Chuyên Đề văn học lớp 7 (GV Lê Mai)

CHUYÊN ĐỀ 1: CỔNG TRƯỜNG MỞ RA -LÝ LAN- I. KIẾN THỨC CƠ BẢN 1. Tác giả - Lí Lan sinh năm 1957, quê ở Thủ Dầu Một, tỉnh Bình Dương. Quê mẹ ở Lái Thiêu, quê cha ở huyện Triều Dương, thành phố Sán Đầu, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc. Tám năm đầu đời Lý Lan sống ở quê mẹ, sau khi mẹ mất thì gia đình về Chợ Lớn định cư. - Là một phụ nữ đa tài, vừa là nhà giáo, nhà văn và đồng thời là một dịch giả nổi tiếng - Các tác phẩm chính: Chàng nghệ sĩ (truyện dài, 1978), Cỏ hát (truyện ngắn, 1983), Ngôi nhà trong cỏ (tập truyện, Nhà xuất bản Kim Đồng, 1984), Bí mật giữa tôi và thằn lằn đen (Nhà xuất bản văn nghệ, 2008), … - Phong cách nghệ thuật: dịu dàng, đằm thắm và dạt dào cảm xúc trên từng trang viết 2. Tác phẩm a. Hoàn cảnh ra đời - “Cổng trường mở ra” được in trên báo Yêu trẻ, số 166, ngày 1-9-2000 - Văn bản ghi lại chân thực cảm xúc của người mẹ trong đêm trước ngày khai trường của con. b. Tóm tắt văn bản Trước ngày tựu trường của con người mẹ không ngủ được. Khi đứa con đã ngủ say, người mẹ bồi hồi nhớ lại những hoạt động trong ngày của con và nhớ về cả những kỉ niệm của chính bản thân mình trong ngày khai trường đầu tiên. Người mẹ nghĩ về tương lai của đứa con, rồi liên tưởng tới ngày khai giảng ở Nhật- một ngày hội thực sự của toàn xã hội- nơi mà mọi người thể hiện sự quan tâm tới thế hệ tương lai.

- Là một phụ nữ đa tài, vừa là nhà giáo, nhà văn và đồng thời là một dịch giảnổi tiếng

- Các tác phẩm chính: Chàng nghệ sĩ (truyện dài, 1978), Cỏ hát (truyện ngắn,1983), Ngôi nhà trong cỏ (tập truyện, Nhà xuất bản Kim Đồng, 1984), Bí mật giữatôi và thằn lằn đen (Nhà xuất bản văn nghệ, 2008), …

- Phong cách nghệ thuật: dịu dàng, đằm thắm và dạt dào cảm xúc trên từngtrang viết

2 Tác phẩm

a Hoàn cảnh ra đời

- “Cổng trường mở ra” được in trên báo Yêu trẻ, số 166, ngày 1-9-2000

- Văn bản ghi lại chân thực cảm xúc của người mẹ trong đêm trước ngày khaitrường của con

b Tóm tắt văn bản

Trước ngày tựu trường của con người mẹ không ngủ được Khi đứa con đã ngủsay, người mẹ bồi hồi nhớ lại những hoạt động trong ngày của con và nhớ về cảnhững kỉ niệm của chính bản thân mình trong ngày khai trường đầu tiên Người mẹnghĩ về tương lai của đứa con, rồi liên tưởng tới ngày khai giảng ở Nhật- một ngàyhội thực sự của toàn xã hội- nơi mà mọi người thể hiện sự quan tâm tới thế hệtương lai

f Giá trị nội dung

Như những dòng nhật kí tâm tình, nhỏ nhẹ và sâu lắng, bài văn giúp ta hiểuthêm tấm lòng yêu thương, tình cảm sâu nặng của người mẹ đối với con và vai trò

to lớn của Nhà trường đối với cuộc sống của mỗi người

h Giá trị nghệ thuật

- Lựa chọn hình thức tự bạch, như những dòng nhật kí tâm tình, thủ thỉ của mẹđối với con

- Ngôn ngữ giàu sức biểu cảm, để lại ấn tượng sâu đậm trong lòng bạn đọc

II ĐỌC HIỂU VĂN BẢN

“Cổng trường mở ra” là một bài bút kí ghi lại tâm trạng của một người mẹtrong đêm chuẩn bị cho con trước ngày khai trường vào lớp Một Không có sựkiện, không có cốt truyện nhưng văn bản này vẫn hấp dẫn chúng ta, bởi vì từng câuvăn, từng dòng chữ dạt dào biết bao nỗi niềm tâm sự của một người mẹ rất mựcthương yêu con, không nguôi nghĩ tới trách nhiệm của mình đối với những đứa con

bé bỏng Đứa con trong bài văn là một cậu bé chuẩn bị vào lớp Một Còn chúng ta,những học sinh lớp Bảy, đã qua lớp Một từ lâu rồi, vậy mà khi đọc bài văn “cổngtrường mở ra”, lòng ta vẫn rạo rực những cảm xúc bâng khuâng, xao xuyến, cứnhư đang được một chiếc máy thời gian dẫn về những ngày ấu thơ đẹp đẽ

1 Tâm trạng của người con trước ngày khai trường

- Đêm trước ngày khai trường, tâm trạng của người mẹ và đứa con rất khácnhau

+Hình ảnh cậu học sinh lớp Một được miêu tả ở phần đầu bài văn thật ngâythơ, đáng yêu Gương mặt cậu thanh thoát, tựa nghiêng trên gối mềm, đôi môi hé

mở và thình lình chúm lại như đang mút kẹo

+Ngày mai khai trường, ngày mai được đi học, được vào lớp Một, vậy mà đêmnay cậu bé vẫn ngủ một cách thanh thản, bởi vì cậu đã được mẹ giúp chuẩn bị mọiviệc, mọi thứ sẵn sàng

+ Cũng có niềm háo hức như trước những chuyến đi xa, nhưng giờ đây tronglòng cậu bé không có nỗi bận tâm nào khác ngoài chuyện ngày mai thức dậy chokịp giờ

-Như vậy, trong cái đêm trước ngày khai trường, tâm hồn đứa con, cậu họcsinh lớp Một vẫn thật là thanh thản, nhẹ nhàng, hồn nhiên, vô tư Biết đâu, trongđêm nay, cậu bé sẽ mơ một giấc mơ đẹp, giấc mơ về gia đình hạnh phúc, về cuộcđời tươi sáng Đứa con, cậu học sinh lớp Một ấy và tất cả chúng ta, những học sinhtiểu học, trung học sơ sở có được những giây phút thanh thản, vô tư để mơ nhữnggiấc mơ đẹp là nhờ đâu? Phải chăng, trước hết là nhờ tình thương yêu, sự chăm sócdạy dỗ của người mẹ

2 Tâm trạng của người mẹ trước ngày khai giảng của con

- Những tình cảm dịu ngọt mẹ dành cho con:

+ Trìu mến quan sát những việc làm của con (giúp mẹ thu dọn đồ chơi, háohức ngày mai thức dậy cho kịp giờ,…)

+ Vỗ về cho con ngủ, xem lại những thứ đã chuẩn bị cho con trong ngày đầutiên đến trường,

- Tâm trạng của người mẹ trong đêm trước ngày con khai trường – không ngủ được

+ Ngược lại với đứa con, người mẹ lại không ngủ được, và “mẹ không tậptrung được vào việc gì cả” Người mẹ ngắm nhìn gương mặt con khi ngủ, xem lạinhững thứ đã chuẩn bị cho con sáng mai

+ Kể cả khi lên giường rồi người mẹ vẫn trằn trọc, và những kỉ niệm của buổitựu trường đầu tiên lại ùa về… Sở dĩ những chi tiết này khơi gợi được sự đồngcảm của người đọc, đặc biệt là những bậc phụ huynh, bởi đó là những chi tiết chânthực mà mỗi người khi soi mình vào đều có thể thấy được một chút bóng dáng củangười mẹ đang thao thức trước ngày khai trường đầu tiên của con

+Nhà văn đã dùng một từ láy đúng chỗ - trằn trọc “Trằn trọc là trở mìnhluôn, cố ngủ mà không ngủ được vì có nhiều điều phải lo nghĩ" Người mẹ ấy đã longhĩ những điều gì? Trước hết, người mẹ tin ở con, tin ở mình “Mẹ tin là con sẽkhông bỡ ngỡ Mẹ tin đứa con của mẹ lớn rồi Mẹ tin vào sự chuẩn bị rất chu đáocho con " Điệp ngữ “mẹ tin” được nhắc lại ba lần vang vọng trong tâm hồnngười mẹ, chứng tỏ người mẹ đã yên lòng, không phải lo lắng gì về con, về mình.Nhưng “vẫn không ngủ được", vẫn “trằn trọc", bởi vì trong lòng người mẹ trào lênbao hồi tưởng đẹp đẽ, bao suy nghĩ lắng sâu

-Do đó, sau những niềm tin, người mẹ nhớ lại những kỉ niệm xa xưa, ngày còn thơ ấu, ngày đầu tiên cắp sách đến trường

+Bên tai người mẹ bỗng vang lên tiếng đọc bài trầm bổng: “Hàng năm, cứ vàocuối thu Mẹ tôi âu yếm nắm lấy tay tôi, dẫn đi trên con đường làng dài và hẹp" + Trong đoạn văn này xuất hiện hai từ ghép đẳng lập thật đặc sắc Từ “trầmbổng" tả âm thanh tiếng đọc bài khi thấp, khi cao, nhẹ nhàng, vang xa mãi khôngdứt Từ “âu yếm" biểu hiện tình thương yêu, trìu mến, sự chăm sóc dịu dàng củangười mẹ đối với đứa con Thế là từ một tiếng đọc bài trầm bổng, trong cuốn sáchgiáo khoa xưa, ùa dậy những ấn tượng khắc sâu mãi trong lòng người mẹ về cáingày “hôm nay tôi đi học”

+ “Mẹ còn nhớ sự nôn nao, hồi hộp khi cùng bà ngoại đi tới gần ngôi trường vànỗi chơi vơi hốt hoảng khi cổng trường đóng lại, bà ngoại đứng ngoài cánh cổngnhư đứng bên ngoài cái thế giới mà mẹ vừa bước vào" Chỉ trong một thời khắcngắn ngủi mở đầu cuộc đời cắp sách mà cô học trò nhỏ bé - tuổi thơ của người mẹngày nay - trải qua bao nhiêu tâm trạng Nào là nôn nao, hồi hộp, nào là chơi vơi,hốt hoảng Bên cạnh những từ ghép đẳng lập biểu hiện tâm trạng nhân vật, nhàvăn đã dùng những từ ghép chính phụ để miêu tả sự vật và con người khá rõ nétnhư: Bà ngoại, ngôi trường, cổng trường, cánh cổng

->Ngôn ngữ văn chương và nội dung, ý nghĩa hài hòa với nhau khiến người đọc dễ hiểu và thích thú Trở lại với tâm trạng của người mẹ trong bài văn, chúng

ta hiểu rằng, người mẹ ấy nhớ những kỉ niệm xưa, không chỉ để được sống lại tuổi thơ đẹp đẽ của mình mà còn muốn “nhẹ nhàng cẩn thận và tự nhiên ghi vào lòng

con Để rồi bất cứ một ngày nào đó trong đời khi nhớ lại, lòng con lại rạo rực những cảm xúc bâng khuâng, xao xuyến” Điều đó có nghĩa là người mẹ muốn truyền cho cậu học sinh lớp một kia những cung bậc tâm trạng đẹp đẽ của cuộc đời, những người được cắp sách đến trường trong ngày đầu vào lớp Một

- Sau những hồi tưởng và mong ước, người mẹ ấy mở rộng ý nghĩ, liên tưởng tới một nét văn hóa rất đẹp của nước Nhật

+“Mẹ nghe nói ở Nhật, ngày khai trường là ngày lễ của toàn xã hội không có

ưu tiên nào lớn hơn ưu tiên giáo dục thế hệ trẻ cho tương lai Ai cũng biết rằngmỗi sai lầm trong giáo dục sẽ ảnh hưởng đến cả một thế hệ mai sau, và sai lầm một

li có thể đưa thế hệ ấy đi chệch cả hàng dặm sau này ”

+ Nghĩ về chuyện của thế giới, để hiểu rõ và ghi nhớ trách nhiệm vinh quang

và nặng nề của chính bản thân mình đố với việc chăm lo, giáo dục con cái nóiriêng và cả thế hệ trẻ của đất nước mình nói chung Tấm lòng người mẹ ấy đẹp đẽ,cao cả biết bao Ý tưởng này của nhà văn Lý Lan sâu sắc và nhân văn biết bao!

