bài 21.
- Giáo viên viết tiêu đề lên bảng
Trang 2IV TỔ CHỨC DAY-HỌC
Hoạt động của thầy và trò Nội dung cơ bản HS cần nắm
.- GV nhắc lại: Triều đại nhà Lê được
đánh giá là một triều đại thịnh trị trong
lích sử PK Việt Nam (về chính trị, văn
hóa, giáo dục…) Song sang thế kỉ XVI
nhà Lê lâm vào khủng hoảng, suy sụp
-Sau đó GV nêu câu hỏi: Nguyên nhân
nào thế kỉ XVI nhà Lê lại suy yếu? Biểu
hiện của sự suy yếu đó.
-GV theo dõi HS trả lời và nhận xét, bổ
sung, kết luận
Nguyên nhân suy sụp: Năm 1504, vua Lê
Hiến Tông băng, Lê Uy Mục lên kế vị
(1505-1509) cùng với bộ máy quan lại ăn
chơi, sa đoạ Vua khi uống ruợu say thì
giết chết cả cung nữ, tính tình hung hãng
đến nỗi một viên sứ thần Trung Quốc gọi
cho cái tên là “vua quỷ” Sau đó,
Lê.U.Mục bị giết, Lê Tương Dực lên thay
cũng theo kiểu “ngựa quen đường cũ”,
người đời gọi là “vua lợn”
-Về các thế lực phong kiến nổi lên chống
lại nhà Lê, nổi lên nhân vật Mạc Đăng
Dung GV tạo biểu tượng về nhân vật này
cho HS hiểu
-Về triều Mạc sự thay thế triều đại triều
Lê:
GV ra câu hỏi cho HS trả lời: em có nhận
xét gì về sự thay thế này? Vì sao?
-Sau đó GV phân tích rõ, sự thay thế này
là một tất yếu lịch sử dân tộc
Sau khi nhà Mạc được thành lâp, đã tiến
hành thực thi những chính sách để ổn định
và phát triển đất nước
-GV trình bày những biểu hiện (về chính
quyền, kinh tế, luật pháp, quân đội, ngoại
giao) cho HS nắm rõ
Trong các chính sách đó, thì về xây dựng
chính quyền thì GV nhấn mạnh là có sự
kế thừa từ thời Lê Sơ (có giải thích), còn
chính sách kinh tế là giải quyết vấn đề
ruộng đất cho nông dân, -GV nhân mạnh
đây là điểm tiến bộ lúc bấy giờ GV đặc
câu hỏi cho HS trả lời: Vì sao lại tiến bộ
như vậy?
-Hai vấn đề trên, GV nên gợi mở để HS
trả lời, sau đó GV liên hệ các giai đoạn
1 Sự sụp đổ của nhà Lê sơ Nhà Mạc được thành lập.
- Đầu thế kỉ XVI, nhà Lê sơ lâm vào khủng hoảng suy yếu
- Biểu hiện:
+ Vua quan lo ăn chơi, sa đoạ, cướp đoạt ruộng đất, bóc lột nhân dân…
+ Phong trào đấu tranh của nhân bùng nổ ở nhiều nơi
+ Các thế lực phong kiến tranh chấp quyền lực-mạnh nhất là thế lực Mạc Đăng Dung
Năm 1527, Mạc Đăng Dung phế truất vua Lê, lập ra nhà Mạc
-Chính sách của nhà Mạc:
- Xây dựng mô hình chính quyền như thời
Lê Sơ
- Tổ chức thi cử đều đặn
- Xây dựng quân đội mạnh,
- Giải quyết vấn đề ruộng đất cho nông dân
Bước đầu ổn định lại đất nước
Trang 3trước để bổ sung và chốt ý.
-Qua những chính sách của nhà Mạc, GV
cho HS ghi tác dụng của nó đối với lịch
sử (ổn định và phát triển…)
-Tuy nhiên, bên cạnh những tiến bộ, nhà
Mạc cũng gặp nhiều khó khăn:
-GV đặc câu hỏi cho HS trả lời: những
khó khăn mà nhà Mạc gặp phải đó là gì?
và đ ư a đến hậu quả như thế nào?
