Mỹ thuật thời pháp thuộc (1885 - 1945) pdf

Trong 25 năm mở rộng và 60 năm thống trị Pháp chi phối Kinh tế - Chính trị - Văn hoá xã hội và đã có một số nơi chịu ảnh hưởng trực tiếp của phương Tây, song ở các làng quê mỹ thuật truy

Mỹ thuật thời pháp thuộc (1885 - 1945)

Ngày nay nói đến mỹ thuật mọi người thường chí nghĩ đến hội hoạ và điêu khắc Với mỹ thuật cổ Việt Nam thì hội hoạ là tranh nói chung mà

cơ bản là mảng đồ hoạ, còn điêu khắc thì gồm cả tượng tròn và chạm khắc trang trí các loại Chỉ từ giai đoạn cận - hiện đại, trong quá trình tiếp xúc với văn hoá phương Tây và sự phát triển chuyên sâu của khoa học, kiến trúc đã tách ra để mỹ thuật tập trung vào tranh và tượng Với quan niệm mở rộng, lịch sử mỹ thuật Việt Nam được khởi nguyên

từ thời tiền sử và sơ sở, luôn bám sát tiến trình lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc ta Với vị trí địa lý thuận lợi Việt Nam có được sự giao lưu rộng rãi để tiếp tục nhận tinh hoa văn hoá thế giới mà hoàn thiện mình và toả sáng

Sống giữa môi trường nhiệt đới, thiên nhiên hào phóng ban phát ân huệ vừa nghiệt ngã, thử thách, dân tộc ta đã hợp sức lại để tạo thế ứng xử linh hoạt: lợi dụng, cải tạo và đấu tranh nhằm khai thác và chế ngự hiệu quả nhất

Ngoài ra nạn ngoại xâm luôn thường trực, dân tộc ta giữa những thời gian dựng nước ngắn ngủi, luôn phải tiến hành chiến tranh giải phóng

và kháng chiến trường kỳ, vinh quang nhiều nhưng phải hy sinh lớn về

cả xương máu và của cải Trong tình hình ấy, dân tộc ta phải bám lấy thực tại và vượt lên để rồi biểu hiện lại cuộc sống của mình bằng nghệ thuật mà rõ nhất là ở mỹ thuật với sự cao đẹp của tâm hồn hướng thiện Trong mỗi giai đoạn, bên cái chung còn có nhiều cái riêng do điều kiện

cụ thể của xã hội quy định: các nhà nước quân chủ tự chủ, nhưng mỗi vương triều có một cách quản lý đất nước khác Do đó cũng tạo nên diện mạo mỹ thuật khác ở từng thời kỳ

Chẳng hạn " Mỹ thuật thời Pháp thuộc (1885 - 1945 )" sau khi nhà

Nguyễn được thành lập thì đúng lúc ấy Chủ nghĩa tư bản phương Tây đang tích cực tìm kiếm thị trường sang phương Đông Vừa lúc bôn ba địch khôi phục nghiệp chúa thì đã bị khởi nghĩa nông dân Tây Sơn quật

đổ, Bá Đa Lộc làm đại diện đã ký với Pháp bản điều ước Do Pháp đang gặp nhiều khó khăn nên điều ước không được thi hành Sau khi thắng Tây Sơn, Gia Long đã có những ưu đãi nhất định với người Pháp

và các giáo sỹ

Năm 1817 Pháp đòi thi hành điều ước Bá Đa Lộc ký năm 1787 nhượng

Đà Nẵng và Côn đảo cho chúng Sau khi Minh mạng lên ngôi bèn cấm đoạt Thiên chúa và từ chối buôn bán với Pháp tạo ngăn cách với

phương Tây Do những biến động ở Trung Quốc MInh mạng đã cử tàu

đi Pháp và Anh để giao dịch buôn bán và tìm hiểu nhưng đã bị Anh và Pháp từ chối Vả lại xã hội Việt Nam chưa có đủ nhân tố bên trong để đón nhận tiến bộ kỹ thuật và văn minh của phương Tây để cải cách đất nước Ngay cả khi có những điều trần của một số người Việt cấp tiến,