3 Vai trò của nhà trường trong giáo dục thế hệ trẻ

- Từ câu chuyện về ngày khai trường ở Nhật, người mẹ bày tỏ suy nghĩ về vai trò của nhà trường đối với việc giáo dục thế hệ trẻ: “Đi đi con, hãy can đảm lên,

thế giới này là của con, bước vào cánh cổng trường là thế giới kì diệu sẽ mở ra”,thế giới của tri thức, tư tưởng, tình cảm, đạo lí, tình bạn bè, thầy trò, mơ ước tươnglai Tầm quan trọng của giáo dục đối với sự phát triển của các thế hệ mai sau Mẹhiểu và ghi nhớ trách nhiệm vinh quang và nặng nề của chính bản thân mình đốivới việc chăm lo giáo dục con cái nói riêng và cả thế hệ trẻ của đất nước nóichung

-Như trong câu chuyện cổ tích kì diệu phía sau cánh cổng trường là cả thế giới

vô cùng hấp dẫn, những con người ham hiểu biết, yêu lao động, yêu cuộc sống.Bước qua cánh cổng trường là cả một thế giới tốt đẹp mở ra chờ đón ta: Đây là thếgiới bao la của tri thức văn hóa, tri thức cuộc sống, thế giới của tư tưởng tình cảmcao đẹp, của đạo lí làm người, của tình bạn, tình thầy trò ấm cúng tha thiết, thế giớicủa nghị lực, niềm tin, lòng thật thà, dũng cảm, thế giới của những ước mơ khátvọng bay cao, bay xa Bước qua cánh cổng trường chính là từ một tuổi thơ bénhiều khờ dại để từng bước lớn lên trưởng thành Như vậy dù nghĩ đến cái gì rồicuối cùng người mẹ vẫn nghĩ về đứa con, đến giây phút hệ trọng nhất của cuộc đờicon, không phải lo cho con ngày mai sẽ đến trường ntn mà lo cho cả cuộc đời con,

nó bắt đầu từ giây phút quyết định này

-Thể hiện niềm tin tưởng, hi vọng ở sự nghiệp giáo dục Khích lệ động viên con

mẹ đang nói với chính mình (Tự ôn lại kỉ niệm của riêng mình, nhớ đến ngày khaitrường ở Nhật, nghĩ đến giây phút ngày mai đưa con đến trường): Độc thoại nộitâm ( sẽ học ở lớp 9)

Tác dụng:

+ Vừa thể hiện được tình cảm mãnh liệt của mẹ với con

+ Vừa làm nổi bật được tâm trạng, khắc họa được tâm tư, tình cảm của nhânvật, diễn đạt được những điều khó nói ra bằng lời trực tiếp

+ Vừa bày tỏ được tâm tư tình cảm của tác giả gửi gắm trong lời nhân vật đểtâm sự với bạn đọc một cách nhẹ nhàng tinh tế mà vô cùng thấm thía lay động tới ýnghĩ, tư tưởng, tình cảm, cảm xúc của người đọc làm tăng chất trữ tình cho văn bản

=> Người mẹ có tấm lòng yêu thương con sâu nặng, thiết tha, lo lắng đến tương lai của con, quan tâm bồi dưỡng tình cảm, ý thức đối với việc học của con

- Khẳng định vai trò to lớn của nhà trường đối với mỗi con người và niềm tinvào sự nghiệp giáo dục Đã qua thời lớp Một, bây giờ là học sinh lớp Bảy chúng tahiểu răng: “Một thế giới kì diệu” mà nhà trường đã mở ra cho chúng ta là bao điều,rộng lớn về tri thức văn hóa, tri thức cuộc sống, dạy dỗ bồi đắp cho chúng ta baonhiêu tư tưởng, tình cảm đẹp về đạo lí làm người, tình bạn, tình thầy trò, tấm lòngyêu thương con người, ý chí, nghị lực, tính thật thà, lòng dũng cảm để khôngngừng vươn lên, để phát triển nghị lực, phẩm chất toàn diện của con người, chuẩn

bị cho ngày mai Bước qua cánh cổng trường chính là một tuổi thơ bé bỏng nhiềukhờ dại để từng bước, từng bước lớn lên, lớn lên, xứng đáng con ngoan, trò giỏi vàcông dân tốt sau này

BÀI TẬP TỰ LUYỆN

Bài 1: Hãy nhận xét chỗ khác nhau của tâm trạng người mẹ & đứa con trong đêm trước ngày khai trường, chỉ ra những biểu hiện cụ thể ở trong bài? Gợi ý

- Trằn trọc, không ngủ, bâng

khuâng, xao xuyến

- Mẹ thao thức Mẹ không lo

nhưng vẫn không ngủ được

- Mẹ lên giường và trằn trọc, suy

nghĩ miên man hết điều này đến điều

khác vì mai là ngày khai trường lần đầu

tiên của con

- Háo hức

- Người con cảm nhận được sự quantrọng của ngày khai trường, như thấymình đã lớn, hành động như một đứa trẻ

“lớn rồi” giúp mẹ dọn dẹp phòng & thuxếp đồ chơi

- Giấc ngủ đến với con dễ dàng nhưuống 1 ly sữa, ăn 1 cái kẹo

Bài 2: Theo em, tại sao người mẹ trong bài văn lại không ngủ được? Hãy đánh dấu vào các lí do đúng.

A Vì người mẹ quá lo sợ cho con.

B Vì người mẹ bâng khuâng xao xuyến khi nhớ về ngày khai trường đầu tiêncủa mình trước đây

C Vì người mẹ bận dọn dẹp nhà cửa cho ngăn nắp, gọn gàng

D Vì người mẹ vừa trăn trở suy nghĩ về người con, vừa bâng khuâng nhớ vèngày khai trường năm xưa của mình

Bài 3: “Cổng trường mở ra” cho em hiểu điều gì? Tại sao tác giả lại lấy tiêu đề này Có thể thay thế tiêu đề khác được không?

* Gợi ý:

Nhan đề “Cổng trường mở ra” cho ta hiểu cổng trường mở ra để đón các em

học sinh vào lớp học, đón các em vào một thế giới kì diệu, tràn đầy ước mơ vàhạnh phúc Từ đó thấy rõ tầm quan trọng của nhà trường đối với con người

Bài 4: Tại sao người mẹ cứ nhắm mắt lại là “dường như vang lên bên tai tiếng đọc bài trầm bổng…đường làng dài và hẹp”.

* Gợi ý :

Ngày đầu tiên đến trường, cũng vào cuối mùa thu lá vàng rụng, người mẹ được

bà dắt tay đến trường, đự ngày khai giảng năm học mới Ngày đầu tiên ấy, đã inđậm trong tâm hồn người mẹ, những khoảnh khắc, những niềm vui lại có cả nỗichoi vơi, hoảng hốt Nên cứ nhắm mắt lại là người mẹ nghĩ đến tiếng đọc bài trầmbổng đó Người mẹ còn muốn truyền cái rạo rực, xao xuyến của mình cho con, đểrồi ngày khai trường vào lớp một của con sẽ là ấn tượng sâu sắc theo con suốt cuộcđời

CHUYÊN ĐỀ 2: MẸ TÔI -ÉT –MÔN –ĐÔ ĐƠ A-MI-XI-

I KIẾN THỨC CHUNG

1 Tác giả

- Ét-môn-đô đơ A-mi-xi sinh năm 1846, mất năm 1908, quê ông ở Ô-nê-gli-a,

xứ Li-gu-ri-a trên bờ biển tây bắc nước Ý

- Ông là nhà hoạt động xã hội, nhà văn hóa, nhà văn lỗi lạc của nước Ý

- Năm 1866, khi chưa dầy 20 tuổi, Ét-môn-đô Đơ A-mi-xi đã là sĩ quan chínhtrị, chiến đấu cho nền độc lập, tự do, thống nhất của đất nước Hai năm sau khichiến tranh kết thúc, ông rời quân ngũ đi du lịch ở nhiều nước như Hà Lan, Ma-rốc, Tây Ban Nha, Pháp,…

- Năm 1981, ông gia nhập Đảng Xã hội Ý, chiến đấu cho công bằng xã hội vàhạnh phúc của nhân dân lao động

- Đặc điểm sáng tác: cuộc đời hoạt động xã hội và con đường văn chương đối

với A-mi-xi chỉ là một Độc lập, thống nhất của Tổ quốc, hạnh phúc và tình thươngcủa con người là lí tưởng và cảm hứng văn chương của ông, kết tinh thành một chủnghĩa nhân văn lấp lánh

+ Phê bình văn học: Chân dung văn hào (1881)

+ Luận văn chính trị - xã hội: Nội chiến, Vấn đề xã hội

2 Tác phẩm

a Hoàn cảnh ra đời (xuất xứ)

Văn bản “Mẹ tôi” rút từ tập “Những tấm lòng cao cả” (1886)

b Tóm tắt

En-ri-cô đã vô tình ăn nói thiếu lễ độ với mẹ Bố biết chuyện nên đã viết thưcho En-ri-cô với lời lẽ vừa yêu thương, vừa tức giận Trong thư, bố nói về tình yêuthương, sự hi sinh to lớn mà mẹ đã dành cho En-ri-cô Trước cách cư xử tế nhị,khéo léo nhưng cũng rất kiên quyết, gay gắt của bố, En-ri-cô cảm thấy rất hối hận

d Giá trị nội dung

- Người mẹ luôn có vai trò to lớn và quan trọng trong gia đình và đặc biệt làđối với những đứa con

- Tình cảm yêu thương, kính trọng cha mẹ là tình cảm thiêng liêng và đáng trânquý nhất đối với mỗi người “Con hãy nhớ rằng, tình cảm yêu thương, kính trọngcha mẹ là tình cảm thiêng liêng hơn cả Thật đáng xấu hổ và nhục nhã cho kẻ nàochà đạp lên tình yêu thương đó.”

e Giá trị nghệ thuật

- Sáng tạo nên hoàn cảnh xảy ra câu chuyện: En-ri-cô mắc lỗi với mẹ

- Lồng trong câu chuyện một bức thư có nhiều chi tiết khắc họa tận tụy, giàuđức hi sinh, hết lòng vì con

- Lựa chọn hình thức biểu cảm trực tiếp, có ý nghĩa giáo dục, thể hiện thái độnghiêm khắc của người cha đối với con

II ĐỌC HIỂU VĂN BẢN

1 Hoàn cảnh người bố viết thư cho En-ri-cô

-Câu chuyện xảy ra khi cậu trai En – Ri – Cô đã có những thái độ hỗn láo đốivới mẹ của mình sau khi cô giáo đến nhà

-Quá đau lòng và tức giận, người bố đã quyết định viết bức thư để bày tỏ suynghĩ và thái độ của mình đối với hành động của con Đó là sự tức giận, bất bìnhtrước những hành động hỗn láo của người con, muốn con sớm nhận ra lỗi lầm củamình, và đồng thời ông cũng thể hiện tình yêu, sự kính trọng đối với người vợ củamình nói riêng và những người làm mẹ nói chung Đây cũng là ý nghĩa sâu sắc màtác giả muốn gửi đến các bạn đọc Dù ở đâu, thời đại nào thì tình mẫu tử cũng làthiêng liêng và cao quý nhất

2 Tình cảm, thái độ của người bố trước lỗi lầm của con và sự gợi nhắc về tình mẫu tử

a) Tình cảm và thái độc của bố trước lỗi lầm của con:

-Để En-ri-cô nhận ra lỗi lầm của mình trước hết người cha thể hiện thái độ đaubuồn, giận dữ và có phần thất vọng Thái độ đó được thể hiện rõ qua những lời văngay gắt, từ ngữ mạnh mẽ: “con đã thiếu lễ độ với mẹ” “bố không thể nén cơn tứcgiận”

-Trong bức thư, người bố không nói rõ lỗi lầm của cậu con trai Nhưng hẳn làcậu bé đã xúc phạm đến người mẹ rất nhiều Bởi bố cậu đã rất tức giận mà đã phảidùng đến hình ảnh những nhát dao để nói về những lời nói của cậu “Sự hỗn láo củacủa con như nhát dao đâm vào tim bố vậy” Đó là sự bực tức vì đứa con vì nónggiận đã quên đi công ơn sinh thành dưỡng dục của người mẹ thân yêu Ông muốnnhấn mạnh cho cậu biết rằng, đây là một lỗi lầm rất lớn Hỗn láo với mẹ là điềukhông thể chấp nhận đối với phận làm con

-Trong đoạn đầu bức thư ông đã hết sức nghiêm khắc trước những lỗi lầm củacon, thậm chí ông còn cảnh cáo: “Việc như thế con không bao giờ được tái phạmnữa” Lời lẽ nghiêm khắc, thái độ dứt khoát dù có đôi chút nặng nề nhưng đã tácđộng phần nào đến nhận thức của En-ri-cô

-> Bằng việc sử dụng các hình ảnh so sánh,cùng câu hỏi tu từ và câu cầu khiến đã thê hiện rõ sự đau đớn, buồn bã và tức giận của người bố trước hành vi thiếu lễ độ với mẹ của En-ri-cô

b) Hình ảnh người mẹ qua lời gợi nhắc của bố

-Để En-ri-cô nhận ra sự thiếu lễ độ với mẹ là hoàn toàn sai trái, bức thư đã gợilên hình ảnh dịu dàng, hiền hậu của mẹ, một hình ảnh bình dị mà vô cùng lớn lao.-Trước hết, mẹ của En-ri-cô có tình yêu thương con sâu sắc, cao cả Bà tậntụy, lo lắng cho En-ri-cô suốt ngày đêm trong những ngày cậu ốm: “thức suốt đêm,cúi mình trên chiếc nôi trông chừng hơi thở hổn hển của con, quằn quại vì nỗi lo

sợ, khóc nức nở khi nghĩ rằng có thể mất con” bà cũng giống như bao bà mẹ khác,luôn quan tâm, săn sóc và hết mình vì con Thậm chí bà còn có thể hi sinh vìcon “bỏ hết một năm hạnh phúc” để “tránh cho con một giờ đau đớn” hình ảnhtương phản kết hợp với “mẹ có thể đi ăn xin để nuôi con, có thể hi sinh tính mạng

để cứu sống con” càng làm nổi bật rõ hơn sự hi sinh, tình yêu thương của bà dànhcho đứa con yêu quý của mình

-Vậy mà con nỡ nặng lời, hỗn láo với người “Người mẹ sẵn sàng bỏ hết mộtnăm hạnh phúc để tránh cho con một giờ đau đớn” Còn gì to lớn, vĩ đại hơn tìnhyêu thương của cha mẹ dành cho đứa con của mình Vậy mà người con lại phạmphải một lỗi lầm khó có thể tha thứ nếu tái phạm

- Không chỉ yêu thương con, mẹ còn có vị trí vô cùng quan trọng với con Mẹ

là điểm tựa, là sự cưu mang, che chở trong suốt cuộc đời con: “mong ước thiết thađược nghe lại tiếng nói của mẹ, được mẹ dang tay đón vào lòng”, dù có khôn lớntrưởng thành thì cũng sẽ cảm thấy yếu đuối nếu không có mẹ ở bên che chở Nỗibất hạnh, đau đớn nhất đối với con là không còn mẹ: “ngày buồn thảm nhất tất sẽ

là ngày mà con mất mẹ” Bằng những lời lẽ vừa tha thiết, xúc động vừa nghiêmkhắc, cảnh tỉnh người cha đã cho thấy vai trò to lớn của mẹ trong cuộc đời mỗi conngười và “thật đáng xấu hổ và nhục nhã cho kẻ nào chà đạp lên tình yêu thươngđó”

⇒ Mẹ là người dịu dàng, hiền hậu, bao dung, vị tha, giàu đức di sinh, luôn luôn hết lòng yêu thương, chăm sóc cho con Người mẹ thật lớn lao, cao cả

c) Lời khuyên của người bố

- Giọng văn dường như dịu lại, người cha dần nguôi giận và ông muốn ngườicon hãy: "Từ nay, không bao giờ con được thốt ra một lời nói nặng với mẹ Conphải xin lỗi mẹ, không phải vì sợ bố, mà do sự thành khẩn trong lòng Con hãy cầuxin mẹ hôn con, để cho chiếc hôn ấy xóa đi cái dấu vết vong ân bội nghĩa trên tráncon Bố rất yêu con, En-ri-cô ạ, con là niềm hi vọng tha thiết nhất của đời bố,nhưng thà rằng bố không có con, còn hơn là thấy con bội bạc với mẹ Thôi, trongmột thời gian con đừng hôn bố: Bố sẽ không thể vui lòng đáp lại cái hôn của conđược”

- Ông cũng nhấn mạnh rằng ông thà không có người con này còn hơn là có mộtngười con bất hiếu Một câu nói nhẹ nhàng nhưng là một lời răn dạy có sức nặngcủa một người cha Nhưng lần này, ông sẽ chỉ phạt cậu không thể hôn ông, để cậuhiểu rằng thiếu những cái hôn ấm áp sẽ thật buồn biết bao.