-Sau khi HS trả lời, GV phân tích rõ hai
áp lực lớn khiến cho nhà Mạc bị cô lập, đó
là các cựu thần nhà Lê (phía Nam) tập hợ
lực lượng chống đối và nhà Minh lâm le
xâm lược (ở phía Bắc), phản ứng của nhà
Mạc như thế nào? và cuối cùng nhà Mạc
chọn con đường thần phục nhà Minh, làm
mất lòng quan lại, nhân đân dẫn đến
khủng hoảng và sụp đổ Làm cho đất nước
rơi vào tình trạng chia cắt vế sau
-Về mục 2: Đất nước bị chia cắt
-GV nên vẽ sơ đồ quá trình hình thành
Nam-Bắc Triều và Đàng Trong –Đàng
ngoài
-Về chiến tranh Nam Bắc Triều
GV phân tích và giả thích rõ cho HS quá
trình hình thành Nam Bắc Triều Sau đó,
GV chỉ rõ trên bản đồ cho HS biết
-GV trình bày ngắn gọn nguồn gốc của
chiến tranh, diến biến, kết quả
- Chiến tranh Nam Bắc Triều chấm dứt
không bao lâu, đất nước lại rơi vào một
cuộc chiến mới đó là chiến tranh
Trịnh-Nguyễn đưa đến tình trạng đất nước bị
chia cắt thành hai Đàng: Đàng trong và
Đàng ngoài với hai chính quyền riêng
biệt
-GV ghi sơ đồ trên bản và phân tích (sau
khi Nguyễn Kim mất, Trịnh Kiểm con rễ
lên thay, tìm cách giết hại con cái họ
Nguyễn Kim thâu tóm quyền lực ở phía
Bắc Nguyễn Hoàng con trai Nguyễn Kim
vào Thuận Hoá làm trấn thủ, tiếp đó tiến
hành xây dựng về tất cả mọi mặt để đối
chọi, tách khỏi sự lệ thuộc Lê-Trịnh) thế
-Do sự chống đối của cựu thần nhà Lê và do chính sách cắt đất, thần phục nhà Minh, làm cho nhân dân phản đối Nhà Mạc bị cô lập
2 Đất nước bị chia cắt.
a) Chiến tranh Nam Bắc Triều:
- Cựu thần nhà Lê, đứng đầu là Nguyễn Kim đã qui tụ lực lượng chống Mạc “Phù Lê diệt Mạc” Thành lập chính quyền ở Thanh Hoá gọi là Nam triều, đối đầu với nhà Mạc ở Thăng Long (Bắc triều)
- Năm 1545-1592, chiến tranh Nam Băc triều bùng nổ Nhà Mạc bị lật đổ, đất nước thống nhất
b) Chiến tranh Trịnh-Nguyễn:
- Ở Thanh Hoá, Nam triều vẫn tồn tại, nhưng quyền lực nằm trong tay họ Trịnh
- Ở Mạn Nam, Họ Nguyễn cát cứ xây dựng chính quyền riêng
- Năm 1627- 1672, chiến tranh bùng nổ, cả hai không phân thắng bại, đi đến giảng hoà, lấy sông Gianh làm giới tuyến đất nước bị chia cắt làm hai Đàng: Đàng trong và Đàng ngoài, với hai chính quyền riêng biệt
Trang 4là hai bên Trinh-Nguyễn Mâu thuẫn dẫn
đến chiến tranh
Cuộc chiến tranh Trịnh –Nguyễn kéo dài
45 năm (1627-1672), hai bên không phân
thắng bại, đi đến giảng hoà, lấy sông
Gianh thuộc địa phận tỉnh Quảng Bình
làm ranh giới Đất nước chia cắt thành hai
Đàng : Đàng trong và Đàng ngoài với hai
chính quyền riêng biệt đó là nhà nước
phong kiến ở Đàng ngoài và chính
quyền ở Đàng trong (tại sao phải là nhà
nước, tại sao phải chính quyền GV giải
thích ở phần sau)
-GV có thể kể câu chuyện việc đưa ra kế
sách chống quân Trịnh của nhân vật Đào
Duy Từ, người có vai trò to lớn đối với họ
Nguyễn, trong cuộc chiến tranh
Trinh-Nguyễn
-Về nhà nước phong kiến ở Đàng ngoài
-GV trình bày quá trình định đô ở Thăng
Long và hình thành hai bộ phận: Vua Lê
(chỉ còn danh nghĩa)-Chúa Trịnh (nắm
thực quyền) ở trung ương
-Tiếp đó, GV trình bày chính quyền ở địa
phương
-GV có thể vẽ sơ đồ bộ máy chính quyền
cho HS nhận biết
-Sau đó, cho HS nhận xét Và đặc câu hỏi
nhấn mạnh: Tại sao chúa Trịnh không lật
đổ vua Lê?