dù tự Đức có để mắt tới vẫn bị triều đình bác bỏ

Năm 1858 chúng chính thức mở màn tấn công Đà Nẵng

Năm 1859 tiếp tục chuyển vào chiếm Gia Địh

Năm 1862 triều đình phải ký nhượng 3 tỉnh miền Đông Nam Bộ cho Pháp

Năm 1867 3 tỉnh miền Tây Nam Bộ mất nốt vào tay giặc

Năm 1873 Pháp mở rộng địa bàn xâm lược ra Bắc

Năm 1882 Hà Nội bị đánh chiếm

Năm 1885 Pháp chiếm kinh đô Huế hoàn thành cuộc xâm lược Việt Nam Triều đình Huế đầu hàng một số sỹ phu đã đi với nhân dân nổi dật, đấu tranh chống phong kiến sang đấu tranh giải phóng dân tộc Đến cách mạng tháng tám năm 1945 lật đổ ách thống trị thực dân Pháp kết thúc 60 năm bù nhìn (1885 - 1845) của triều Nguyễn

Trong 25 năm mở rộng và 60 năm thống trị Pháp chi phối Kinh tế - Chính trị - Văn hoá xã hội và đã có một số nơi chịu ảnh hưởng trực tiếp của phương Tây, song ở các làng quê mỹ thuật truyền thống vẫn giữ được bản sắc phát triển theo con đường cũ

Bước tiến mới về mỹ nghệ - mỹ thuật ở buổi giao thời về đào tạo mới

mỹ nghệ:

Pháp đã nhận ra " bàn tay vàng " do đó họ liền tổ chức triển lãm mà gọi

là cuộc "đ ấu xảo " như các cuộc triển lãm Hà Nội (1887), Quốc tế

(1888 - 1889), Ly ông (1885), Paris (1990)… Từ những kết quả đã đạt được qua các cuộc triển lãm chính quyền thuộc địa mở ra một số

- Năm 1920 mở rộng địa bàn ra Bắc, lập trường nghệ thuật thực hành ở

Hà Nội, dạng đúc đồng, làm đồ mộc, chạm bạc, làm ren…

Những cuộc đấu xảo tổ chức tại Pháp đã giúp cho các nghệ nhân Việt Nam học hỏi nhau, vừa được tiép xúc với công chúng và nghệ thuật phương Tây Chẳng hạn tại cuộc triển lãm Macxây năm 1906 mỗi kỳ

và mỗi nước thuộc địa Đông Dương đều có gian hàng đặc trưng cho truyền thống văn hoá của mình Đã có hai nghệ nhân được thưởng Huy chương đồng như Nguyễn Hữu Chi, Nam Quát những sản phẩm họ làm

ra chủ yếu là đồ chạm mộc, tủ chè, sập ngủ, thêu trên lụa Lyông của Pháp… và đã được dân chúng ưa chuộng

Còn những trường mỹ nghệ tuy chỉ ở trình độ sơ cấp nhưng những thợ giỏi Việt Nam đã phát huy được kinh nghiệm truyền thống cha ông và tiép thu được phương pháp khoa học mới, đã đưa nghệ thuật của mình phát triển lên tầng cao mới Từ những trường như mỹ thuật Thủ Dầu Một, mỹ thuật Biên Hoà…, nhiều mặt hàng mộc, sơn mài in đá, gỗ, chạm đồng, sơn dầu, tranh lụa… lên đến trình độ tinh xảo của nghệ thuật

Về những mở đầu cho mỹ thuật mới:

Mỹ thuật dần đã hoà nhập với thế giới đương đại để trở thành hiện đại theo khoa học mới Do sự ham thích của vài cá nhân, sau trở thành tổ chức của chính quyền thực dân Pháp