- Qua bức thư của người bố gửi cho con, chúng ta hiểu hơn về tình yêu của cha

mẹ dành cho con cái Những lời dạy bảo không khô khan cứng nhắc mà chan chứayêu thương Yêu thương, kính trọng hiếu thảo với cha mẹ chính là thông điệp màtác giả muốn gửi đến tất cả những người làm con trên khắp thế gian này

⇒ Lời khuyên nhủ nhẹ nhàng, chân thành và sâu sắc của người bố trước lỗi lầm của con Chính điều này đã làm cho En-ri-cô nhận ra và biết cách sửa chữa lỗi của mình

- Sự hỗn láo của con như nhát dao đâm vào tim bố

- Con lại dám xúc phạm đến mẹ con ư?

- Con sẽ không thể sống thanh thản, nếu đã làm cho mẹ buồn phiền…

Bài 3: Em hãy hình dung và tưởng tượng về ngày buồn nhất của En ri cô là ngày em mất mẹ Hãy trình bày bằng một đoạn văn.

* Gợi ý:

En ri cô đang ngồi lặng lẽ, nước mắt tuôn rơi Vóc người vạm vỡ của cậu nhưthu nhỏ lại trong bộ quần áo tang màu đen Đất trời âm u như càng làm cho cõilòng En ri cô thêm sầu đau tan nát Me không còn nữa Người ra đi thanh thảntrong hơi thở cuối cùng rất nhẹ nhàng En ri cô nhớ lại lời nói thiếu lễ độ của mìnhvới mẹ, nhớ lại nét buồn của mẹ khi ấy Cậu hối hận, dằn vặt, tự trách móc mình vàcàng thêm đau đớn Cậu sẽ không còn được nghe tiếng nói dịu dàng, âu yếm vànhẹ nhàng của mẹ nữa Sẽ chẳng bao giờ còn được mẹ an ủi khi có nỗi buồn, mẹchúc mừng khi có niềm vui và thành công En ri cô buồn biết bao

Bài 4: Chi tiết “Chiếc hôn của mẹ sẽ xóa đi dấu vết vong ân bội nghĩa trên trán con” có ý nghĩa như thế nào.

* Gợi ý :

Chi tiết này mang ý nghĩa tượng trưng Đó là cái hôn tha thứ, cái hôn của lòng

- Quê gốc ở xã Đông Kinh, huyện Đông Hưng, tỉnh Thái Bình

-Tác giả Khánh Hoài học tiểu học và trung học ở Thái Bình, Hà Nội và HảiPhòng Trong thời kỳ học Trung học ông đã tham gia các hoạt động bí mật trongphong trào học sinh, sinh viên Vào năm 1956-1959 ông theo học tại Đại học sưphạm Hà Nội Ông đã tốt nghiệp Đại học sư phạm và trở thành hội viên Hội Nhàvăn Việt Nam vào năm 1981

-Với giọng văn tự sự, biểu cảm của mình, tác giả Khánh Hoài đã khắc họa chânthực những vấn đề trong xã hội thông qua các tác phẩm của mình như: Trận chungkết (truyện dài, 1975), Những chuyện bất ngờ (truyện vừa, 1978), Cuộc chia taycủa những con búp bê (truyện, 1992), Chuyện ở lớp, chuyện ở nhà (hay Băng ngũ

+Giải Nhì cuộc thi thơ – văn viết về quyền trẻ em do Viện Khoa học Giáo dục

và Tổ chức cứu trợ trẻ em Rát-đa Bác-nen tổ chức cho truyện ngắn Cuộc chia taycủa những con búp bê

+Giải chính thức giải thưởng Hùng Vương cho tập Chuyện ở lớp, chuyện ởnhà

2 Tác phẩm

a Hoàn cảnh ra đời

Truyện ngắn “Cuộc chia tay của những con búp bê” được trao giải Nhì, cuộcthi thơ – văn viết về quyền trẻ em, do Viện Khoa học Giáo dục và Tổ chức cứu trợtrẻ em Rát-đa Bác-nen Thụy Điển tổ chức năm 1992

b Tóm tắt văn bản

Vì bố mẹ chia tay nhau, hai anh em Thành và Thuỷ cũng phải mỗi người mộtngả: Thuỷ về quê với mẹ còn Thành ở lại với bố Hai anh em nhường đồ chơi chonhau, Thuỷ đau đớn chia tay thầy cô, khi chia tay còn quyến luyến anh khôngmuốn rời, Ba cuộc chia tay gợi lên ở bạn đọc những xúc cảm mạnh mẽ cùng nỗixót thương cho cảnh ngộ mà lẽ ra những người bạn nhỏ không phải gánh chịu

c Bố cục (3 phần)

- Phần 1 (từ đầu đến “hiếu thảo như vậy”): Cảnh hai anh em chia đồ chơi

- Phần 2 (tiếp đó đến “trùm lên cảnh vật”): Thủy chia tay lớp học

- Phần 3 (còn lại): Cảnh hai anh em chia tay

d Đại ý và phương thức biểu đạt

-Truyện viết về cuộc chia tay đầy nước mắt đau xót, buồn tủi của hai anh emThành - Thủy (qua chuyện chia tay của những con búp bê) đồng thời tác giả muốnkhẳng định và ca ngợi những tình cảm tốt đẹp, trong sáng của tuổi thơ

-Với phương thức biểu cảm qua cách kể chuyện đồng thời bộc lộ trực tiếp cảmxúc của nhân vật chính trong chuyện Tác giả Khánh Hoài đã gợi lên nhiều nỗi xaxót trong tâm hồn bạn đọc Đó là câu hỏi nhức nhối, tiếng chuông cảnh tỉnh của tácgiả dành cho các bậc làm cha mẹ

+ Làm tăng thêm tính chân thực của truyện

 Tạo nên sức thuyết phục cho tác phẩm

f Giá trị nội dung

Cuộc chia tay đau đớn và đầy cảm động của hai em bé trong truyện khiếnngười đọc thấm thía rằng: Tổ ấm gia đình là vô cùng quý giá và quan trọng Mọingười hãy cố gắng bảo vệ và giữ gìn, không nên vì bất cứ lí do gì làm tổn hại đếnnhững tình cảm tự nhiên, trong sáng ấy

h Giá trị nghệ thuật

- Ngôi kể thứ nhất, giúp bộc lộ cảm xúc chân thật, dễ dàng

- Lời kể chân thành, giản dị, không có xung đột dữ dội, ồn ào…phù hợp vớitâm trạng nhân vật và có sức truyền cảm

- Miêu tả tâm lí nhân vật sâu sắc, tinh tế

- Lựa chọn chi tiết, hình ảnh độc đáo, hấp dẫn

g.Ý nghĩa nhan đề

Nhan đề mang ý nghĩa ẩn dụ và biểu tượng sâu sắc Búp bê là những thứ vô tri

vô giác nhưng lại gắn bó với tuổi thơ của những đứa trẻ Khi “búp bê” chia taycũng là lúc những đứa trẻ đó rơi vào nỗi đau đớn không thể thấu Và đây cũngchính là cuộc chia tay của Thành và Thủy Trẻ em chính là những nạn nhân đauxót của các cuộc hôn nhân không hạnh phúc, đáng lẽ ra các em phải được sốngtrong một gia đình đủ đầy thì lại phải chia lì nhau, mỗi người một nẻo

II ĐỌC HIỂU VĂN BẢN

1 Cảnh hai anh em Thành và Thủy chia đồ chơi

- Thành và Thủy là hai anh em rất mực yêu thương, đùm bọc, chở che chonhau từ tấm bé Tình cảm đó được biểu hiện qua nhiều chi tiết như hồi lớp Năm, có

Một biểu hiện thật bình dị, giản đơn nhưng đượm tình nghĩa Hai anh em đi họccũng luôn đi cùng nhau “vừa đi vừa trò chuyện”.

- Khi bố mẹ bỏ nhau, hai anh em phải mỗi người một nơi, nỗi đau hiện lêntừng khuôn mặt đến ngạt thở Thủy “khóc nức nở, tức tưởi” trong khi Thành thì

“cắn chặt môi để khỏi bật lên tiếng khóc to, nhưng nước mắt cứ tuôn ra như suối,ướt đẫm cả gối” Những giọt nước mắt đó chứa đầy sự đau đớn và tủi nhục khi giađình tan vỡ Tác giả đã khiến người đọc không kìm được xúc động khi đọc nhữngcâu văn thẫm đẫm nước mắt này

-Yêu thương nhau là vậy, thế mà hai anh em lại phải chia lìa nhau Khi mẹbảo hai anh em chia đồ chơi thì Thủy bất giác run lên bần bật, kinh hoàng, cặp mắtbuồn thăm thẳm, hai bờ mi sưng mọng lên vì khóc nhiều Thủy mở to đôi mắt nhưngười mất hồn, loạng choạng bám vào cánh tay anh Thành buồn bã, không muốnchia đồ chơi, muốn cho em tất cả Hai anh em cứ thừ ra, chẳng muốn chia đôi,cũng chẳng muốn thu lại Khi phải chia con Én nhỏ và con Vệ sĩ, hai anh emrất buồn khổ, đau xót, bất lực Rõ ràng là hai anh em rất buồn bã, đau đớn, khôngmuốn chia nhau búp bê Người mẹ đã phải giục đến lần thứ ba thì hai anh em mớiphải bắt buộc chia nhau Và khi nghe nói đến phải chia cả hai đều rất lo lắng, sợhãi, lo âu

*Tâm trạng của Thủy

- Cuộc chia tay như cơn ác mộng ập đến khiến Thủy trở nên im lặng hơn,dường như nội tâm cô bé đã thay đổi, đã trưởng thành hơn, cú sốc này đau đớn quákhiến cô bé trở nên đờ đẫn, thẫn thờ

+ Đến chuyện chia đồ chơi, vốn là những thứ trẻ con quan tâm nhất, nhưngThủy cũng không màng nữa, Thủy nhường hết cho anh, bởi Thủy thương anh, giađình tan vỡ, đồ chơi còn có nghĩa lý gì nữa không, đôi mắt cô bé cứ "ráo hoảnhnhìn vào khoảng không, thỉnh thoảng lại nấc lên khe khẽ", một cảnh tượng khiếnngười ta thắt lòng, thắt ruột

+ Thế nhưng duy chỉ việc Thành chia đôi con "Vệ Sĩ" với con "Em Nhỏ" thìThủy lập tức thay đổi thái độ, cô bé "tru tréo lên giận dữ", nói như hét lên "Anh lạichia rẽ con Vệ Sĩ với con Em Nhỏ ra à? Sao anh ác thế?"

-> Có thể nhiều người nghĩ đó là hành động trẻ con của một đứa bé khi thấychuyện không vừa ý, nhưng không phải vậy đâu Thủy đã cố kiềm chế cảm xúccủa mình từ sau trận khóc hôm qua và đang cố chấp nhận sự thật, nhưng hành độngcủa Thành đã khiến lớp vỏ ngụy trang ấy vỡ vụn, bởi đôi búp bê ấy là tượng trưngcho tình của hai anh em, vốn thân thiết gắn bó bấy lâu, nay Thành với Thủy phảichia tay, nhưng Thủy không muốn nhìn thấy búp bê cũng phải chia tay, bởi chúngchẳng có lỗi gì cả, thật ác độc khi làm như vậy Câu nói của cô bé dường như cũngnhư là lời trách móc sâu cay hành động của cha mẹ, vì sao cha mẹ chia tay mà cònbắt anh em Thủy chia tay nữa, thật nhẫn tâm vậy sao Nhưng Thủy cũng ái ngại vìnếu để con Vệ Sĩ đi theo mình, thì ai sẽ canh giấc ngủ cho anh Đặc biệt cho sự chu

đáo, ân cần, hiếu thảo của Thủy còn thể hiện ở việc cô bé muốn được chào bốtrước khi đi, nhưng buồn thay người bố vẫn biệt tăm.