-GV gọi mở cho HS suy nghĩ trả lời, nếu
chính xác thì cho điểm
-Sau khi HS trả lời xong, GV giải thích rõ
thông qua việc liên hệ thế kỉ XV, rồi phân
tích ảnh hưởng của nhà Lê đối với nhân
dân, quan lại…đồng thời liên hệ đến
Nguyễn Bỉnh Khiêm với câu nói “thóc cũ
vẫn tốt cứ mang theo” vì vậy chúa Trịnh
không có ý định lật đổ vua Lê Mục đích
chính là ổn định lòng người, thu phục
nhân tâm
-Tiếp theo GV trình bày luôn các chính
sách về quân đội, luật pháp, đối ngoại, thi
cử…và kết luận chung cho mục 3 chuyển
tiếp qua mục 4
3 Nhà nước phong kiến Đàng ngoài.
- Cuối thế kỉ XVI, Nam triều chuyển về Thăng Long
- Chính quyền trung ương với hai bộ phận: Vua
Lê (Bù nhìn)-Chúa Trịnh (nắm quyền)…
- Chính quyền địa phương: chia thành các trấn, phủ, huyện, châu, xã
- Chế độ tuyển dụng quan lại như thời Lê
- Luật pháp tiếp tục sử dụng “ Quốc triều hình luật” (có bổ sung)
- Quân đội gồm: Quân Thường trực và Ngoại binh
- Đối ngoại: Hoà hiếu với nhà Thanh
Trang 5-Về chính quyền ở Đàng trong.
-GV phân tích kết hợp cho HS xem bản
đồ và chỉ rõ quá trình nam tiến về phương
Nam của các chúa Nguyễn (từ Nam
Quảng Bình đến Nam bộ ngày nay)
Để HS đánh giá vai trò và công lao của
các chúa Nguyễn trong quá trình mở đất
-Quá trình xây dựng chính quyền:
-GV trình bày rõ và ra câu hỏi: So sánh
với chính quyền ở Đàng Ngoài?
-GV phải phân tích rõ tại sao lại là chính
quyền mà không phải là nhà nước
-GV nhấn mạnh chính quyền này được
hình thành dền theo quá trình diễn biến
của cuộc cát cứ, gắn liền với công cuộc
kinh dinh mở rộng đất đai về phương
Nam, với bộ máy quan chức cồng kềnh
theo phiên chế riêng của họ Nguyễn
-GV tiếp tục nhấn mạnh: Trông lịch sử
Việt Nam thời trung đại, kể từ khi có
chính quyền quân chủ độc lập (thế kỉ X)
đến hết triều đại phong kiến cuối cùng
(triều Nguyễn) đất nước ta chưa bao giờ
có một thể chế chính trị hết sức đặc thù:
một vua hai chúa với hai loại thể chế
chính quyền cùng song song tồn tại như
thời kì này, đó là chính quyền Vua
Lê-chúa Trinh ở Đàng Ngoài và chính quyền
Chúa Nguyễn ở Đàng Trong Để giúp cho
HS nắm được bản chất của vấn đề
-Sau đó, GV trình bày tiếp các cơ quan
trực thuộc, về quân đội, thi cử…
-GV trình bày sự kiện,năm1744,Nguyễn
Phúc Khoát xưng Vương
-GV tóm lại, đến giữa thế kỉ XVIII, cả hai
chính quyền Đàng trong và Đàng ngoài
lâm vào tình trạng khủng hoảng trầm
trọng, đất nước lại rơi vào cuộc chiến mới
ở thế kỉ XVIII
4 Chính quyền ở Đàng Trong.
- Thế kỉ XVII, lãnh thổ Đàng Trong được mở rộng từ Nam Quảng Bình đến Nam bộ ngày nay
- Địa phương: chia làm 12 Dinh, Phú Xuân được chọn làm kinh đô Dưới dinh là Phủ, huyện, thuộc, ấp
- Quân đội gồm: quân thường trực, tuyển theo nghĩa vụ, trang bị vũ khí đầy đủ
- Tuyển chọn quan lại bằng nhiều cách: Dòng dõi, thi cử, đề cử
- Năm 1744, Chúa Nguyễn Phúc Khoát xưng Vương, thành lập chính quyền trung ương Song đến cuối thế kỉ XVIII vẫn chưa hoàn thành
V SƠ KẾT BÀI HỌC
a) Củng cố:
- Nguyên nhân chiến tranh Nam Bắc triều, Trịnh-Nguyễn Hậu quả
- So sánh chính quyền Đàng trong và Đàng ngoài
b) Bài tập về nhà
- Vẽ sơ đồ bộ máy chính quyền Đàng trong và Đàng Ngoài, rồi nhận xét
- Soạn bài 22