Người đi đầu của nền hội hoạ Việt Nam là Lê Văn Miếu (1873 - 1943) ông sinh ra ở Nghệ An trong một gia đình nhà nho yêu nước Năm

1888 được Vua Đồng Khánh cử sang Pháp học, ông rất ghét quan

trường nên học xong lại sang học trường mỹ thuật Paris từ 1891 - 1895

Ông đã xuất sắc cả hai trường nhưng 1895 về nước không có đất dụng

võ nên ông đã tham gia nhiều phong trào cách mạng ở Pháp ông tiếp thu được những kiến thức hội hoạ hiện đại Về nước trong sáng tạo đã kết hợp với lối vẽ dân tộc và đã trở thành cầu nối nghệ thuật truyền thống với nghệ thuật hiện đại

Lên Văn Miếu sáng tác không nhiều song tác phẩm lại bị thất lạc gần

hết ở Bảo tàng mỹ thuật Hà Nội còn sưu tầm được hai bức " Chân dung cụ Tú mền ", " Bình văn ", ở Huế cũng giữ được hai bức " Chân dung cụ ông và cụ bà Nguyễn Khoa Luận " và một số Bảo tàng của các

tỉnh cũng giữ được một vài tác phẩm Sáu bức không nhiều ngoài

những tranh chân dung, chỉ một bức " Bình văn " đã phản ánh sinh hoạt

học đường đầu thế kỷ XX nhằm giác ngộ tinh thần yêu nước cho học sinh Do đó ông với bức bình văn là một cái mốc và đẹp đẽ

Sau Lê Văn Miếu là ông Huỳnh Tựu có lẽ là người thứ hai được học ở Pháp Lúc ông ở Phi Châu về có vẽ một số chân dung bản thân và

phong cảnh nhưng đều thất lạc cả ở trường nghệ thuật trang trí và đồ hoạ Gia Định ông dạy vẽ sơn dầu và làm phụ tá cho Giám đốc

ăngđrêgiơ nhiều năm, đến năm 1926 được cử làm Giám hiệu, ông chỉ giữ được chức trong vòng một năm

Hoạ sỹ Nam Sơn tên thật Nguyện Vạn Thọ (1890 - 1973) chủ yếu đi lên bằng tự học nhưng lại là người tham gia thành lập trường Cao đẳng

mỹ thuật Đông Dương Quê ở Vĩnh Phúc, sinh ra ở Hà Nội trong một gia đình truyền thống hiếu học Tuổi nhỏ ông học ở trường Pháp Việt… đồng thời được gia đình dạy Hán tự thi thư và kiến thức hội hoạ qua sách của Trung Quốc Ông còn tìm tòi học vẽ qua các tranh tế, tranh

Năm 1928 ông tham gia triển lãm đầu tiên bằng những tranh mang xu

hướng á Đông: " Bến Sông Hồng "

Năm 1931 tham gia bày tranh tại Paris và đã đạt giải thưởng

Năm 1935 dự triển lãm ở Sadeal, ông tập trung vẽ về Phật và các sư sãi Năm 1936 ông mới chuyển đề tài sang thiếu nữ, với những sắc màu tươi mởn Năm 1942 ông sang Nhật, trở về vẽ nhiều tranh về đất nước này

Tham gia đấu xảo ở Hà Nội năm 1923 còn có hoạ sỹ Thăng Trần Phềnh sau là sinh viên trường Cao đẳng mỹ thuật Đông Dương Trong hoạt động cách mạng ở Pháp còn có cả Nguyễn ái Quốc tham gia thành lập hội liên hiệp thuộc địa và làm phụ trách các hoạt động khác và còn vẽ nhiều bức tranh châm biếm đả kích theo lối phương Tây như bức vẽ người phu xe Việt Nam làm cõi gò lưng kéo chiếc xe tay chở tên thực dân to béo Nhưng bức tranh đả kích này đã thôi thúc tinh thần yêu nước của nhân dân Việt Nam và các dân tộc thuộc địa