* Tâm trạng của Thành

- Trong truyện những chi tiết miêu tả về nội tâm của nhân vật Thành rất ít, vìThành đóng vai trò là người kể, người quan sát mọi việc Tuy nhiên qua những lờinói là hành động của Thành ta dễ dàng nhận ra Thành là một đứa trẻ hiểu chuyện,

có suy nghĩ trưởng thành Thành cố tạo ra cho mình lớp vỏ bọc mạnh mẽ, kiềm chếcảm xúc "cắn chặt môi để khỏi bật lên tiếc khóc to", mặc dù lòng rất đau "nướcmắt cứ tuôn ra như suối, ướt đầm cả gối và hai cánh tay áo"

- Thành ví chuyện cha mẹ chia tay, hai anh em Thành phải xa nhau là một "taihọa", chỉ mong đó là giấc mơ chứ không phải sự thực Chứng tỏ so với Thủy,Thành cũng đau đớn vô cùng, nỗi đau của Thành hiện lên trong cái cười nhếchmép đầy cay đắng, khi Thành nhớ về chuyện Thủy để con Vệ Sĩ gác đêm cho mìnhngủ Thành rất thương em gái, chia đồ chơi cũng dành phần lớn cho em, ánh mắtnhìn em gái đầy xót xa khi thấy em trông bố về

- Trong cả câu chuyện thế giới nội tâm của Thủy được miêu tả rất kỹ càng vàchi tiết chính là nhờ vào tình cảm yêu thương em gái tha thiết của nhân vật Thành.Nếu như Thủy cố gắng nhìn thật kỹ từng cảnh vật nơi phố phường, để khắc sâu vàotâm trí, thì Thành lại dành phần lớn thời gian để dõi theo em gái, với ánh mắt yêuthương, xót xa, đau đớn Cũng giống như Thủy, Thành đang cố gắng khắc sâubóng hình em gái vào tim, Thành sợ khoảng cách sẽ làm tình cảm anh em phainhạt dần, nên Thành phải nhớ kỹ từng giây phút còn ở bên Thủy Phút chia tay, sựmạnh mẽ của Thành cuối cùng cũng đổ vỡ, cậu khóc nấc lên, mếu máo hứa khôngchia cắt cặp búp bê với Thủy, bất lực chôn chân nhìn mẹ và em rời xa Đoạn kếttruyện mãi để lại cho độc giả những cảm xúc không thể nói thành lời, nỗi xót xa,cảm động cho tình cảm của hai anh em trước cuộc chia ly bất đắc dĩ, mà thủ phạmlại là những người lớn trong gia đình

=> Những mâu thuẫn và hình ảnh của hai anh em Thành Thủy khi chia đồ chơi gióng lên một hồi chuông cảnh tỉnh cho các bậc làm cha, làm mẹ, hãy có trách nhiệm hơn với cuộc sống gia đình, hãy gìn giữ và cùng nhau vun đắp hạnh phúc, để trẻ em được hưởng cả tình yêu thương của cha và mẹ.

2 Thủy chia tay cô giáo và lớp học

- Hai anh em lại dắt tay nhau đến trường, để cho Thủy chào tạm biệt trường, cô

và các bạn Thủy chẳng hề muốn rời xa nơi cô bé đã gắn bó suốt từ khi sinh ra mộtchút nào, thế nên suốt quãng đường "mắt em cứ nhìn đau đáu vào một gốc cây haymột mái nhà nào đó", để khắc sâu vào trong tim những hình ảnh rất quen thuộc đó,Thủy sợ mai đi xa, Thủy sẽ quên mất, sẽ không còn nhớ đến nơi này nữa Bướcđến trường, những thứ quen thuộc như ghế đá, sân trường, cảnh cô giáo giảng bàibỗng khiến Thủy bật khóc thút thít Hóa ra Thủy sẽ không được đi học nữa, mà

chia tay của cha mẹ đã khiến Thủy rơi vào bế tắc như vậy Thủy vẫn rất tinh tế, vì

sợ ảnh hưởng đến giờ học, câu nói cuối cùng của Thủy dường như đã đánh mộtdấu mốc quan trọng trong sự thay đổi nơi tâm hồn của cô bé "Thôi, em chào cô ởlại Chào tất cả các bạn tôi đi", như vậy đây là sự chia đầu tiên trong cuộc đờiThủy, với cô, với bạn bè, với trường lớp

-Số phận của Thủy còn có phần bất hạnh hơn anh trai, có lẽ người anh ở với bốvẫn được tiếp tục học tập, còn với Thủy điều ấy không thể xảy ra Trong cuộc chiatay với lớp học, khi cô giáo tặng em bút và vở, Thủy đã từ chối không nhận, lí do

em đưa ra khiến người đọc ứa nước mắt: “Thưa cô em không dám nhận … emkhông được đi học nữa” “Nhà bà ngoại em ở xa trường học lắm Mẹ em bảo sẽsắm cho em một thúng hoa quả để ra chợ ngồi bán” Tình cảnh của em thật đángthương, Thủy không chỉ bị cướp đi cuộc sống gia đình hạnh phúc, cướp đi ngườianh trai yêu quý mà em còn bị cướp đi quyền học tập, vui chơi – quyền cơ bản nhấtcủa mỗi đứa trẻ Em sớm phải lao vào đời kiếm sống

3 Cảnh hai anh em Thành và Thủy chia tay nhau

- Cảnh Thủy chính thức chia tay Thành lại càng khiến người ta thổn thức Cô

bé, sau nhiều đắn đo suy nghĩ, cuối cùng cũng phải chấp nhận chia cắt Vệ Sĩ và

Em Nhỏ, bởi quan trọng hơn hết, cô bé lo cho anh trai hơn cả Còn đặc biệt dặn dòanh trai "Bao giờ áo anh có rách, anh tìm về chỗ em, em vá cho, anh nhé, " Cóthể thấy được tình cảm gắn bó sâu sắc của hai anh em Thành và Thủy, đặc biệt làtấm lòng yêu thương, hiếu thảo với anh trai của cô bé Thủy Kết truyện, cô béThủy vẫn không muốn Vệ Sĩ và Em Nhỏ rời xa nhau, đó là chấp niệm trong lòng

cô bé, đó là hình ảnh tượng trưng cho tình cảm của hai anh em Thủy bắt Thànhhứa không để hai con búp bê rời xa nhau, như một lời cam kết về tình cảm vữngbền của hai anh em, dù xa nhau nhưng vẫn mãi nhớ đến nhau

- Kể lại câu chuyện chia tay đẫm nước mắt ấy, sau khi ra khỏi trường, Thànhđã: “kinh ngạc thấy mọi người vẫn đi lại bình thường và nắng vẫn vàng ươm trùmlên cảnh vật” Đây là tình huống trớ trêu, đối chọi giữa nội tâm và ngoại cảnh.Cũng là diễn biến tâm lí được tác giả miêu tả rất hài hoà Nghệ thuật miêu tả thiênnhiên, tạo vật đẹp đẽ, vô tư, bình thản trước cảnh ngộ bất hạnh của con người làmtăng thêm nỗi buồn sâu thẳm, trạng thái thất vọng, bơ vơ, lạc lõng của nhân vậttrong truyện và như một lời nhắc khẽ: mỗi người hãy lắng nghe và chú ý đếnnhững gì đang diễn ra quanh ta, để san sẻ nỗi đau cùng đồng loại Không nên sốngdửng dưng, vô tình

KẾT: Để tạo nên thành công của tác phẩm, Khánh Hoài đã kết hợp linh hoạt

các thủ pháp nghệ thuật Trước hết là việc lựa chọn ngôi kể, lấy người anh mộtngười trong cuộc chứng kiến và thấu hiểu nỗi đau chia li, qua đó thể hiện một cáchchân thành và cảm động những suy nghĩ, tâm trạng đau đớn, xót xa của nhân vật.Xây dựng tình huống truyện đặc sắc, mượn câu chuyện hai anh em Thành và Thủyphải chia lìa vừa thể hiện tâm hồn trẻ thơ trong sáng, vừa thể hiện được nỗi đau

của trẻ em khi tổ ấm gia đình tan vỡ Nghệ thuật phân tích, miêu tả tâm lí nhân vậtđặc sắc, phù hợp với tâm lí trẻ em.

- Những kỉ niệm, tình yêu thương, lòng khát vọng hạnh phúc còn mãi mãi với 2anh em, mãi mãi với thời gian

Bài 2: Tìm các chi tiết trong truyện cho thấy hai anh em Thành, Thuỷ rất mực gần gũi, thương yêu, chia sẻ và luôn quan tâm đến nhau:

- Ngược lại, Thành thường giúp em mình học Chiều chiều lại đón em ở trườngvề

- Cảnh chia đồ chơi nói lên tình anh em thắm thiết :nhường nhau đồ chơi

Bài 3: Trong truyện có chi tiết nào khiến em cảm động nhất Hãy trình bày bằng 1 đoạn văn

* Gợi ý:

Cuối câu chuyện Thủy để lại 2 con búp bê ở bên nhau, quàng tay vào nhau thânthiết, để chúng ở lại với anh mình Cảm động biết bao khi chúng ta chứng kiến tấmlòng nhân hậu, tốt bụng, chan chứa tình yêu thương của Thủy Thà mình chịu thiệtthòi còn hơn để anh mình phải thiệt Thà mình phải chia tay chứ không để búp bêphải xa nhau Qua đó ta cũng thấy được ước mơ của Thủy là luôn được ở bên anhnhư người vệ sĩ luôn canh gác giấc ngủ bảo vệ và vá áo cho anh

Bài 4: Trong truyện có mấy cuộc chia tay? Tại sao tên truyện là” Cuộc ”nhưng trong thực tế búp bê không xa nhau? nếu đặt tên truyện là “ búp bê không hề chia tay”, “ Cuộc chia tay giữa Thành và Thuỷ” thì ý nghĩa của truyện có khác đi không?

* Gợi ý:

Truyện ngắn có 4 cuộc chia tay

- Tên truyện là “ Cuộc ” trong khi thực tế búp bê không hề chia tay, đây là

gần gũi bên nhau, lẽ nào những em nhỏ ngây thơ trong trắng như búp bê lại phảiđau khổ chia tay Điều đó đặt ra cho những người làm cha, làm mẹ phải có tráchnhiệm giữ gìn tổ ấm của gia đình mình

- Nếu đặt tên truyện như thế ý nghĩa truyện về cơ bản không khác nhưng sẽđánh mất sắc thái biểu cảm Tác giả lấy cuộc chia tay của hai con búp bê để nóicuộc chia tay của con người thế nhưng cuối cùng búp bê vẫn đoàn tụ Vấn đề này

để người lớn phải suy nghĩ

Bài 5: Thứ tự kể trong truyện ngắn Cuộc có gì độc đáo Hãy phân tích để chỉ rõ tác dụng của thứ tự kể ấy trong việc biểu đạt nội dung chủ đề?

* Gợi ý:

- Sự độc đáo trong thứ tự kể: đan xen giữa quá khứ và hiện tại (Từ hiện tại gợinhớ về quá khứ) Dùng thứ tự kể này, tác giả đã tạo ra sự hấp dẫn cho câu chuyện.đặc biệt qua sự đối chiếu giữa quá khứ hạnh phúc và hiện tại đau buồn tác giả làmnổi bật chủ đề của tác phẩm: Vừa ca ngợi tình anh em sâu sắc, bền chặt và cảmđộng, vừa làm nổi bật bi kịch tinh thần to lớn của những đứa trẻ vô tội khi bố mẹ li

dị, tổ ấm gia đình bị chia lìa

CHUYÊN ĐỀ 4: CA DAO DÂN CA NHỮNG CÂU HÁT VỀ TÌNH CẢM GIA ĐÌNH

b Phân biệt ca dao và dân ca

- Để phân biệt ca dao và dân ca, hiện nay, người ta đưa ra hai khái niệm nhưsau:

+ Dân ca là những sáng tác kết hợp lời và nhạc, tức là những câu hát dân giantrong diễn xướng

+ Ca dao là lời thơ của dân ca Ca dao còn bao gồm cả những bài thơ dângian mang phong cách nghệ thuật chung với lời thơ của dân ca Khái niệm ca daocòn được dùng để chỉ một thể thơ dân gian – thể ca dao

2 Đặc điểm nội dung, nghệ thuật

- Những câu hát về tình cảm gia đình là một trong những nội dung chủ đạotrong ca dao, dân ca trữ tình truyền thống của người Việt Bộ phận này bao gồm tất

cả những bài ca dao, dân ca phản ánh sinh hoạt và quan hệ gia đình Những câu hát

về tình cảm gia đình vừa thể hiện những quan hệ tình cảm tốt đẹp, những truyềnthống đạo lý quý báu, vừa thể hiện ước mơ về cuộc sống đoàn tụ, ấm no, hạnhphúc của nhân dân ta Qua đó, chúng ta có thể thấy được vẻ đẹp tâm hồn phongphú, khỏe khoắn của người lao động xưa

- Những câu hát về tình cảm gia đình đều có âm điệu chung rất ngọt ngào, sâulắng và thiết tha, sử dụng biện pháp nghệ thuật thường gặp trong ca dao - dân canói chung như so sánh, ẩn dụ… Ngoài ra, các bài ca dao này còn sử dụng hình ảnhmang tính chất truyền thống, quen thuộc, mộc mạc, dễ hiểu…

- Tình cảm gia đình là một trong những chủ đề quen thuộc trong ca dao, dân

ca Những bài ca này là lời ca thể hiện tâm tư, tình cảm, thái độ của các thành viênkhác nhau trong gia đình như người mẹ, người cha, người con, người anh, ngườiem… Những bài ca thuộc chủ đề này đã thể hiên truyền thống đạo lí tốt đẹp, bộc lộnhững nét đẹp trong lối sống, trong suy nghĩ, trong cách cư xử, trong tình cảm…của người Việt Nam

II ĐỌC HIỂU VĂN BẢN

1 Bài 1: Lời mẹ hát ru con

Công cha như núi ngất trời Nghĩa mẹ như nước ở ngoài biển Đông.