Đây chỉ là những bức biếm hoạ, song cũng biểu hiện sự đổi mới của

mỹ thuật Việt Nam trong giao tiếp với nghệ thuật phương Tây

Trường Cao đẳng mỹ thuật Đông Dương:

Về sự ra đời và hoạt động của trường Cao đẳng mỹ thuật Đông Dương: Hoạ sỹ Vichtotacđiơ với lòng ham mê nghệ thuật và cảnh sắc của đất nước Việt Nam cuốn hút, ông ở lại và vận động chính quyền thực dân cho mở trường Cao đẳng mỹ thuật Đến 27/10/1924 toàn quyền Đông Dương ////// ký nghị định thành lập trường Cao đẳng mỹ thuật Đông Dương Tháng 10 năm 1925 khai giảng và chính thức đi vào hoạt động đào tạo khoá I (1925 - 1930)

Năm 1945 mở được 18 khoá với 149 sinh viên

Trong 20 năm hoạt động (1925 - 1945) đội ngũ giáo viên, giáo sư có tất

cả là 31 người Việt Nam có 6 người, mà từ khoá V mới có hoạ sỹ Nam Sơn dạy vẽ trang trí, các khoá VI, VII, X, XIII và XIV mới lần lượt thêm các giáo viên là nhà điêu khắc Gioócgiơ, hoạ sỹ Nguyễn Phan Chánh, Tô Ngọc Vân…

Các hoạ sỹ và nhà điêu khắc Việt Nam được đào tạo theo phương pháp khoa học phương Tây Đào tạo cơ bản gồm những môn học cơ sở (giải phẫu người, định luật xa gần, lịch sử mỹ thuật Việt Nam và Thế giới, đọc biểu kiến trúc cổ) và môn học cơ bản như: hình hoạ nghiên cứu, bài tập điêu khắc, bài tập trang trí

Đào tạo chuyên khoa làm các bài tập theo thể loại và chất liệu khác nhau Đào tạo được xác định song do điều hành của những Giám đốc khác nhau nên từng thời cũng có xu hướng khác nhau

Năm 1925 - 1937 trường do hoạ sỹ Vichtotacđiơ làm Giám đốc Ông là hoạ sỹ có tài, ông đã phát hiện ra cái đẹp độc đáo của nghệ thuật truyền thống Việt Nam, và óc sáng tạo, bàn tay khéo léo của nghệ nhân Việt

Nam

Dưới sự điều hành của Vichtotacđiơ, sinh viên được đào tạo thành nghệ

sỹ với những sáng tạo vừa theo quy phạm hàn lâm, biết vượt qua những ràng buôvj máy móc có tính công thức Năm 1930 - 1938 trường mở các lớp dự bị để đào tạo nguồn

Năm 1937 - 1943 sau khi Vichtotacđiơ mất, nhà điêu khắc Giôngse

thay chức Giám đốc nhưng lại chỉ muốn "Đ ào tạo những người thợ mỹ nghệ " Năm 1943 Mỹ ném bom ở Hà Nội, trường chia làm 3 bộ phận

sơ tán Khoa hội hoạ và một số bộ phận nhỏ khoa điêu khắc lên Sơn Tây do hoạ sỹ Nam Sơn, Tô Ngọc Vân phụ trách Khoa kiến trúc và một phần lớn khoa điêu khắc vào Đà Lạt do Giôngse phụ trách Các lớp

mỹ nghệ về phụ lý do Gioocgiơ phụ trách Năm 1945 Nhật đảo chính Pháp nên trường cũng đóng cửa

Với sự ra đời và hoạt động của trường Cao đẳng mỹ thuật Đông

Dương, Việt Nam đã có một trung tâm đào tạo các nghệ sỹ tạo hình chính quy ở cấp cao Bên cạnh chương trình và phương thức học mang tính hàn lâm của phương tây, còn tìm hiểu truyền thống dân tộc của Trung Quốc, Nhật Bản Do vậy tạo mối giao lưu nghệ thuật Đông - Tây Các hoạ sỹ và nhà điêu khắc Việt Nam từ đây đã hướng cho mỹ thuật Việt Nam phát triển theo con đường mới - dân tộc hiện đại hoà nhập vào mỹ thuật Thế giới đương đại

Về những thành tựu mới của mỹ thuật Việt Nam:

ở đầu thế kỷ XX đã kết hợp nhuần nhuyễn được những giá trị tạo hình truyền thống với khoa học nghệ thuật chặt chẽ, gắn quy luật xã hội với quy luật tự nhiên, cởi mở mà chặt chẽ Các hoạ sỹ và nhà điêu khắc

Việt Nam được đào tạo hệ thống, trở thành đội ngũ nghệ sỹ tạo hình của dân tộc Họ vận dụng những sáng tạo của mình đã tạo nên những hình ảnh sinh động đọng lại trong ký ức, khi tái hiện vào tác phẩm trở thành những hình tượng tinh giản, sâu lắng, thoáng hoạt trong cấu trúc tổng thẻ

Năm 1930 lớp hoạ sỹ đầu tiên tốt nghiệp Từ năm 1931 trở đi các hoạ

sỹ Việt Nam đã liên tục tham gia các cuộc triển lãm quốc tế: Paris

(1931), Rôma (1932) tại Milăng và Napơlơ (1936), đã có nhiều tên tuổi các hoạ sỹ Việt Nam như Nguyễn Phan Chánh, Nguyễn Gia Trí, Tô Ngọc Vân…

Năm 1937 nhân dịp trong "Đạ i hội đồng kinh tế tài chính Đông Dương

" có tiếng nói đòi đóng cửa trường Cao đẳng mỹ thuật Đông Dương, các hoạ sỹ và sinh viên tổ chức ngay tại trường một cuộc triển lãm lớn

Năm 1938 Gioongse muốn hạ cấp trường mỹ thuật " Chỉ đào tạo những thợ mỹ nghệ ", thì một nhóm hoạ sỹ Nguyễn Đỗ Cung, Lưu Văn Sìn,

Trần Văn Cẩn… đã lên tiếng phản đối kịch liệt và dẫn ra cái tài của nghệ sỹ Việt Nam

Thành tựu của mỹ thuật Việt Nam trong cuộc triển lãm năm 1939 ở Hà Nội có các hoạ sỹ tham gia và được đánh giá: Nguyễn Đỗ Cung như một vườn hoa nghệ thuật trăm sắc, Tô Ngọc Vân cho ta ngắm một nghệ thuật lưu bát, Nguyễn Phan Chánh vẫn dịu dàng…

Nguyễn Văn Ty tuy chỉ có một bức tranh in gỗ cũng đủ cho ta thấy một tấm lòng cao thượng tôn sùng những nét hay Trong sự phát triển có tính chất khẳng định về một nền mỹ thuật Việt Nam với đầy tin tưởng

ấy cũng là sự phát triển của các chất liệu gắn với những hoạ sỹ tiêu

biểu Điều mới lạ đến bất ngờ là sự sáng tạo ra chất liệu hội hoạ sơn mài Dù phải sau cách mạng tháng tám năm 1945 sơn mài mới được tiếp tục nghiên cứu để hoàn chỉnh một chất liệu hội hoạ thì ngay giai đoạn thể nghiệm ban đầu này, hoạ sỹ Nguyễn Gia Trí đã khám phá ra những sắc màu mung lung đến huyền diệu, vượt ra khỏi chất liệu khác