Núi cao biển rộng mênh mông,

- Chân thành, thân mật, ấm áp mà vẫn thiêng liêng, trang trọng, bài ca dao đemđến cho ta khúc dạo nhẹ nhàng, âm điệu thủ thỉ của giai điệu hát ru Có lẽ đây làlời ru của mẹ giành cho đứa con bé bỏng đang ngủ ngon trong vòng tay yêuthương Lời ru con đồng thời là lời nhắc nhở con về công lao trời biển của cha mẹ

và trách nhiệm, bổn phận của đạo làm con Cha mẹ những người gần gũi nhất vớichúng ta ấy đã cho chúng ta biết bao điều

- Trước tiên là cho ta sự sống, cho ta được có mặt trên cuộc đời này Rồi bằngvòng tay êm ái mẹ nâng niu ta, ru vỗ ta, bằng dòng sữa ngọt lành, mẹ nuôi ta lớnkhôn và bằng những lời ru êm dịu mẹ nuôi phần hồn ta, đem đến cho ta những bàihọc của đạo làm người Những bài học mà "ta đi trọn kiếp con người" cũng không

đi hết Không chỉ có mẹ, ta còn có vòng tay và bờ vai vững chãi của cha Vòng tay

và bờ vai ấy cho ta điểm tựa để bước vào đời, ta đem theo nó để làm hành trangtrong suốt hành trình dài rộng của cuộc sống Điều thiêng liêng ấy được tác giả dângian nói thật giản dị Phép so sánh ngang bằng:

Công cha như núi ngất trời Nghĩa mẹ như nước ở ngoài biển Đông

đã làm nổi bật công lao sinh thành, dưỡng dục của cha mẹ Lấy cái trừu tượng(công cha, nghĩa mẹ) để so sánh với những sự vật, hình ảnh cụ thể (núi ngất trời,nước biển Đông), tác giả dân gian không chỉ đem đến cho ta nhận thức về nghĩa

mẹ bao la, công cha vời vợi mà còn giúp ta cảm nhận về sự vĩnh hằng bất biến củacông cha, nghĩa mẹ Như núi cao kia, như nước biển kia đã có mặt và tồn tại ngànđời trên trái đất, công cha, nghĩa mẹ hiện diện quanh ta từ lúc ta được làm ngườicho đến tận cùng của cõi người

- Cách so sánh, ví von rất quen thuộc của ca dao xưa đã đem đến cho ta nhữngnhận thức thật sâu sắc, thật thấm thía Không chỉ thế ngọn núi cao và biển rộng cònđược cụ thể hoá bằng những tính từ chỉ mức độ: núi ngất trời, biển rộng mênhmông Cụ thể, hài hoà mà vẫn rất gợi cảm, và vì thế nó tác động mạnh vào nhậnthức con người Đỉnh núi cao loà nhoà ẩn hiện trong mấy kia liệu ta có đo nổi nhưchính công lao của cha làm sao ta kể hết? Biển mênh mông kia như lòng mẹ yêu ta

có thể nào vơi cạn? Thật khéo léo và chính xác khi lựa chọn núi cao ngất trời vànước biển mênh mông để so sánh với công lao cha mẹ Bởi chỉ có những hình ảnhcao lớn, không cùng và sự tồn tại đời đời của nó mới xứng đáng để tả và diễn tảđược đầy đủ, chính xác công sinh thành, dưỡng dục, thứ công lao không bao giờtính đến được bằng giá trị vật chất, thứ công lao bất tử qua thời gian, năm tháng.Bằng hình ảnh so sánh xưa mà không cũ, bằng âm điệu ngọt ngào của lời hát ru,tác giả dân gian vừa khẳng định, vừa ca ngợi công lao cha mẹ Lời ca ngợi khôngkhô khan, nặng giáo huấn mà là tiếng nói của tấm lòng, tình cảm, tiếng nói tâmtình từ trái tim tìm đến với trái tim làm lay động lòng ta Ngoài cách nói trên, tacòn bắt gặp nhiều bài ca dao khác cũng nội dung tương tự:

Ơn cha nặng lắm ai ơi

Nghĩa mẹ bằng trời chín tháng cưu mang

hay:

Công cha như núi Thái Sơn Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra Hay

Một cụm từ ngắn gọn mà bao hàm cả công ơn của cha mẹ Viết ra thì dễ dàngnhư vậy đấy, nhưng để được chín chữ cù lao trọn vẹn ấy cho con, chắc hẳn cha mẹkhông dễ dàng gì:

“Gió mùa thu mẹ ru con ngủ Năm canh dài mẹ thức cả năm”

– “Ba năm bú mởn con thơ .

Kể công cha mẹ biết cơ ngần nào Dạy rằng chín chữ cù lao

Bể sau không bi, trời cao không bì”.

- Cách sử dụng sáng tạo thành ngữ "chín chữ cù lao" để nhắc lại một lần nữanỗi khó nhọc, vất vả của mẹ cha Chín chữ ấy là: sính - đẻ, cúc - nâng đỡ, phủ -vuốt ve, súc - bú mớm, trưởng - nuôi lớn, dục - dạy dỗ, cố - trông nom, phục - theodõi, phúc - giữ gìn Thử hỏi có ai trong chúng ta không được cha mẹ giành chonhững điều ấy, không chỉ góỉ gọn ở con số chín chữ bởi công lao cha mẹ là vôcùng, vô tận Để rồi từ đó, ta nhận được lời nhắc nhở về thái độ và hành động củamỗi người: "ghi lòng con ơi" Lời nhắc nhở ngắn gọn mà thấm thía sâu sa, chânthành và có sức lay động lòng ta Tác giả dân gian không nhắc ta phải trả công chonhững hi sinh của cha mẹ, trả công cho những gì mà ta được đón nhận Điều đó làkhông tưởng bởi trên đời này, chỉ tình cảm là thứ không bao giờ người ta đo đếm

và sòng phẳng được với nó Tình cảm của cha mẹ lại càng vô giá Bởi vậy chỉ cầnghi lòng thôi nhưng đó là sự tạc ghi trong sâu thẳm tâm hồn không phai nhạt quathời gian

=>Bài ca dao chứa đựng một đạo lí sống cao đẹp nhưng không hề khô khan, cứng nhắc Nó được hát lên từ trái tim yêu thương của mẹ, từ niểm hi vọng cùa cha Bời vậy, câu ca đã trở nên thân thuộc, gần gũi với biết bao thế hệ.

2 Bài 2: Lời người con gái lấy chồng xa quê với mẹ

“Chiều chiều ra đứng ngõ sau Trông về quê mẹ ruột đau chín chiều”.

- Thơ lục bát vốn nhịp nhàng, êm đềm Hai câu ca dao này, cũng vậy, nhịp haicân đối hài hòa, với chín thanh bằng quá bán, với ba tiếng “chiều chiều… chiều”đứng ở đầu và cuối câu đã tạo nên nhạc điệu, giai điệu nhè nhẹ, buồn thương Điệutâm hồn của câu ca dao là vô cùng đặc sắc, nó quyện lấy người đọc người nghe.Sức hấp dẫn trước hết ở giọng điệu tâm tình Bài ca dao là lời tâm sự của ngườicon gái xa quê Câu ca dao mở ra một thời gian, không gian đầy tầm trạng: "Chiều

- “Chiều chiều” là mô típ thời gian rất quen thuộc trong thơ ca Câu thứ nhấtvừa có tính thời gian (chiều chiều) vừa có tính không gian buổi chiều tà, nhất là lúchoàng hôn, ngày tàn màn đêm dần buông xuống, là thời điểm gợi nhớ, gợi sầu manmác cho những người tha hương “Không khói hoàng hôn cũng nhớ nhà” (HuyCận) Chiều là thời điểm ánh nắng đã nhạt bớt, không gian như lắng dần vào chiềusâu Đó cũng là khoảng thời gian gợi buồn, gợi nhớ Đặc biệt là đối với nhữngngười tha hương Hơn nữa, “chiều chiều” không phải chỉ là một buổi chiều mà lànhiều buổi chiều Thời gian mở đầu câu ca dao hé mở cho chúng ta thấy nỗi buồnthương đầy vơi trong tâm hồn cô gái xa quê Sự việc cứ diễn ra, cứ lặp lại “ra đứngngõ sau” “Ngõ sau” là nơi vắng vẻ Câu ca dao gợi lên một chút tâm tình cô đơn.Câu ca dao không được giới thiệu cụ thể về dáng hình, diện mạo… nhưng ngườiđọc, người nghe xưa nay tinh lắm, vẫn cảm nhận được đó là cô gái xa quê hương,

xa gia đình… (đi lấy chồng xa?) Nhớ lắm, nỗi nhớ với đầy, nên chiều nào cùngnhư chiều nào, nàng một mình “ra đứng ngõ sau”, lúc hoàng hôn để nhìn về quê

mẹ phía chân trời xa: “Chiều chiều ra đứng ngõ sau”

- Quê mẹ khuất sau lũy tre xanh Có cây đa, bến nước, sân đình Có con đò nhỏ

và dòng sông xanh uốn quanh Có cánh đồng “mênh mông bát ngát… bát ngátmênh mông” ngào ngạt bốn mùa hương lúa Có bà con chất phác, hiền lành và lam

lũ sớm hôm Có ngôi nhà gianh nhỏ bé thân yêu, nơi người con gái sinh ra với bao

kỉ niệm đẹp đẽ của tuổi thơ, của thời thiếu nữ Quê mẹ là nơi anh chị em ruột thịtquây quần xung quanh mâm cơm dẻo thơm có “canh rau muống… cà dầm tương”:Quê mẹ giờ đây có người mẹ già tóc bạc phơ đang tựa cửa thương nhớ đứa con gái

đi xa Chính trong cảnh hoàng hôn, nghe tiếng chim vịt gọi bầy, kẻ tha hương lạicàng bâng khuâng nhớ mẹ hiền khôn xiết kể:

“Vẳng nghe chim vịt kêu chiều, Bâng khuâng nhớ mẹ chín chiều ruột đau”.

xa quê hương ai mà không thương không nhớ? Cô gái trong bài ca cũng vậy, khi

xa quê cô luôn “trông về” quê hương với đôi mắt đau đáu nhớ thương

- Cụm từ “ruột đau chín chiều” càng thể hiện sâu sắc hơn nỗi nhớ niềm thương

ấy Tâm trạng cô ngổn ngang, nỗi dau dâng lên quặn thắt Nỗi đau cùa cô có thể lànỗi đau nhói lên khi nghĩ tới người mẹ già không ai chăm sóc, đỡ đần những lúc

ốm đau Cũng có thể đó là nỗi đau của người phụ nữ có số phận long đong, lậnđận, gặp nhiều bất hạnh, trắc trở trong cuộc sống Câu hát tâm tình trên đã trởthành tiếng lòng của biết bao người xa quê

=> Ca dao nói ít, tả ít mà gợi nhiều bởi nó là “cây đàn muôn điệu” của dân gian Chỉ hai chữ “Quê mẹ” thôi mà đã đem đến cho người đọc một trường liên tưởng chứa chan tình quê hương.

3 Bài 3: Lời của con cháu với ông bà

“Ngó lên nuộc lạt mái nhà Bao nhiêu nuộc lạt nhớ ông bà bấy nhiêu”.

- Bài ca dao là lời của con cháu thể hiện lòng biết ơn sâu nặng đối với ông bà,

tổ tiên “Ngó lên” là cái nhìn hướng lên trên, thể hiện thái độ trân trọng, thànhkính “Nuộc lạt” là mối buộc của sợi lạt “Nuộc lạt buộc mái nhà” gợi nên một máinhà ấm cúng, đoàn kết “Nuộc lạt mái nhà” còn gợi công sức lao động bền bỉ củaông cha ta đã dày công tạo dựng gia đình Nó cũng như tình cảm của con cháu đốivới ông bà luôn bền chặt, khăng khít, không thể tách rời

- Nước ta vốn là một nước nông nghiệp lạc hậu Phần lớn nông dân sống cuộcđời nghèo khó, quanh năm bán mồ hôi đổi lấy bát cơm Hình ảnh những mái rạ bạcphếch, dầu dãi mưa là hình ảnh phổ biến của nông dân thuở trước Bao số phậncùng khổ của sưu cao thuế nặng, bởi áp bức bất công, bởi nỗi lo cơm áo hằngngày Biết lấy gì để báo đáp công lao trời biển của ông bà, cha mẹ? Niềm thươngnỗi nhớ chất chứa trong lòng Băn khoăn, day dứt lắm mà không làm sao được, chỉbiết buông tiếng thở than chua xót:

“Ngó lên nuộc lạt mái nhà Bao nhiêu nuộc lạt nhớ ông bà bấy nhiêu”.

Hay

Khôn ngoan nhờ ấm cha ông, Làm nên phải đoái tổ tông phụng thờ.

Đạo làm con chớ hững hờ, Phải đem hiếu kính mà thờ từ nghiêm

Hay

Gió đưa cây cửu lý hương,

Xa cha xa mẹ, thất thường bữa ăn.

Sầu riêng, cơm chẳng muốn ăn,

Đã bưng lấy bát, lại dằn xuống mâm.

Thờ cha mẹ, ở hết lòng,

Ấy là chữ hiếu, dạy trong luân thường.

Chữ nghĩa là nhường, Nhường anh nhường chị là nhường người trên, Ghi lòng tạc dạ chớ quên,

Con em phải giữ lấy nền con em.

- Câu ca dao mộc mạc, giản dị như cách suy nghĩ và biểu hiện tình cảm củangười nông dân chất phác, thật thà Nhớ và thương là những khái niệm trừu tượng

mái nhà Khi lợp nhà bằng lá cọ, cỏ tranh hay rơm trạ, người ta thường dùng lạtgiang hay lạt tre chẻ mỏng, ngâm nước cho mềm để buộc chặt từng lá cọ, từngtấm tranh, tấm rạ vào rui, mè cho chắc chắn, gió không thể thổi bay Một mái nhànhư thế có bao nhiêu nuộc lạt? Chắc là phải tới con số vài ngàn! Vào một buổitrưa hè oi ả, hay chiều mưa tầm tã, người con nằm nghỉ trên chiếc phản gỗ hoặcchiếc chõng tre, chợt ngó lên mái nhà rồi vắt tay ngang trán mà ngẫm nghĩ sự đờirồi than thân trách phận sao cứ bị cái nghèo đeo đuổi mãi không tha Đập vào mắt

là cái mái nhà chi chít những nuộc lạt, cách bàn thờ tổ tiên, ông bà chỉ một tầmtay Nhìn bàn thờ tổ tiên, ông bà mà chạnh lòng thương nhớ, mà áy náy ân hận vìphận làm con, làm cháu chưa trọn Dòng cảm xúc dâng đầy và nước mắt đã ứaquanh mi, đành chỉ biết tặc lưỡi thở dài, tủi cho người đã khuất và tủi cho ngườiđang sống

- Để bày tỏ lòng thành, còn gì hay hơn sự so sánh: Bao nhiêu nuộc lạt nhớ ông

bà bấy nhiêu! Người con, người cháu không đếm xuể số lượng nuộc lạt cũng nhưkhông nói hết được nỗi nhớ ông bà Cặp từ "bao nhiêu bấy nhiêu" bộc bạch nỗiniềm thương nhớ và biết ơn vô hạn Cách so sánh trên thường thấy trong ca dao:

"Qua đình ngả nón trông đình/ Đình bao nhiêu ngói thương mình bấy nhiêu"; hoặc:

"Qua cầu ngả nón trông cầu/ Cầu bao nhiêu nhịp dạ em sầu bấy nhiêu " Đây làcách biểu hiện tình cảm tự nhiên và chân thành của người lao động

=>Chỉ hai câu ca dao mà gói ghém biết bao ý nghĩa; nhưng nổi bật nhất và thấm thía nhất vẫn là lòng biết ơn sâu sắc của con cháu đối với tổ tiên, ông bà, cha mẹ Lòng biết ơn ấy là nền tảng của đạo lí, là cơ sở cho mọi điều tốt đẹp trên đời Đọc câu ca dao, chúng ta càng thêm quý tâm hồn thuần hậu, trong sáng và hiếu nghĩa của người xưa.

4 Bài 4: Tiếng hát về tình cảm anh em ruột thịt

“Anh em nào phải người xa Cùng chung bác mẹ, một nhà cùng thân Yêu nhau như thể tay chân

Anh em hoà thuận, hai thân vui vầy”

- Đây là bài ca cao được làm theo thể lục bát truyền thống - thể thơ phù hợpnhất cho việc bộc lộ tình cảm của nhân dân ta Trong tình cảm gia đình, ngoài tìnhcảm của cha mẹ đối với con cái, của con cháu đối với ông bà, thì tình cảm anh emruột thịt là thứ tình cảm gần gũi, gắn bó vô cùng Nói đến anh em là nói đến nhữngcon người được sinh ra từ cùng một cha mẹ, sống dưới cùng một mái nhà, hưởngtình yêu thương và sự chăm sóc như nhau Anh em tuy hai mà một, chung niềm vuinỗi buồn, chung khổ đau sung sướng Điều đơn giản đó được bài ca dao khẳngđịnh bằng sự đối lập giữa tình anh em ruột thịt với người xa:

Anh em nào phải người xa, Cùng chung bác mẹ, một nhà cùng thân.

Hay

Anh em như thể chân tay Rách lành đùm bọc, dở hay đỡ đần

- Quan hệ anh em một nhà được nói hết sức giản dị, dễ hiểu Anh em ruột thịt

khác biệt rõ ràng với quan hệ láng giềng Dùng phép di chiếu giữa hai tiếng "người

xa" ngắn gọn, bình thản với tám tiếng liền hơi "cùng chung bác mẹ, một nhà cùng thân" Thân mật, tha thiết, trang trọng, thiêng liêng là những cảm xúc mà tám tiếng

giản dị ấy đem lại Cách diễn đạt không có gì mới, lạ, không cầu kì, cứ nhẹ nhàng,

tự nhiên mà thấm thía, sâu sa

-Tay và chân tuy là hai bộ phân khác nhau nhưng lại cùng tồn tại trên một cơthể con người Nếu mất đi một trong hai bộ phận ấy, cơ thể con người sẽ hoạt độngrất khó khăn So sánh tình cảm anh em ruột thịt gắn bó gần gũi như tay và chân,bài ca dao đã giúp chúng ta dễ cảm dễ hiểu, dễ hình dung hơn về thứ tình cảmthiêng liêng cao quý Và qua sự so sánh ví von ấy, chúng ta thấy được sự tinh tếcủa ông cha ta xưa Dùng cách nói so sánh đơn giản, hình ảnh so sánh cũng gầngũi - cách nói ta thường gặp trong dân gian, tác giả chỉ cho ta thấy tình anh em nhưtay với chân, gắn bó, sẻ chia nhưng là sự gắn bó sẻ chia bằng máu thịt Vậy có dễtách rời? Dùng một ý niệm trừu tượng là tình yêu thương để so sánh với hình ảnh

cụ thể là tay, chân, tác giả dân gian đã gợi cho ta nhiều liên tưởng Dù ví thế nào,thì cuối cùng, tác giả dân gian cũng nói với ta một điều: ông bà, cha mẹ ta luônmuốn các con cháu mình yêu thương nhau tha thiết, gắn bó với nhau không thểtách rời bằng mạch máu, đường gân trên cùng một cơ thể Cơ thể ấy là gia đình ta,

mẹ cha ta Bởi vậy anh em gắn bó không chỉ làm ấm lòng ta mà còn ấm lòng cha

mẹ ta Phải chăng, đó cũng là cách báo hiếu với người đã sinh thành, dưỡng dụccủa đạo làm con Khép lại bằng những thanh bằng, câu ca dao đem đến cho ta cảmgiác nhẹ nhàng, êm ái Cảm giác ấy như được ngân lên, lan toả mãi trong lòng ta,lòng người, về một chân lí giản đơn nhưng có sức sống vĩnh hằng qua thời gian,năm tháng:

Anh em hoà thuận, hai thân vui vầy.

=>Một lời răn thấm thía, một lời dạy nhẹ nhàng, sâu xa Bài học ta nhận được

cứ lấp lánh trong hồn ta, lấp lánh trong cuộc sống bởi con người Việt Nam vốn trọng tình, trọng nghĩa, sống đúng với lời răn dạy đó ta đã làm vui lòng cha mẹ ta, vui lòng anh em ta bởi có ai mà không muốn đem đến cho người thân yêu của mình hạnh phúc và niềm vui.

Ai còn mẹ xin đừng làm mẹ khóc Đừng để buồn lên mắt mẹ nghe con.

2 Đêm nay con ngủ giấc tròn

Mẹ là ngọn gió của con suốt đời.

3 Đố ai đếm được vì sao

Đố ai đếm được công lao mẹ già.

Đói lòng ăn hột chà là

Để cơm nuôi mẹ, mẹ già yếu răng.

4 Gió mùa thu mẹ ru con ngủ Năm canh chày mẹ thức đủ năm canh.

5 Má ơi! Đừng gả con xa, Chim kêu vượn hú biết nhà má đâu.

6 Chị dại đã có em khôn,

Lẽ nào mang giỏ thủng trôn đi mò.

7 Anh em cốt nhục đồng bào,

Vợ chồng là nghĩa lẽ nào chẳng thương.

8 Cha mẹ nuôi con biển hồ lai láng Con nuôi cha mẹ tính tháng kể ngày

Bài 2: Những biện pháp nghệ thuật nào được cả bốn bài ca dao sử dụng? Gợi ý:

Bốn bài ca dao trên đều đế lại ấn tượng khá sâu đậm trong lòng người đọc.Ngoài nội dung tư tưởng sâu sắc, còn nhờ vào các biện pháp nghệ thuật:

- Sử dụng từ ngữ, hình ảnh quen thuộc, có giá trị biểu cảm cao Nhiều bài cadao sử dụng nghệ thuật tu từ so sánh để làm nổi bật được tình cảm yêu thương giađình, so sánh giữa cái vô hình (tình cảm con người) với những cái hữu hình, lớnlao (núi, biển, trời…)

- Âm điệu nhịp nhàng như lời tâm tình nhắn nhủ

- Sử dụng thế thơ truyền thống của vãn học dân tộc

Bài 3: Tình cảm được diễn tả trong bốn bài ca dao là tình cảm gì? Em có nhận xét gì về những tình cảm đó?

Gợi ý:

Tình cảm trong bốn bài ca dao là tình cảm gia đình Đó là tình cảm thiêngliêng, sâu nặng, chân thành và tha thiết của mỗi con người Trong mỗi chúng ta,gia đình là tổ ấm thân thương, là chốn đi về sau những mệt mỏi, là nơi chia sẻ mọinỗi buồn niềm vui Vì vậy tình cảm gia đình là chủ đề luôn được nhắc đến trongnhững bài ca dao dân ca.

Bài 4: Phân tích điểm độc đáo của câu ca dao sau:

Đêm nay con ngủ giấc tròn

Mẹ là ngọn gió của con suốt đời.

Gợi ý:

+ Mẹ chính là nơi mát lành, bình yên suốt cuộc đời của con

+ Phép tu từ so sánh trong đoạn thơ đã thể hiện được tấm lòng yêu thương, hisinh thầm lặng của mẹ đối với con và lòng biết ơn sâu sắc của người con đối với

mẹ

CHUYÊN ĐỀ 5: NHỮNG CÂU HÁT VỀ TÌNH YÊU QUÊ HƯƠNG, ĐẤT NƯỚC, CON NGƯỜI

b Phân biệt ca dao và dân ca

- Để phân biệt ca dao và dân ca, hiện nay, người ta đưa ra hai khái niệm nhưsau:

+ Dân ca là những sáng tác kết hợp lời và nhạc, tức là những câu hát dân giantrong diễn xướng

+ Ca dao là lời thơ của dân ca Ca dao còn bao gồm cả những bài thơ dângian mang phong cách nghệ thuật chung với lời thơ của dân ca Khái niệm ca daocòn được dùng để chỉ một thể thơ dân gian - thể ca dao

c Đặc điểm nội dung, nghệ thuật

- “Những câu hát về tình yêu quê hương, đất nước, con người” thường gợinhiều hơn tả, hay nhắc đến tên núi, tên sông, tên vùng đất với những nét đặc sắc vềhình thể, cảnh trí, lịch sử, văn hóa của từng địa danh Đằng sau những câu hỏi, lờiđáp, lời mời, lời nhắn gửi và các bức tranh phong cảnh là tình yêu chân chất, tinh

tế và lòng tự hào đối với con người và quê hương, đất nước

*Nghệ thuật

- Sử dụng thể thơ lục bát, lục bát biến thể

- Sử dụng hình thức đối đáp, ướm hỏi quen thuộc trong ca dao

- Hình ảnh so sánh, ẩn dụ, ước lệ, tượng trưng,

- Các địa danh gần gũi, nổi tiếng,

II ĐỌC HIỂU VĂN BẢN

1 Bài 1: Tình yêu đất nước

Ở đâu năm cửa nàng ơi ? Sông nào sáu khúc, nước chảy xuôi một dòng?

Sông nào bên đục bên trong?

Núi nào thắt cổ bồng mà lại có thánh sinh?

Đền nào thiêng nhất xứ Thanh?

Ở đâu mà lại có thành tiên xây?

Thành Hà Nội năm cửa chàng ơi!

Sông Lục Đầu sáu khúc, nước chảy xuôi một dòng.

Nước sông Thương bên đục, bên trong.

Núi Đức Thánh Tản thắt cổ bồng mà lại có thánh sinh.

Đền Sòng thiêng nhất xứ Thanh,

Ở trên tỉnh Lạng có thành tiên xây.

+ Bài ca dao là sự đối đáp thử tài của đôi trai gái được vẽ lên như một bứctranh phác họa nên bản đồ địa lí các địa danh có những điểm nổi bật và văn hóalịch sử qua sự đối đáp một người hỏi - một người trả lời của chàng trai và cô gái.+ Các địa điểm với những nét nổi bật về lịch sử cũng như nét riêng được khéoléo đưa vào câu hỏi với những nét gần gũi, thân thuộc như: “ở đâu năm cửa”;

“sông nào sáu khúc”; “sông nào bên đục bên trong”; “núi nào có thánh sinh”; “đềnthiêng xứ thanh”; “thành tiên xây”, tất cả đều là những gợi ý cho câu hỏi của chàngtrai đối với cô gái

+ Tổ quốc ta thật đẹp, non sông gấm vóc với biết bao những địa danh vớikhung cảnh tráng lệ Thể hiện qua sự đối đáp của cô gái dành cho chàng trai: cácđịa danh của cô gái đáp lại cho chàng trai “thành Hà Nội”; “sông Lục Đầu”; “sôngThương”; “Núi Tản”; “đền Sòng”; “tỉnh Lạng”

Có muốn lấy chồng thì xuống Nguyệt Viên.

Nguyệt Viên lắm thóc nhiều tiền, Lại có sông liền tắm mát nghỉ ngơi.

Chiều chiều ba dãy cá tươi, Chẳng ăn cũng thiệt, chẳng chơi cũng hoài.

+ Bài đối đáp như là một cách thức chia sẻ sự hiểu biết cũng như niềm tự hào,tình yêu đối với quê hương đất nước

=> Có thể nói, bên cạnh tình yêu lứa đôi trai gái thông thường giờ đây đã lan tỏa thành tình yêu đối với đất nước, đối với quê hương, với những con người chung một gốc, chung một cội nguồn Một tình yêu lớn, vĩ đại, dài lâu.

2 Bài 2: Tình đoàn kết và tính cộng đồng

Rủ nhau xem cảnh Kiếm Hồ, Xem cầu Thê Húc, xem chùa Ngọc Sơn, Đài Nghiên, Tháp Bút chưa mòn, Hỏi ai gây dựng nên non nước này?

- Bài ca dao mở đầu bằng mô típ rất quen thuộc “rủ nhau” Người dân lao độngthường gọi nhau, đi cùng nhau trong lao động và trong lúc vui chơi Ca dao đã

chắc hẳn phải là những người thân thiết Họ muốn sát cánh bên nhau trong laođộng Họ muốn chia sẻ với nhau những niềm vui và những ước - mơ cho nên họmới “rủ nhau”.

- Ở bài ca dao này, con người muốn chia sẻ với nhau niềm vui được chiêmngưỡng và thưởng ngoạn vẻ đẹp của “cảnh Kiếm Hồ”, “cầu Thê Húc”, “chùa NgọcSơn”, “đài Nghiên”, “tháp Bút…”, những cảnh đẹp của thủ đô Vẻ đẹp của thủ đô

Hà Nội chỉ được gợi đến qua các địa danh nhưng âm vang từ đó là cả một bề dàycủa truyền thống văn hóa Hồ Hoàn Kiếm gợi đến Truyền thuyết hồ Gươm, đếnmột dân tộc chuộng hòa bình Chùa Ngọc Sơn là vẻ đẹp linh thiêng của Hà Nộingàn năm văn hiến, còn Đài Nghiên, tháp Bút bất tử mãi mãi là biểu tượng củatruyền thống hiếu học của dân tộc

Hay

Lục tỉnh có hạt Ba Xuyên, Bạc Liêu chữ đặt, bình yên dân rày.

Mậu Thìn vốn thiệt năm nay, Một ngàn hai tám, tiếng rày nổi vang.

Phong Thạnh vốn thiệt tên làng, Giá Rai là quận, chợ làng kêu chung.