để đưa lên tranh tạo nên tác phẩm độc đáo Khi trường cao đẳng mỹ thuật Đông Dương đóng cửa, đội ngũ hoạ sỹ và nhà điêu khắc Việt Nam đã trở nên đông đảo, nội dung ngày càng gắn với nhân sinh xã hội, một số người đã sớm giác ngộ trở thành những chiến sỹ văn hoá đóng góp tích cực cho thắng lợi của cách mạng tháng tám năm 1945

Mỹ thuật Việt Nam trong thời quân chủ, chủ yếu thể hiện ở tượng Chùa

và trang trí đình làng, có một số tranh lụa và đồ hoạ, còn đội ngũ nghệ

sỹ gần như vô danh không để lại được mấy tên tuổi, thì giờ đây vào thời cận đại, mỹ thuật Việt Nam có sự đổi mới về chất, khởi sắc hẳn lên Bên cạnh những thành tựu về mỹ nghệ vẫn phát triẻn theo hướng truyền thống, việc trường Cao đẳng mỹ thuật Đông Dương được thành lập, về khách quan đã đào tạo được đội ngũ hoạ sỹ tạo hình có nghề, nắm vững phương pháp nghệ thuật khoa học phương Tây, song từ dòng máu dân tộc và sự đam mê sáng tạo, đã kết hợp nhuần nhuyễn hai dòng nghệ thuật Đông - Tây, đẩy mỹ thuật Việt Nam sang trang mới hoà nhập với thế giới trong đó có những kiện tướng trên từng chất liệu

****

Trong kho tàng mĩ thuật Việt Nam rất đa dạng và phong phú về các

thể loại tranh, mĩ nghệ, điêu khắc

Mĩ thuật Việt Nam cuối thế kỷ XIX đến năm 1945 nằm trong một quá trình chuyển biến và phân hoá quan trọng trong lịch sử cận đại Việt Nam Thế kỷ XIX với nhà Nguyễn một triều đại phong kiến cuối cùng

ở Việt Nam, đã đặt đất nước ta vào hoàn cảnh mới, sự giao tiếp với phương Tây và ảnh hưởng văn hoá Trung Hoa đã tạo lập một nền nghệ thuật đa dạng mang nhiều yếu tố phức tạp bên ngoài Tuy vậy, nét nghệ thuật cổ truyền vẫn được bảo lưu qua các công trình kiến trúc, điêu khắc, mĩ thuật dân gian

Mĩ thuật Việt Nam cuối thế kỷ XIX đến 1945 là nền mĩ thuật bản lề của hai thế kỷ, nó đã chứng minh phần nào sự phân hoá nghệ thuật hiện đại thế giới

Giai đoạn này kế tiếp những thành tựu nghệ thuật ở giai đoạn trước

nó và hình thành hai thời kỳ cơ bản

Thời kỳ hoàn tất một loạt các công trình kiến trúc lăng tẩm, đền miếu mang nhiều yếu tố Trung Hoa và Pháp, mĩ thuật Huế là một công trình lăng tẩm kết hợp giữa thiên nhiên và kiến trúc điêu khắc đáng lưu ý trong lịch sử trong kiến trúc nước ta Về mặt hội hoạ chưa có gì đáng

kể cùng với sự phát triển bước tiến mới của nền mỹ thuật Ngưòi đi đầu của nền hội hoạ mới là Lê Văn Miến ( 1873 – 1943) quê ở Nghệ An,

1888 sang Pháp học trường thuộc địa sau đó học trường Mĩ thuật Paris năm 1891 đến 1895 Cả hai trường ông đều đỗ xuất sắc

Tác phẩm tiêu biểu là "Chân dung cụ tú Mền" và bức "Bình vân", " Chân dung cụ ông và cụ bà", " Chân dung cụ Đào Tấn", " Chân dung

cụ tổ phụ Hồ Liệu" Với bức "Bình Vân" là cái mộc lịch sử nghệ thuật nước nhà chỉ có thể coi là thuận lơị và đẹp đẽ Nó làm cho hội hoạ hiện