Anh em Mười Chức công khùng,

Bị tranh điền thổ, rùng rùng thác oan

Nó vừa là vẻ đẹp tự nhiên vừa là vẻ đẹp linh thiêng trong tâm hồn dân tộc Đại

từ “ai” phiếm chỉ được sử dụng thể hiện lòng biết ơn, sự thành kính của con ngườiđối với lớp lớp cha ông đã dày công bồi đắp công trình

=> Các địa danh được nêu lên không chỉ là sự tự hào về sự cổ kính của các địa điểm của thủ đô, trái tim của cả nước mà hơn hết, đó còn là lời nhắc gửi đến thế hệ sau cần phải biết trân trọng, giữ gìn và tự hào về những truyền thống tốt đẹp của dân tộc đó.

3 Bài 3: Tình yêu quê hương

Đường vô xứ Huế quanh quanh, Non xanh nước biếc như tranh họa đồ.

Ai vô xứ Huế thì vô

+ Cảnh đẹp xứ Huế được khắc họa qua những sắc của một bức tranh khiếnchúng ta liên tưởng như “tranh họa đồ” Đường vô xứ Huế là một chặng đường rất

dài phải trải qua chí ít các 6 tỉnh miền Trung: Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh,Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Hai chữ quanh quanh gợi tả sự gập ghềnh,uốn lượn, khúc khuỷu, xa xôi Ngày xưa vô xứ Huế phải trải qua bao sông suối, núiđèo: sông Mã, sông Lam, sông La, sông Gianh…đến sông Hương, núi Ngự, phảiqua núi Hồng Lĩnh, đèo Ngang, lũy Thầy, phá Tam Giang…

Hồng Sơn cao ngất mấy tầng

Đò Cài mấy trượng là lòng bấy nhiêu!

(Nguyễn Du) Yêu em anh cũng muốn vô

Sợ chuông nhà Hồ, sợ phá Tam Giang

+“Ai vô xứ Huế” như một lời mời thân thiện mà vô cùng nhẹ nhàng đến tất cảmọi người hãy đến huế được đắm chìm và cảm nhận tất thảy những vẻ đẹp khôngchỉ là thiên nhiên mà cả con người nơi đây “Non xanh nước biếc” là thành ngữ thểhiện sự hùng vĩ, hữu tình, nên thơ… nó được so sánh, ví von như tranh họa đồ gợilên lòng mọi người lòng tự hào về giang sơn, tổ quốc xinh đẹp của chúng ta

4 Bài 4: Tình yêu con người

Đứng bên ni đồng, ngó bên tê đồng, mênh mông bát ngát

Đứng bên tê đồng, ngó bên ni đồng, cũng bát ngát mênh mông

Thân em như chén lúa đòng đòng

Phất phơ dưới ngọn nắng hồng ban mai

- Bài ca dao chứa đựng những từ ngữ, hình ảnh quen thuộc của con người nơiđây, nơi những từ ni, tê đã trở thành thân thuộc, gắn liền với tuổi thơ, gắn liền vớinhững năm tháng lớn lên, những từ xây dựng vun đắp tuổi thơ của họ

Đứng bên ni đồng, ngó bên tê đồng, mênh mông bát ngát Đứng bên tê đồng, ngó bên ni đồng, cũng bát ngát mênh mông

- Một không gian rộng lớn hiện ra trước mặt người đọc, thật êm đêm và mát

mẻ, những cánh đồng rộng lớn mênh mông, bát ngát đã ôm ấp cuộc sống của conngười nơi dải đất Miền Trung, hai câu như giống nhau hoàn toàn nhưng kì thựckhông phải như vậy, việc lặp lại càng làm cho sự mênh mông, trải dài đó được đẩylên cao hơn, bên canh đó nếu chỉ đọc thoáng qua hai câu đầu người đọc sẽ tưởngchừng nội chỉ thể hiện hình ảnh cánh đồng đẹp đẽ, rộng lớn đó, nhưng ý nghĩa sâu

xa là hình ảnh của cô gái cũng đã hiện ra, đối lập giữa hai địa điểm ni đồng, têđồng, cảnh gặp người con gái rất vô tình, hai người cùng ra thăm đồng, cùng nhìn

về nhau thật đẹp Sau hai câu đầu tiếp đến hai câu sau hình ảnh cô gái hiện ra rõnét hơn, hồn câu ca dao cũng từ đó mà hiện ra

Thân em như chén lúa đòng đòng Phất phơ dưới ngọn nắng hồng ban mai

- Cô thôn nữ đã không còn mờ ảo nữa, hình ảnh hiện lên thật thiết tha, cô gáiđược ví von với chẽn lùa đòng, hình ảnh bông lúa trổ bông đầy sức sống, thơm mát

gái nổi bật giữa cánh đồng thơm bát ngát Nhưng người con gái xuất hiện thật đẹp

đó lại đang suy nghĩ về số phận của mình trong xã hội thời đó, một người con gáihồng nhan bạc phận, người con gái thật đẹp giữa cánh đồng lúa đang bâng khuâng,

lo lắng, từ “Thân em” luôn được dùng trong rất nhiều câu ca dao dân ca, haynhững bài thơ để bày tỏ cái nhìn về hình ảnh người con gái

“Thân em vừa trắng lại vừa tròn

…

Mà em vẫn giữa tấm lòng son”.

Hay

“Thân em làm lẽ chẳng nề

Có như chính thất, ngồi lê giữa đường”.

- Tất cả những hình ảnh đó đều ví von người con gái với những hình ảnh mượt

mà, đẹp đẽ thiết tha nhưng không mấy em đềm, cũng giống như cô thôn nữ trongcâu ca dao, cuộc đời phất phơ như bông lúa giữa đồng

=>Bài ca dao nhẹ nhàng, thiết tha mà đầy ý nghĩa nhân văn cao cả, vừa thể hiện vẻ đẹp bình dị của thôn quê, vừa bày tỏ thương thay cho thân phận những người con gái trong xã hội cũ, chịu nhiều tủi nhục, không có tiếng nói trong xã hội.

BÀI TẬP TỰ LUYỆN

Bài 1: Tìm những câu hát khác về tình yêu quê hương đất nước, con người? Gợi ý:

1.Cần Thơ là tỉnh, Cao Lãnh là quê, Anh đi lục tỉnh bốn bề, Mải đi buôn bán chẳng về thăm em.

2 Ai đi Uông Bí, Vàng Danh,

Má hồng để lại, má xanh mang về

3.Con trai trong Quảng ra thi,Thấy con gái Huế chân đi không đành

4.Cúc mọc bờ ao kêu bằng cúc thủy,Chợ Sài Gòn xa, chợ Mỹ cũng xa

Viết thư thăm hết mọi nhà,Trước thăm phụ mẫu sau là thăm em

5.Chỉ điều xe tám, đậu tư,Anh đi Gia Định thư từ cho em

6.Muốn ăn bánh ít lá gaiLấy chồng Bình Định cho dài đường đi

7 Bình Định có núi vọng phu,

Có đầm Thị Nại, có cù lao xanh.

Em về Bình Định cùng anh,

Được ăn bí đỏ nấu canh nước dừa 8.Thăng Long Hà Nội đô thành Nước non ai vẽ nên tranh họa đồ

Cố đô rồi lại tân đô Ngàn năm văn vật bây giờ là đây 9.Ai về Hà Tĩnh thì về,

Mặc lụa chợ Hạ, uống chè hương sen 10.Ai về Tuy Phước ăn nem,

Ghé qua Hưng Thạnh mà xem Tháp Chàm

Bài 2: Hãy nối cụm từ ở cột A với cụm từ ở cột B cho phù hợp giữa những địa danh và đặc điểm được nói đến trong bài ca dao trên?

Bài 4: Phân tích cụm từ “Rủ nhau” và nêu nhận xét của em về cách tả cảnh của bài 2 Địa danh và cảnh trí trong bài gợi lên điều gì? Suy ngẫm của em về câu hỏi cuối bài ca: “Hỏi ai gây dựng nên non nước này?”

Gợi ý:

a Cụm từ “Rủ nhau” đứng ở đầu bài ca dao có ý nghĩa.

– Người ta chỉ “Rủ nhau” khi giữa mọi người có mối quan hệ thân thiết gầngũi

– Mọi người cùng có chung ý muốn, sở thích

– Điều mà khiến cho mọi người “Rủ nhau” phải có sự hấp dẫn hứng thú, khôngthể không đi, không thể không làm, niềm háo hức của người làm cảnh.

b Cách tả của bài ca dao

– Không miêu tả cụ thể mà liệt kê những địa danh và những thắng cảnh nổi bật.– Ý nghĩa: vẻ đẹp của cảnh là vô cùng phong phú, đa dạng

tố văn hóa và lịch sử

d Câu hỏi kết thúc bài thơ.

– Gợi nhắc đến công lao của cha ông đã tạo đựng nên thắng cảnh

– Đó còn là lời nhắn nhủ con cháu cần phải có trách nhiệm bảo vệ, giữ gìn vàxây dựn để cho đất nước ngày càng đẹp hơn

CHUYÊN ĐỀ 6: NHỮNG CÂU HÁT THAN THÂN

b Phân biệt ca dao và dân ca

- Để phân biệt ca dao và dân ca, hiện nay, người ta đưa ra hai khái niệm nhưsau:

+ Dân ca là những sáng tác kết hợp lời và nhạc, tức là những câu hát dân giantrong diễn xướng

+ Ca dao là lời thơ của dân ca Ca dao còn bao gồm cả những bài thơ dângian mang phong cách nghệ thuật chung với lời thơ của dân ca Khái niệm ca daocòn được dùng để chỉ một thể thơ dân gian – thể ca dao

c Đặc điểm về nội dung, nghệ thuật

*Giá trị nội dung

Những câu hát than thân có số lượng lớn và rất tiêu biểu trong kho tàng ca dao,dân ca Việt Nam Ngoài ý nghĩa than thân, đồng cảm với cuộc đời nghèo khổ, cayđắng của người lao động, những câu hát này còn có ý nghĩa phản kháng, tố cáo xãhội phong kiến

*Giá trị nghệ thuật

- Thể thơ lục bát, thể thơ truyền thống của dân tộc dễ đọc, dễ nhớ

- Trong những câu ca dao ẩn dụ, tác giả dân gian thường dùng hình ảnh nhữngcon vật nhỏ bé gần gũi với cuộc sống hằng ngày của mình để ngầm ví với cuộcđời, thân phận cơ cực vất vả của con người

II ĐỌC HIỂU VĂN BẢN

1 Bài 1: Số phận người lao động

Nước non lận đận một mình Thân cò lên thác xuống ghềnh bấy nay

Ai làm cho bể kia đầy Cho ao kia cạn, cho gầy cò con?

- Tác giả bài ca đã sử dụng những biện pháp nghệ thuật vô cùng phong phú Đó

là những hình ảnh đối lập, nước non rộng lớn đối với một mình đơn côi, lênthác đối với xuống ghềnh, bể đầy đối với ao cạn Nghệ thuật đối lập này thể hiệnmột nghịch lí của cuộc đời con cò, cũng chính là cuộc đời của người lao động ngàyxưa: Một mình phải đối mặt với biết bao sự vật thiên nhiên to lớn, dữ dội, với biếtbao biến động ở đời Cố gắng, tần tảo, lận đận đến như thế, bươn chải khắp nơinhư thế mà kết quả thì lại quá nhỏ nhoi, ít ỏi, không đủ nuôi con, cò con vẫn “gầy”

Con cò mà đi ăn đêm Đậu phải cành mềm lộn cổ xuống ao

Cây khô xuống nước cũng khô Phận nghèo đi đến nơi mô càng nghèo

- Kết hợp với phép đối lập là các từ ghép nước non, từ láy lận đận; những hìnhảnh và từ ngữ miêu tả hình dang, số phận con cò: thân cò, cò con; đặc biệt tác giảdân gian sử dụng câu hỏi tu từ cuối bài “Ai làm cho…?” bộc lộ một tâm trạngbuồn thương, ngao ngán và trách cứ, dỗi hờn Các chi tiết nghệ thuật đó đã gópphần khắc họa những hoàn cảnh khó khăn ngang trái mà cò gặp phải và sự gieoneo, khó nhọc, cay đắng của con cò

-Có thể nói mỗi dòng thơ là một tiếng than, tiếng thở dài chua xót Con còtrong bài ca dao trở thành biểu tượng chân thực và xúc động cho hình ảnh và cuộcđời vất vả và gian khổ của người nông dân trong xã hội cũ Mặt khác, ngoài nộidung than thân vì phải sống vất vả, bài ca dao còn có nội dung phản kháng, tố cáo

xã hội phong kiến trước đây Sống trong xã hội áp bức bất công ấy, người dân laođộng phải lên thác, xuống ghềnh để mưu sinh mà hạnh phúc, ấm no chẳng có Aigây nên điều này, nếu không phải là bọn thống trị lúc bấy giờ Chính xã hội ấy đã tạo nên những cảnh ngang trái, làm cho lúc thì “bể đầy” lúc thì “ao cạn”, khiến cho

“gầy cò con” Câu cuối bài ca là câu hỏi tu từ, bỏ lửng, nhưng mạch thơ và dòngcảm xúc của bài thơ đã khơi gợi cho người đọc, người nghe lời đáp đó

=> Thương thay thân phận con cò, cũng là thân phận nhỏ bé của người lao động trong xã hội xưa Họ là những người lao động hiền lành, chân chất, đáng lẽ

ra phải có cuộc sống hạnh phúc, thế nhưng, ngược lại với công sức và ước muốn của họ, cuộc sống vẫn đầy bất công ngang trái Bài ca dao kết thúc với câu hỏi tu

từ không lời đáp xoáy sâu vào lòng người đọc, biết bao cảm thương cho những số phận trái ngang ấy!

2 Bài 2: Số phận người lao động

Thương thay thân phận con tằm Kiếm ăn được mấy phải nằm nhả tơ Thương thay lũ kiến li ti

Kiếm ăn được mấy phải đi tìm mồi

Thương thay hạc lánh đường mây Chim bay mỏi cánh biết ngày nào thôi Thương thay con cuốc giữa trời Dầu kêu ra máu có người nào nghe

- Bài thơ là lời của những người lao động Trong bài ca dao này xuất hiện bốncon vật Mỗi cặp câu bắt đầu bằng hai tiếng “thương thay”, "thương thay" là vừathương, vừa đồng cảm, thương cho người khác mà cũng là thương cho chính mình.Bài ca dao bày tỏ niềm thương cảm đến bốn đối tượng

+ Đó là thương con tằm suốt đời tằm chỉ ăn lá dâu, cuối đời phải rút ruột tậncùng để làm thành tơ quý Sinh ra để làm tơ, nhả tơ, con tằm rút ruột mình để chongười sợi tơ óng Lúc rút hết ruột mình cũng là lúc con tằm kết thúc đời tằm, chỉcòn xác nhộng vô tri Làm đẹp cho người, tằm phải tự kết liễu đời mình Một nắm

lá dâu thôi, tằm cho những sợi tơ quý Và khi lấy được tơ rồi, ngay lập tức, tằm bị

rẻ rúng, bị gạt sang bên lề của cuộc sống Người lao động xưa cũng thế, vắt kiệtsức mình, họ làm giàu cho bọn địa chủ, quan tham để rồi gục chết mà không nhậnđược chút lòng thương Vứt xác tằm cũ, một lứa tằm mới lại được nuôi để hiến tơ.Kiếp người cũng thế, hết cha lại con, đời đời kiếp kiếp đem sức mình, còng lưng,sấp mặt làm ra của cải cho chúng chất thành núi còn thân xác ngày một xác xơ đếntận cùng như con tằm bị rút tơ Mượn hình ảnh con tằm và sự bòn rút tận ruột gan,bài ca dao dồn nén bằng nghệ thuật ẩn dụ đã gợi ra bao nỗi thảm thương của thânphận con người trong xã hội phong kiến khi mà đất nước còn nô lệ Và hơn hết tathầm ước một sự đổi đời cho đất nước và mỗi kiếp người Từ con tằm rút tận cùngthân xác để cho tơ rồi chết trong sự ghẻ lạnh ta đến với con kiến cũng đáng thươngkhông kém con tằm

+ Thương con kiến là loài sinh vật nhỏ bé nhất, cần ít thức ăn nhất, ăn thức ăntầm thường nhất, nhưng từng đàn phải kéo đi kiếm ăn hàng ngày Bản thân conkiến bé li ti, ai cũng biết và hẳn phần nó ăn cũng tí ti như thế Vậy nhưng, lúc nàothấy kiến ta cũng gặp sự mải miết, vội vàng, không ngừng nghỉ Nó kiếm mồi đểcòn nuôi kiến chúa Thứ kiến to kềnh chỉ nằm trong hang sẵn chờ kiến thợ mangmồi về ăn Nằm trong hệ thống hình ảnh ẩn dụ, "lũ kiến bé tí ti" chính là nhữngkiếp người Họ làm nhiều, rất nhiều đấy nhưng nào hưởng thụ được bao bởi phầnlớn của cải họ làm ra phải giành cho "kiến chúa", cho bọn chỉ chuyên "ngồi mát ănbát vàng" không hiếm ở nông thôn xưa

+ Cũng đáng thương không kém là hình ảnh chim hạc gày gò Cánh mỏi rã rời

mà vẫn cứ phải bay Không có điểm dừng, không biết khi nào dừng Con chim hạc

ấy cứ bay vô định, nhẫn nại, cam chịu Kiếp người cũng thế, phận khổ và nghèo,làm lụng liên miên mà tương lai thì vô định, cố gắng mà vô vọng cả hạc và ngườicủa ca dao đem đến cho ta cảm giác ngậm ngùi thương thân hạc gầy, phận ngườinghèo khổ khốn cùng và ước một điểm dừng cho hạc nghỉ đôi cánh, ước một tia

+ Cuối cùng là hình ảnh con cuốc, thân xác rạc gầy, tiếng kêu khắc khoải, thathiết, quặn đau đến ứa máu mà nào ai thèm nghe Tiếng kêu ấy theo gió, tan loãngvào không gian, tan loãng vào cõi đời và lòng người hờ hững, vô cảm Lại một ẩn

dụ sâu sắc về con người Thấp cổ bé họng là cách mà người ta gọi những ngườinghèo khổ tận cùng trong xã hội, bởi thế, tiếng kêu của họ cũng như tiếng kêu kiacủa cuốc, ai đoái hoài, ai thương, ai cảm thông?

- Tác giả dân gian thương cho những con vật bé mọn kia cũng là thương chochính bản thân người lao động Đó là thương cho nỗi khổ chung của những thânphận nhỏ nhoi, suốt đời xuôi ngược vất vả làm lụng mà vẫn nghèo khổ Dù họ có

cố gắng như thế nào thì cũng vô vọng vì xã hội cũ là một xã hội bất công Trong xãhội đó, thân phận thấp cổ bé họng, nỗi khổ đau, oan trái không được lẽ công bằngnào soi tỏ cho người lao động

Thân ai khổ như thân con rùa Xuống sông đội đá, lên chùa đội bia Thân ai khổ như thân anh kia

Ngày đi cuốc bãi tối về nằm suông.

Hay

Đêm ơi hỡi đêm, trông cho mau sáng!

Ngày ơi hỡi ngày, tắt quáng cho mau!

Để em ra khỏi nhà giàu, Kẻo nay cơm thừa, mai canh cặn, tối nằm sau xó lều.

- Từ “thương thay” được lặp lại 4 lần Mỗi lần "thương thay" cất lên là diễn tảmột nỗi thương, nỗi khổ nhiều bề của người dân thường trong xã hội cũ Người laođộng ngày xưa rất gần gũi với thiên nhiên, giao tiếp với thiên nhiên nhiều hơn xãhội, nên họ có cái nhìn tinh tế, thường mượn thiên nhiên để thể hiện tâm trạng,mượn hình ảnh những con vật để diễn tả thân phận cuộc đời mình Hình ảnh nhữngcon vật nhỏ bé đáng thương như cò, kiến, hạc, cuốc rất gần gũi với cuộc đời khổcực, vất vả, bất hạnh của họ Họ thường vận vào mình vì cho rằng chúng cũng có

số kiếp, thân phận khốn khó như mình

- Tác giả dân gian đồng cảm với nỗi khổ trăm bề của người dân lao độngtrong xã hội cũ đồng thời lên tiếng tố cáo xã hội phong kiến bất công đã khiến chocuộc đời họ trở nên bất công như vậy

=>Tóm lại, chùm ca dao than thân có số lượng khá lớn và những bài hát tiêu biểu trong kho tàng ca dao – dân ca Việt Nam Các bài ca thuộc chủ đề này

đã phản ánh một cách chân thực, sinh động cuộc sống của người dân lao động trong xã hội xưa; thay họ lên tiếng tố cáo hiện thực bất công, ngang trái.

3 Bài 3: Số phận người phụ nữ trong xã hội phong kiến xưa.

Thân em như trái bần trôi, Gió dập sóng dồi biết tấp vào đâu?

- Xuất xứ câu ca dao này là ở miền Nam, xứ sở của sông ngòi, kênh rạch Câybần thường mọc ở ven bờ Trái bần non có vị chua chua chát chát, xắt mỏng chấmmắm ăn thay rau Trái già rụng xuống nước, bập bềnh nổi trôi theo sóng, Ngay cáitên gọi cũng chỉ rõ nó là loại cây tầm thường (bần: nghèo), chẳng có mấy giá trị.

- Hai tiếng thân em sao nghe xót xa là thế Người phụ nữ xưa có thể là người

vợ nào đó, người mẹ hay thậm chí họ chỉ mới đến thì con gái Những người như họ

bị đẩy vào vòng xoáy của thời đại Cái thời mà nam quyền lên ngôi, được coi trọng

và phụ nữ bị áp bức một cách bất công, họ bị những chiếc xiềng xích vô hình bóbuộc trong khuôn khổ, trong những phép tắc lỗi thời Họ chẳng thể làm theo tráitim của mình, không được lựa chọn con đường riêng cho mình, không được yêungười mình thầm thương Họ- những người phụ nữ hứng chịu tất cả những khổđau về mặt thể xác và tinh thần Để rồi nỗi đau bị đẩy lên tới đỉnh điểm, họ phảithốt lên, than lên những lời ai oán Ôi "thân em", không phải thân chị, thân cô, thân

mẹ mà là " thân em"

+ Đại từ "em" làm cho những người phụ nữ ấy trở nên bé nhỏ vô cùng, tấmthân cùng sự bé nhỏ cho thấy họ không có trọng lượng đối với người đời, không cóvai vế và một tiếng nói trong xã hội thời ấy Họ luôn phải nghiêng mình cúi đầutrước những đắng cay của cuộc đời Đến nỗi họ phó mặc mọi thứ

+ "Thân em" được so sánh với "trái bần trôi" Đó là một sự vật cụ thể, nhữngcây bần thường mọc tươi tốt ở ven sông, khi những trái bần chín, già rụng xuốngsông, trôi theo dòng nước Số phận của người phụ nữ được ví với trái bần, một loạitrái tầm thường Thân phận họ không những khổ mà con trôi dạt như trái bần trênsông Khác nỗi, bần trôi trên sông, số phận họ trôi trên dòng đời Hứng đủ mọi bãotáp, gió lớn, chìm nổi bi ai Chẳng biết đến khi nào số phận họ mới thôi trôi chìmgiữ những cơn song dữ Khổ đau là thế, "mưa dập, sóng dồi", họ đành can tâm,chịu đựng để rồi mặc cho số phận của mình trôi đi đâu

+Câu hỏi vang lên đầy xót xa:" Biết tấp vào đâu?" Hỏi không chỉ để tìm câu trảlời mà còn là an ủi chính mình, tự thương lấy số phận long đong của mình Chẳngbiết khi nào ta có thể hạnh phúc trong một xã hội đầy những bất công, những hủtục và sự phân biệt Thời đại, bối cảnh xã hội đẩy người phụ nữ vào sóng gió,khiến chính họ không làm chủ nổi mình, luôn phải nơm nớp âu lo về những điềutrước mắt và tương lai xa vời Trong dân gian xưa, cũng có những tiếng than củangười phụ nữ như:

Thân em như hạt mưa sa Hạt vào đài cát hạt ra ruộng cày Hay

Thân em như tấm lụa đào Phất phơ giữa chợ biết vào tay ai.

- Không được làm chủ bản thân, người phụ nữ buộc phải lâm vào cảnh: Cũng

nghiệt trói buộc họ, biến họ thành những con người cam chịu định mệnh bất công:Tại gia tòng phụ, xuất giá tòng phu, phu tử tòng tử và thực tế thì người phụ nữ đã

bị xã hội khinh rẻ, coi thường Đây là một trong những nguyên nhân gây ra mặccảm tự ti từ bao đời nay ở người phụ nữ

- Có điều gì đó thật xót xa, buồn thảm trong hình ảnh so sánh: Thân em nhưtrái bần trôi Trái bần trôi theo dòng sông vô định, còn người phụ nữ nghèo thì cũngnổi trôi trong dòng đời vô định Hiện thực nghiệt ngã, tương lai mờ mịt, khôngmột chút vui, không một niềm hi vọng Câu ca dao với hình tượng gợi cảm và âmđiệu ngậm ngùi đã gợi lên số phận hẩm hiu đáng thương của người phụ nữ nghèokhổ trong xã hội phong kiến cũ Ta hãy thử hình dung vào một trưa hè ở đồng bằngNam Bộ, gió thổi lao xao trong rừng đước, rừng tràm, chợt nghe thấy tiếng ru convọng ra từ ngôi nhà nhỏ ven sông lẫn với tiếng võng đưa kẽo kẹt: Ầu ơ… Thân emnhư trái bần trôi, Gió dập sóng dồi, biết tấp vào đâu? Câu hỏi vừa là nỗi băn khoănmuôn thuở không lời giải đáp, vừa là lời than thân trách phận buồn đến não nề

=> Thương thay cho thân phận của người phụ nữ xưa, cuộc sống của họ là bão táp, tâm hồn họ chất chứa đầy đau thương để rồi bật lên những tiếng kêu, tiếng than tan nát lòng Khi đọc những câu than thân ấy, chúng ta càng thêm đồng cảm với số phận của họ Những con người nhỏ bé và đáng thương bị coi thường

và không bao giờ hưởng được một cuộc sống hạnh phúc Câu hát than thân cũng nhằm lên án, tố cáo xã hội phong kiến bất công và hủ bại, dành mất quyền sống của con người.

BÀI TẬP TỰ LUYỆN

Bài 1: Tìm những câu hát có mô típ thân em?

1 Thân em như trái bần trôi, Gió dập sóng dồi biết tấp vào đâu.

2 Thân em như cá giữa rào,

Kẻ chài, người lưới biết vào tay ai?

3 Thân em như cam quýt bưởi bòng Ngoài tuy cay đắng trong lòng ngọt ngon.

4 Thân em như con hạc đầu đình, Muốn bay chẳng cất nổi mình mà bay.

5 Thân em như ớt chín cây, Càng tươi ngoài vỏ càng cay trong lòng.

6 Thân em như giếng giữa đàng, Người khôn (thanh) rửa mặt, người phàm rửa chân.

7 Thân em như miếng cau khô, Người thanh tham mỏng, kẻ thô tham dày.

8 Thân em như cái cọc rào, Mọt thì anh đổi, cớ sao anh phiền.

9 Thân em như trái xoài trên cây,

Gió đông, gió tây, gió nam, gió bắc,

Nó đánh lúc la lúc lắc trên cành, Một mai rơi xuống biết đành vào tay ai?

10 Thân em như rau muống dưới hồ, Nay chìm mai nổi biết ngày mô cho thành?

Bài 2: Tìm những câu hát than thân khác?

1 Ngày xưa anh bủng anh xanh, Tay tôi nâng chén thuốc, tay tôi đèo múi ve Bây giờ anh khỏi anh lành,

Anh mê nhan sắc, anh tình phụ tôi.

Nhưng vì con cái họ lại một lần nữa cam chịu hẩm hiu.

2 Chàng ơi phụ thiếp làm rua Thiếp như cơm nguội đỡ khi đói bung Người ta rượu sớm trà trưa,

Thân em đi sớm về trưa cả đời.

Lạy trời ứng nghiệm một lời, Cho em gặp được một người em thương.

3 Người ta bán vạn mua ngàn, Thân em buôn bán cơ hàn vẫn vui.

Người ta đi đôi về đôi, Thân em đi lẻ về côi một mình.

Bài 3: Điền vào chỗ trống trong các câu ca dao sau cho phù hợp: