Đại Nam thực lục tập 4 part 1 pot

Nguai cung cacTham tan nen nghI muu COth~ nao, ra quan ky, li~u th~ bi~n ; ho~c nhan chieu gio va nuac trieu ma ti~n danh, ho~c dung hoa khi de gianh ph4n tMng, ho~c cOngpMnhUng sach ke

VI~N KHOA HQC xA HQI VI~T NAM

VI~NSirHQC

T6 Phien dich Vi~n Sit hQc phien dich

T~PB6N

(Tdi ban la'n thu nhdt)

Phien dich : Nguyen The I)~t,Truong Van Chinh,

Nguyen Danh Chien, Ngo Hflu T~o,Nguyen M~nh Duan, 1)0 Mc)ng Khuong

" 1\.' ? ,

NHA XUAT BAN GlAD DWC

D~ NHl KY - QUYEN CXVII

THl/C LlJC vt THANH T6 NHAN HOANG Dt

Giap NgQ nam Minh M¢nh thu 15 [1834] (Thanh Dl;lOQuang nam thu 14).mua xuAn thang gieng ngay m6ng 1 Dt} rAng : PhAm quan Kinh l¢ duqc ban ye'n

trong Kinh va ngoai cae tinh co tang 3 nam van theo l¢ truac trong 27 thang d~u

ngli pham tra xu6ng mi~n 1 thang ; d~u bAt d'u k~ tu ngay dugc tin cao phO Vi¢cnay dugc ghi lam l¢ lAu dai

ChuAn cho cae quan to nha trong Kinh va ngoai cae tinh : tu nam Minh M~nh

d¢ Chi r¢ng tha

Thuang ti~n va gl;lo6 thang cho 99 trl;lffitu Thua Thien vao Nam de'n Gia Dinh

va tu Thua Thien ra HAc de'n Ha N¢i (Thua Thien 6 trl;lffi Quang Nam 7 trl;lffi.Quang Ngai 5 trl;lm Blnh Dinh 6 trl;lm PM Yen 6 trl;lffi.Khanh Hoa 11 trl;lffi.Blnh

trl;lm Ha Tmh 6 trl;lm Ngh~ An 5 trl;lffi.Thanh Hoa 5 trl;lffi.Ninh Blnh 2 trl;lffi.HaN¢i 6 trl;lm Duy co trl;lm Ninh Da mOi thang ti~n 40 quan gl;l025 phuang con cae

ngoai cling co nhiing vi~c khan cA'pphai truy~n d~ nen cling gia An thuang cA'pcothu b~c khac nhau (Gia Dinh Gia L¢c 1 trl;lffi.Dinh Thang 3 trl;lffi.Vmh Long 2trl;lffi An Giang 4 trl;lm Ha Tien 1 trl;lffi.HAc Ninh 4 trl;lffi.Thai Nguyen 1 trl;lffi

L~ng San 3 tr~m, Cao BAng2 tr~m, San TAy 10 tr~m, c¢ng 36 tr~m, m6i tr~m d~uti~n 50 quan, g~o 30 phuang Nam Dinh 2 tr~, Hung Yen 1 tr~, HH Duang 4tr~m, Ha N¢i, Ha Xuyen 1 tr~m, HAcNinh, HAcD6ng 1 tr~m, c¢ng 9 tr~m, m6itr~m ti~n 30 quan, g~o 20 phuang An thuang mila h~ ciing tM).

BQn Tham tan quAn thu An Giang la Truang Minh Giang va Nguyen XuADdanh tan gi~c Xiemas6ngCdH6 (tuc la tM sa Chi€n Sai cii)

Truac kia bc;mGiang tir Thu~n Ciing lui dongas6ng c6 H6, d~t dOnahai benbalam th€ y gi6c Sau do vai ngay, Tuang quADT6ng Phuac Luang I~i d€n Gi~cXiem dAnhan 100 binh thuy~n tir Thu~ Cling xu6ng, dan ngang giUa dong s6ng,c~mqrchu su cua ta, I~i vAydanh dOnaba ben ta Quan v¢ giii dOnla Ph~m Hii'llTAmqr chi€n, chern duqc ten d~i d~u m1,1cgi~c la Phi Nhii Kh6 L~c va han 20 d~ugi~c Gi~c d\!Ilgtr~i d6i di¢n vill liiy ta, ngay dem bAnd~i bac QuADta co nguOibithuang va ch€t BQnGiang cho rAngth€ gi~c duang dii tqn hung hang, ben phi tucho qUAnthu Gia Dinh phciithem binh thuy~n d€n ti€p U'ng.:My gio vila g~p Thamtan Ho Van Khue d€n quADthu Tr~n Van Nang li~n ban, uy [Van Khue] di giUpvi¢c quAD.L~i phciiPM v¢ l1yv¢ H~u tMy Nguyen Ti€n Khoan dem han 300 binhdong va 7 chi€c thuyen, dong thOicilng ti€n ROidem vi¢c tAulen

Vua d1,1rAng : "Ph~ Hii'llTa.mdong giii dOnben ta, tho~t g~p gi~c Xiem d€nxa.mI~n, lien d6c thUc qUAnsl danh gi€t gi~c : d!u la thAngtr~ nho, nhung ciing

du lam m~ thanh th€ quADta V~y thuemgcho 1 dOngkim tien Phi long nho va 5dOng ngADtien Ian Thuang cho cac bien binh 100 quan ti~n NguOichern duqc tend~i d~u m1,1cgi~c duqc thuang 30 I~ng b~c, con m6i d~u gi~c la 3 I~g Su~t d¢iTruang Van Huy bi ch€t tr~, ban tien tu~t g~p d6i va thuang them cho 10 I~g b~c.L~ niia, cac tuang bien, binh dong, n€u duang truoog bAt duqc 1 ten hay chern

duqc 1 d~u tra len, tuc thi thuang cho cai the "thuang c6ng ngADbili" M~y I~ danh

dttp truac dAyn€u co thl,lctr~g nhu th€ ciing cho truy c~p Roi ciing trinh bay lu6nthe atrong ~p t~u de cho bi€t ro c6ng tr~ng Nhiing nguOiaquAn thu Gia Dinhciing th€

"Nhiing binh va thuy~n do Kinh phciidi, tMy b¢ d~u ti€n, hi¢n nay chAcdii d€nquADthu rOi cac Tuang quADva Tham tan nen r¢ng bay mUllchuac, c6t danh choquADXiem thua to, sam dem co do bao tin thAngtr~ M¢t khi bien cuang dii duqcyen 6n thi se cilng duqc thuang to"

Gi~c Xiem chia dang dong giii Ba cau - Nam PM aChADL~p Tu~n pM GiaDinh la Ha Duy Phien, mill nghe tin, cho rAngnai ~y co duoog tMng d€n QuangHoa va thuqng du TrQCGiang thu¢C Bien Hoa, li~n lam gi~y tu cho thl,lTu~ pMVii Quynh thee dia h~t canh giii Quynh I~p tuc thuang luqng uy choAn sat Ph~Duy Trinh di d€n Thuqng Nguyen (ch6 d6i ngang vill TrQcGiang) thu¢c tM sa AnLQi, d6c thl1cbi~n binh phciid€n truac dong giii ngan ch~ D€n khi Trinh v~ tinh,

D~ nhi kj - Quyln CWlIl - Thl!c ll:lcve' Thanh (6Nhan hoang de'

Quynh l~i than dem binh dong va voi tr~n, theo dl) truac, d~n quan thu Gia Dinh,theo TUOOgquan va Tham tan 3 d~o quAnphan pbai lam vi~c quAn.SOtAulen, vuabao b¢ Binh rAng : "CU nhu so tAu, thi d~o Quang H6a c6 tM thOng d~n thugng

du Bien Hoa ciing la nai xung y~u, ma m4y '~n Hnh Kinh pbai di Gia Dinh ciingdii c6 nhieu, v~y nen truyen dl} cho Ph~ Duy Trinh li~u xem trong s6 2000huang dong hi~n moi Mt, lUll l~i han 1000 d~ giii' tcfusa, con thua mOi cho ViiQuynh dem di"

cac tuOOgquan va tham tan quan thu Gia Dinh tAun6i : "Han 10 ten gi~ca

trong thanh nhan ban dem, IAnra ngoai quach ben ta Quan ta Mn ch~t dugc 2 ten.Gia Ti~p quyen sai Su4t d¢i Vii Van Hien va quyen sai D¢i truoog Nguyen Van K~ts4n d~n chern d~u hai ten bi ban 4y Gi~c lui ch~y, vu<Jlthanhma vao BQntMnhi~n dii theo cac tcfusa, chia quan tinh nhu~, d6ng xen voi huang dong, ngay demphong tM nghiem can L~iacac ducmg di c4u TAyHoa, dii pbai uyth\l Tu4n pMBien Hoa la Vii Quynh dem quan va voi h¢i cung An sat Gia Dinh la Hoang VanMinh va Liinh binhUSlich, tim chOxung y~u, d~t 1 dOn100d~ d6ng giii'.Con d~oQuang H6a thi pbai them 300 huang dong Gia Dinh theo Ph6 quancaU Van Hgp

tu4n tieu ch6ng danh gi~c Xiem L~i nii'a,Tham tan Tr4n Van Tri truoc tn1ng d~

bi thuang, nay dii khoi, hi~n dii giii' nguyen chuc coi tcfuph~ ben d, d6c quancanh giii"'

Vua dl} cho Vii Van Hien va Nguyen Van K~t deu dugc th\lc thl) ngay vathuoog m6i nguOi 10 l~g b~c ve cOngchern dugc 2 d~u gi~c L~ cho rang d6i voidia th~ va nhan tinh ad~o Quang H6a, U D~ Cuang v6n am hi~u nhieu, lien ral~nh cho Cuang dem vai tram huang dong dugc vi~c, hi~p cung cac quan van vo

pbai truoc, h¢i ban cOngvi~c quAnca, rut Hoang Van Minh ve tinh BQnTr4n Van

Nang ben khi~nUD~i Cuang coi qulin 2 v~ Th4n uy, Hung vo va han 1.200 binhdong caccavan cai quan truoc L~i pbai V~ uy Kinh tugng Tam v~ la Nguyen VanThi coi han 60 bien binh va 15 th6't voi tr~n, chia ducmgthuy b¢ deu ti~n, ban cungVii Quynh vaUSlichtuycadanh giii'

Vua nghe n6i truoc kia, An Giang c6 vi~c, Gia Djnh dieu d¢ng thuyen, gianho~c c6 thi~u, chang khoi ch~m tre, ben sai truyen dl) cho Tu4n phu Ha Duy Phiencung bQn B6 an Hoang Van Dan va Hoang Van Minh phiii g4p rut d6c thUc d6ngthuyen va chii'athuyen, c6t cho thiiy den te chinh d~y duoca d~n sung d~ khf giOi,

luang an, khOng dugc thi~u th6n m¢t thuc gi, n~u c6 14m la, sai s6t, t4t se tri t¢i

theo quan lu~t L~i nii'a,he g~p c6 khi nen c4p thuyen manh, khf giOiva quAnnhu,c4n d~n dAuthi lam d~n d4y, khOngphiii cha d¢ h¢i ban va cAun~ van bang d~ d~nch~m tre L~i truyen dl) cho cac tinh Phu Yen, Kbanh Hoa, Binh Thu~ n~u th4yquan quan thuy b¢ do Kinh sai pbai, di qua thi l~p tuc d6c thuc bOat6c ti~n len

Sai Ph6 v¢ uy v¢ Phi kyla Bui Van Thi di lam vi¢c quAnaAn Giang.

ma tinh h~t lien sat vro m~n rUng nui, tAu xin dua bien binh h~ ban t~p hqp l~i thaodien d~ phong sai phai Vua y cho BQn An l~i ban uy Lanh binh VO Van Thuyen

l~n cUOp, Th6 tri huy¢n la Xuang Na ch~y d~n sach DOng L~n, lien tu di thUc VOViin Thuyen l~y them linh th6, chQn d~t d6ng gill Vi¢c tAu len Vua d~ rAng: "VOVan Thuyen la Lanh binh quan to, ma phai uy dem quan d6ng dOn phong thu, chic6 50 nguai linh, con thanh sl! th~ gi Va, gi~c Man thira co xam l~n, dia h~t Yen

su~t dQi la du rOi, nen rut ngay VO Van Thuyen ve, rOi tMng tu sang Ngh¢ An d6csuc quan quAn sOm di¢t cho h~t 10 gi~c Man ~y di"

Sai Cai dQi Thuy quan Nguyen Van Kieu dem bien binh di thuyen Thanhduang d~i hi¢u, cha dO binh khi (sung di~u sang may T6ng va trUOng thuang m6ithu 1000 cAy, thu6c sung 1ססoo can, diem tieu 500 cAn, luu hoang 1000 can, 6ngphun lira 500 cai, d~n cac h~ng d~i hac 110500 vien, d~n chi sung di~u sang10ססoo vien) vao quAn thu Gia Dinh

Thl! Tu~ phil Thanh Hoa la Nguyen Kha BAng, tAu xin Mt them han 400 ngumhuy¢n T6ng S<md~ gifi'dOn Tr~ Man D~c cach c~p cho tien, g~o luang thang.Ngay Canh NgQ, c6 sful set Kham thien giam dem vi¢c xem b6i ve set danh,

Quan tinh Thanh Hoa tAu n6i : "Truoc dAy, th6 Tri huy¢n SAm Nua la BaoCuang ch~t, nha vua da c6 Chi l~y tM Huy¢n thira la D~o Nam len thay Nay D~oNam theo t~c Man, con dugc k~ t~p Xin nhuOng cho con Bao Cuang la Bao Cung.Th~n da xet Bao Cung la ngum cOng c6 th~ lam dugc vi¢c" Vua ben y cho

dttu thU va chiu ph~c, xin b6 l¢nh cful ve vi¢c lam an th6ng thuang Quan tinh xet

thl!c long chiu ph~c mai maioDung thl! Ph6 v¢ uy, v¢ ThAng vo la Nguyen Duc Nhan, lam Ph6 v¢ uy Hiiu v¢

v¢ Tuy~n phong la U PhUc Thu gifi' dOn Bi~n S<m,dem qUAndu6i bAt, bi gi~c ban

ch~t Su~tdQi Nguyen Nhu Ly, ngum cung di chuy~n ~y, ben hi¢p cung bien binh

D¢ nhi kY -Quyln CWlIl- Thl!C /If.c vi Thanh 16Nhan hoang de'

do phu phai di cung CUllUng, het suc ch6ng danh : chern duqc 1 d~u va bAt duqc 1t~n Gi~c ben thee duemg rirng tr6n thoat Tu~n phu Nguyen Kha mng duqc tinbao, l~p tuc thAn dern qUAnva voi den ngay dUOidanh

gi~c nOi l~n, Nguyen Kha Bang dern quan danh d~p CU nhu 1m tAu thi gi~c da rn~:t

rna den the V~y Nguyen Kha Bclng, Nguyen Dang Giai va U Duc Nglpl deu bi

danh kho ch6i duqc lOi, nhung ngh!, Phuc Thu ra tr~n qu~n minh, cling dangthuang, v~y cu cho chieu thee phatTI, c!p tien tu!t Nhiing bien binh chern ho~c biitduqc qUAngi~c, thuang cho rnlli ngum 2l~ng b~c"

phan rUng lang Ky Lao (thu¢c huy¢n Ph\mg Roa, Ninh Blnh, tiep giap dia giaiThanh Roa) lung bAt duqc vai t~n gi~c cung vm khi gim va gi!y to cua gi~c Con

LAu, thu¢c L~c ThO, Ninh Blnh, nam truac da d6ng loa vai t~n phi tr6n la QuachT!t COng lam gi~c, ng\1Yxung la Hi¢p chuang trung qUAnqu~n c6ng, cimg vai caccon la C6ng ca, C6ng M~t chia di cac huy¢n Th~ch Thanh, Quang Dia, cuOp l!ycac d6n RoaM Giang va Ph6 cat Tir khi d~i qUAntien danh, chung lui vao phan

va cac huy¢n Vmh L¢c, Quang Dia, deu do b6 con no lam d~u dang Va, cM sachuy¢t qu~n t\1 cua no l~i la nai giap giai Thanh Roa, Ninh Blnh : danh phia d6ng thi

no ch~y sang phia tAy, biit cM nay thi no Ian sang cM khac Neu hai dnh chAng

lum, chAng khoi d~ hl;li cho dAn Th~n da rn!y Ian tu bao, nhung TuAn phu U

Nguy~n Ry chAng chiu h¢i tieu, de den nlli cu phiii lu6n lu6n du6i danh, no ll;licodat Ninh Blnh de lui tr6n"

Blnh, ta da xu6ng d\1 cho Ninh Blnh dern quan h¢i tieu, the rna L~ Nguy~n Ry l~i

d6c quan quan h~n ngay h¢i tieu, c6t sac phiii chern ho~c bAt duqc b6 con be dang

"L~i treo giai thuang : M ai bAt ho~c chern duqc dich ten Quach COng Que,dern giai quan, thi thuang cho 200 llplg b~c"

Sau do U Nguyen Ry tAu noi : "Truac dAy, tiep duqc to tu cua Thanh Roa dua

dii suc bi~n binh dong giii dOn An L~i phai d~n t~i cM, l¢ thu¢c [dum Sl!di~u khi~ncua Thanh Hoa] d~ yay bilt gi~c Nay Thanh Hoa l~i tau hilo rAng khOng chiu h¢iti~u thi khOng dung sl! thl!c".

Vua dl;l rAng: "Quach COng Qu~ nguy~n la gi~c tr6n cua h~t nguai, l~i ch!ng

Th~ ma l~i hilo ngum ta tau trinh khOng aung sl! thl!c ? V~y giao b¢ L~i ban xu".L~ Nguy~n Hi cu6i cung bi giang 1 c/fp

Ha 1mb tau bao : "Cu6i mua dOng, trong h~t xiiy 5 Vl;lcUOp, d~u la bQn cUOpnho M/fy Ian danh bilt dii duqc han 10 dua" My gia g~p luc thi v¢ Tran Van Kie'm

di do xet v~, tau noi : "Nhi~u cM co cUOp, be lli co d~n han 100 t~n, ma quan l~i

nhiing vi¢c tr¢m cuOp Dang phai giao B¢ nghi~m khilc tri t¢i, nhung nghi : dii biltduqc m¢t s6 gi~c cUOpcling dii to ra hai bi~t sq hai va c6 gilng d/fy V~y hay ra ancho mi~n phan xu ROi suc cho phai h~t long do bilt d~ cuOp y~n, dan vui N~u gi~c

phuang phai chQn d/lt trOng day, sau nghe noi co nhi~u sl! lam kh6 cho dan, n~n dii

Vua dl;l b¢ H¢ rAng: "Truac dii chuAn y 1m ban cua B¢ v~ vi¢c cac dia phuangcay ru¢ng tich di~n va nuOi tAm Do la thl!c mu6n bilt chuac chinh sl! cac d~ vuangxua, cham soc cay c/fy va tAm tang ch!ng nhiing d~ cung vi¢c te' W, ma l~i d~khuy~n dan chuy~n can nghe nOng, d~ co tM du an, cham vi¢c chan tAm to' d~ co

tM du m~c ban d~u duqc no /fm Nha nuac chAng thie'u gi cua, ha tMm tranh lqi

chilc, t6t dt;p la quy KhOng can so dQ'it hay nhieu Thy B¢ dii ban co cham chuacquy dinh cling la uac luqc thanh s6 d~ to cai y khuy~n khich n~u guang, chu khOng

thanh m6i h~i cho dan ! V~y d6i vm nhiing nOng phu va ngum trOng dau nuOi tAm,

cuang ep qu/fy nhi~u Qic nguai ~u c6tnich nhi¢m than dan, da nghe 1m dl;ldinh ninh

D¢ nhi kj - Quyln CWIlI - Th'!c l~cve' Thanht6NMn hoang de'

Sira d~n tho than amli NgQCTrim Sai b¢ U lam tMm cac d6 tho de sung vao

vi¢c te'tV

B<;lnTham tan quan thu An Giang Truong Minh Giang va Nguyen xuan l~idanh b~i gi~c Xiem as6ng COH6 Luc ~y, gi~cathugng lUlls6ng, thuy b¢ cungch6ng cV vOiquan ta, duong dem thua luc nuac tri~u xu6ng, chung ahai ben yens6ng d6t !ita danh be, ngan ca chu su ciia ta, r6i dem quan sful den d6n ta ng~n,x6ng danh Tuang quan T6ng Phuac Luong bi ~nh, kh6ng ra tr~n dugc B<;lnGiangsai Quim v~ Ph~m Hllu Tam thUcquanatren d6n : ho~c dam danh, ho~c blin sung,gie't dugc nhi~u gi~c L~iatren cac thuy~n C1JHai l~y d~i hac, m~t truac, bAnvaothuy~n gi~c, ben c~nh, blin vao b¢ binh ciia gi~cabo ben ta : tu gio DAnde'n gio

Ty, gi~c che't ngOn ngang, tMy ch6ng len nhau Chung li~n rut lui Quan ta ciingdong l~i Tr~ danh dO'd¢i vOi gi~c nay, Ban trvc Ta v~ r~t dugc vi~c B<;>nGiimgtruac l~y 30 l~ng b~c kho va 30 d6ng ngan ti~n Phi long h~g Ian thuang cho Ph~mHllu Tam va v~ binh de khuyen khich R6i lam tr~g tau len va noi : Tan wongTruong Phuc DInh da de'n quan thu, T6ng Phuac Luong li~n dem b¢ h~ quay v~quan thu Gia Dinh

Vua dl;lrang : "Gi~c Xiem bOtlnh giao hie'u, gay m6i CUuthu, xam ph~m biengiOi ta, l~i thua luc nuac tri~u xu6ng, d6t lira dem quan danh nhau voi ta Quanquan hang hcii tie'n len, ra suc danh gie't, chern dugc hon 60 dAu, l~y dugc nhi~usung 6ng va khi giOi.Thvc dang khen thuang lAm.Trong do nhii'ng ngum dAclvcnh~t la V~ uy Ban trvc Tii v~ Ph~ Hllu Tam, thuang cho lam Chuang co; PM v~

uy Nguyen Duc Huful thuang cho gia ham V~ uy cac Cai d¢i 1ab9n Le Van Ng6n

6 nguoi thuang cho gia ham PM quan CO; Chanh d¢i truang Vii Duc Trung thuangthl;lCai d¢i ; Cai d¢iUNg9c Thiem truac VI can an, phai giang 2 c~p dOi di, naychuan cho khai phl;lc.cac bi~n binh di tr~ ~y thuang chung cho 1000 quan ti~n.Nhii'ngngum chern dugc dAugi~c, d~u thuang 3 l~ng b~c

"Va, nay gi~c Xi~fi?nhi~u tr~n thua to, chAcda runsg ;ma tinh than quan ta l~im~nh g~p tram IAn.The~ vao do, d~i d¢i binh thuy~n do Kinh phciidi, l~ ll;lCtl;lckeode'n, thanh the' se cang th~ len cac Tuang quan va Tham tan nen tuan theo chi dl;lm~y IAnWac, ch9n cM hifun ye'u,yay danh, ruOidai, th~g tie'n, l~y l~ An Giang,

Ha Tien, blnh dinh Nam Vang: S,Omdem co do hao tin thAngtr~, mau t~u c6ng to".Thiio nghich tuang quan T6ng Phuac Luong tu An Giang v~ de'n quan thu GiaDinh Blnh kh~u tuang quan TrAnVan Nang li~n than dem cac h~ng bi~n binh duOi

co hon 470 ngum, chia di 10 chie'c thuy~n 6, thuy~n Ie tie'n de'n An Giang de lamvi~c quan sotau len, vua phe bao r~ltg : "Blnh kh~u tuang quan TrAnVan Nang diIAnnay chinh hgpy ta, h~ co the danh lili gi~c Xiem, de phil hgp voi cai ten "Blnhkh~u" t6t dyp Hay c6 gAnglen !".L~idl;l rang: "Ta v6n bie't nguai diing carn, co

tai danh gi~c, song cai d~o lam tuang phai n~n co muu Binh thuyen do Kinh va cactlnh nhieu Mn phai di, ll;1ctl;1cti~n d~n quan thu ke co hang v~n thuyen be, sung6ng, khi giOi,thu6c d~n va bOakhi deu du dl;1,lay dau co do Quan gi~c c4m clJvai

ta da lau, vi th~ chia ro chu 1qlach, ph4n th£ng ta da nam duqc Nguai cung cacTham tan nen nghI muu COth~ nao, ra quan ky, li~u th~ bi~n ; ho~c nhan chieu gio

va nuac trieu ma ti~n danh, ho~c dung hoa khi de gianh ph4n tMng, ho~c cOngpMnhUng sach (ke) bAnggel,khi~n cho thuyen gi~c mat cM nuong c~y, ma tlJ tan va,ho~c danh up thuyen gi~c, khi~n cho cac sach gelkhOng danh ciing tan, ho~c dem

ky binh, theo duang tat di H~u Giang, di vong d~n sau lung gi~c, d4u duOi danhkhep l~i, khi~n quan gi~c, th~ bi chia, suc bi y~u, tat phiii tan ch~y, ho~c ng4m demgel,da lap kin Thu~ Ciing de ch~n duang ve, thi khi gi~c rut ch~y, han bi kh6n d6n

ma ch~tacua cling Rut l~i, nen tuy co ma lam, sao cho dung khap, c6t cho m¢ttr~n thanh cOng,ta se uu h~u ban them tuac thuang"

Vua bao Thuqng thu b¢ Binh la Truong Dang Qu~, rAng: "Nay quan Xi~m hi~n

aAn Giang ch6ng clJ voi quan quan tat b6 dat Ha Ti~n, khOngreliphong bi N~u tadem vai nghin quan tMy thang theo duang bien len d~n lay l~i [Ha Tien], thi gi~ctat se mat h~t tinh th4o, nhan do ta danh pM chUng,chang kho gi dau" Lien xu6ngdl;1cho ca~ Tuang quan, Tham tanaquan thu An Giang pMi ngum gia lam thuyenbuOn, do duang sOng Long Xuy~n, Ki~n Giang ho~c duang bien PhU Qu6c, Kim

Oil,di do tham cho bi~t ro tinh hinh L~i sai Tu4n pM Gia Djnh Ha Duy Phi~n,chQn lay suat d¢i ho~c thi v~ tong quan, da quen thu¢c duang bien, pMi di H~Chau(l) do hoi tin tuc g4n day cua thanh VQngOic(2) va mQinuac H~ Chau

Tuang quan va Tham tan quan thu Gia Dinh tau noi : "CO nhieu 140 gi~ca

trong thanh ra thUdeu noi ten nghich t~cUVan KhOi,d~m hOrn11 thang truac, dach~t vi ~nh phu thiing BQngi~c deu suy tOn con no la U Van eu lam Nguyensuy, mOilen 8 tuOi.Nguyen Van Ch£m tlJ xung la ngl;1yDieu khien BQnth40 da tucho quan thu An Giang bi~t va vi~t thu ban vao thanh, bao ro hQaphUckhi~n gi~csam ra d4u hang"

Vua dl;1N¢i cac rAng: "Tuang gi~c Nguyen Van Cham nguyen la ten tu phat ph6ilam linh, l~i dam cilng ten d4u so phan nghich laUVan KhOicung muu lam lo~.Nay KhOi da truac bi trm gi~t, nhUngke bi hi~p tong da ll;1ctl;1Cra thu, th~ ma tenCham con lieu ch~t c6giilkhang clJ,thlJcla dua ngoan c6 ki~t hi~t nhat trong Iii gi~c

ay Hi~n nay quan quan vay danh sat thanh, no nhu con ca bai dum day hfi, sam

mu¢n se mOthOi!Nhung ba con than thich no, tnrC1cday, quan dja phuang da tau000

bat giam, da giao d'mhth40 l~p tl1'ctheo lu~t nghiem xu r6i tau Khi an dang l~n, thi

D~ nhj kY -Quye'n CWIII - Thlfc ll!c vi Thanh (6Nhan hoang de'

con no la Nguyen Van Trinh bj ap giro d€n quAn thu Gia Djnh d~ keu gQi ten Cham

.B<;m quan nuac Phien, Oc Nha Tra Tri ten la Long, Oc Ma Nham Ljch ten la

tuang Xiem la Tra Lien Nha D~t dem han 5000 quan va 50 that voi (quan Xiem chi

co han 500 ngum, con deu bat ngum Chan L~p, ngum Lao cilt toc, an m~c gia lam

xu6ng, bQn Long dem 700 Phien biOO, giao chi€n, gi€t ch€t vai chl;lCquan gi~c.Gi~c phiii rut lui BQn Long du6i d€n phil L6 Vien, chern duqc ten dau so la Vi SaiThuqng Liem va han 200 thu c~p d6 dang no, l~i bat s6ng duqc 3 ten, thu duqc khigim va nghi truqng v6 k~ Gi~c Xiem ch~y d€n s6c Thanh M6n Lli Long lien sai apgiai tu biOO d€n quan thu Gia DjOO va xin quan quan ti€p vi¢n T1.rOngquan va

binh") R6i dem OOii'ngten gi~c bj bat len m~t liiy d~t, rao khAp nai, chern dau beulen, d~ cho trong thanh tuy~t vQng Truac hay thuCJngcho bQn Long 20 d6ng ngan

Dien m6i ngum 10 d6ng ngAn tien Phi long Ian (sau do co do cua cac d~o bao tinthAng tr~, nguoi ti€p d¢ va ngum tuyen dQc tin ~y deu co thuCJng)

Vua bao quan Mu rang : "Gi~c Xiem sang xam Ian khi thily quAn no d€n bacoi, ta doan quan bQ cua gi~c t~t do d~o Quang Hoa ma d€n r6i ra qua OOien,kh6ngngo rang bQn quan Phien l~i hay t~p hqp huang dong, l~y it ch6ng nhieu, th\lc Ia

cho ten Long, ten Tu deu lam ChuCJng ca, tr~t tong OOj pham, kiem linh nguyenchl1'c Oc Nha Tra Tri, Oc Nha Nham Ljch ; ten Ke cho lam V¢ uy chu quan, tr~ttong tam pham, kiem linh nguyen chuc Oc Nha Ma Ha Thi Na L~i thuCJngcho kim

thuCJng cho ngan tien Ian 000 m6i thu 50 d6ng, ao chi€n cac mau 10 cai QuAn vadAn thUCJngtien 1000 quan

L~i dl;lTuang quan va Tham tan truyen hjch cho bQn U D~i Cttang va Nguyen

Hoang Thoa (Thoa, truac My duqc phai dem biOO dong d€n M6ng Phl;l thuQc d~oQuang Hoa dong cMn gi~c Xiem) chQn l~y han 1.000 binh dong duqc vi~c cua d~oQuang Hoa dem g~p d€n phil Phil BAc, hQi cung bQn Long : n€u tiiih th€ co tMdaOOduqc, thl gQp suc l~i mil daOOdyp, Mng chua ti~n vi duang dQc d~o khiOOsu~t

qUAIldUbng tMy danh lui h~t gi~c thi I~p tuc san di d6n danh L~i dl,l cho Tuang

r6i phia sau quAn ta de chia se suc qUAIl,nay nghe tin qUAIld~i da thua, I~i g~p bu6i

nen kip danh gi~t cho h~t, khi~n chung IAu dai khOng dam nhom ng6 nuac ta N~uchUng ch~y truac thi cling nen du6i gap, cha de cho chUng ra xa ngoai khai, r6i saumai rut quAn L~i, thua thang, thAng lay ChAn L~p d~n Bilc Tam BOn, chia d~t d6ncanh, suc cho Phien ml,lc d6ng giii', r6i rut v~"

b¢nh, ho~c danh nhau bi thuang, rat dang thuang x6t, ben sai N~i cac truy~n chi

ho~c phai them tMy thu6c trong h~t d~u phai h~t long CUuchii'a Pham thu6c thang,carn chao, phai thAn d~n xem xet Thay thu6c nao chii'a khoi dugc nhi~u thi cho lamdanh sach dgi Chi ban thuang L~i sai thay thu6c ngo~i khoa la Hoang Ti~n H~nh

do dUbng tr~m, d~n quAn thu An Giang lam di~u hQ

Tuan pM L~ng San U D~o Quang tAu n6i : "Ten nghich ph~m la Nguy~n Khac

truac hay truy~n d~t 1m vua, lam cho d6 dang n6 tan ra, khien n6 m~t minh khOng

cM nuang thAn, thi hAn d~ biit Than aa kinh chep 1m dl,lra an, ily cho vien quan c6t~i la Duang Tam truac den tuyen 1m dl,lbao va suc cho bi~n binh da phai di truac,chQn dat d6ng d6n, de to cai th~ tat danh"

Vua sai b~ Binh truy~n dl,lrAng: "Truac kia can cu vao 1m tAu thi du dang gi~c

them quAn de danh dyp Ta da c6 Chi cho 2 dnh mc Ninh va Hai Duang d~u phaibi~n binh di hQi ti~u ; nay I~i n6i nen lam k~ chieu an pM dl,l la han Sao tAu n6im~p mo, truac khOng c6 dinh ki~n? Va, gan dAy, nhi~u Ian ta da h~ dl,l: Pham nhii'ng

ke truac d1itr6t 10 theo gi~c, nay bi~t h6i 16i, ra thU, d~u cho d6i mai, bao gio chAng

sUOng, rut Cl,lCnao c6 ich gl Nguai c6 trach nhi¢m giii' bC1coi nen phfui khm c6 ganggap b¢i the nao, ho~c danh dyp ho~c v6 v~, ta cling khOng b6 bu¢C gi dAu V~y hyntrong m~t tMng, phAi tlm nhi~u phuang phap, c6t biit dugc gi~c ThuOc den lam an,nghiem trio N~u van.cu khOng dugc cOng tr~ng gi thi kh6 ch6i 16i n~ng day" L~i cho

Man, ngum giii' d6n PhUc Nghi la th6 ty Ma Doan Than dem th6 dong di danhchern dugc 3 ten Gi~c rut lui, r6i I~ keo hang dan d~n han 400 ngum Than thay

D¢ nhi kY -Quyln CWlII- Thlfc Il;lC vi Thanh 16Nhtm hoang de'

tin, l~p tuc tu ngay cho Lanh hinh Tr~ Hiiu Yen dem quan va voi truac dii phai di,ti¢n duang h¢i tieu

Vi¢c len den vua, vua dl,l sai tu cho hQn Le Van Duc va Nguy~n C6ng Tru khidt;liquan khiii hoan tra v~, nen ti¢n duang qua day, li¢u sam d~p tAt ngay di !

hinh di lung, tiep tl,lChAt duqc them hQn than thu¢c cua tuang gi~c g6m 14 ten, dii

d¢ Chi tuan lam"

Vua dl,l sai hAt duqc m6i ten d~u ml,lc gi~c thl thuang cho 5 It;lnght;lc,hAt duqcm6i ten tong dang, thuang 3 quan ti~n Lt;lidinh th~ l¢ cho nhUng ngum dang duqcthuang : neu Ia quan quan, ho~c th6 ty va th6 ml,lc, truac kh6ng theo gi~c, thl cu

gi~c, nay It;lira suc bAt gi~c d~ chu¢c t¢i, thl tau len d¢ Chi, kh6ng nen v¢i thuangd~ to fa co sl! phan hi¢t

Ngay Giap Tuat, te Xuan huang

dan lay v6n lam duang cat d~ cho du an Nha nuac mua duang r6i con thila, thl gia

an duqc ban cho lai hu6n ngum nha Thanh Sang nam se It;liy thee l¢ earn truac B¢H¢ It;lixin truy~n bao cac h¢ lam duang : d¢ n¢p du ducmg mm duqc dem ban

dan ? Ha rmh, Thanh Hoa gt;locilng kern Sai lay thOc kho, giiirn gia ban ra ; neu aimu6n yay cilng cho"

Quan tinh Thanh Hoa It;litau xin tiep tl,lc thue dAn ngheo di lay da nui, chieu

vi¢c c6ng d~ thay cho phat chan" Chuful y 1m xin

cac dia phuang khuyet nhi~u giao thl,l va huan dt;lo Sai b¢ Lt;lihan xet b6 dung

co t¢i thl ph~t, do la phep thuang cua Nha nuac, c6ng phap quyet chAng b6 duqc

chi My t6i hiet phan khm, c6 gAng, Ong vua ha no cu b6 di sac ?"

Khai ph\1c cho Ph6 su Tit t~ ty hUll tri la TOn Th~t Dinh thang th,! Tit t~ su,

l¢nh cho quan dnh la U Nguyen Trung va Nguy~n Duc H¢i chQn ngay l~y m¢t chO

dat trong do d6i vm dOn tr~i cua cac COm¢t toa scinh duang cho lanh binh, d~ Lanhbinh Nguy~n Vinh thuang thuang d~n gan day tuan phong, roi huan luy¢n bienbinh d~ nghiem vi¢c phong bi noi bien gim

linh trung deu tr6n Quan tinh dem vi¢c tau len, dugc d~c cach mi~n thu~

Lam bai nga "Ki~m nghi¢m ng'! dugc" cap cho cac Liinh thi v¢ U Van PM,

Ph~m PM Quang va Nguy~n TrQng Tinh mOi nguro 1 cai Pham khi co dang thu6clen vua, chuan cho cung Vii Van Giai h¢i dOng vai ng'! Y ki~m nghi¢m l~i

DOi bO nguyen th,! V¢ uy v¢ Ta nhat dinh Vii lam la Tran Van van lam th,!

b6 dung

co chO khuy~t dugc bO, thi Cll nhan b6 thi th,! Tri huy¢n, giam sinh b6 thi th,!Huy¢n thita

•

NOng la con duang giiIa va Thap Na, Binh Lang la duang ben ta, con chinh minh

D~ nhj ky - Quyin CWIII - ThlfC l/!-c vi Thanh 16NMn hoang de'

hiiu Gi~c dem d6 dimg, di yen mli keo d~n, clIng voi quan quAn cac d~o ch6ngdanh luOn ma:y ngay

T~ Quang 0,1' dugc tin bao, lam so phi tau va noi : "B<;mgi~c nay sau khi thua

va, chl;ly tr6n khOng r6i nay bOng l~i dam dem quAn ch6ng cl! nhu th~, la bCJid~oquan Tuyen Quang dii rut v~ truoc, d~o quan Thai Nguyen ciing chua ti~n sat d~nnoi cho nen noll;li dl!a vao VAn.:rrung, NgQc M~o lam sao huy~t, chieu t~p ngumTri~u CMu, thu th~p d6 dang, va t~p hgp cac tan quan cua nghich Oin, nghich

Huyen, nghich Chieu, nghich can (Chieu, can d~u la chau U Van KhOi), nhen ll;li

nAm tro dii tan Ma tu Cao BAng ti~n len, cac day nui chAng chit bat ngat hi~m tra.Giap gAn dia dAu NgQc M~o, van Trung l~i co m¢t con duang tAt ma hi~m, phcii di

ml;lo hi~m ti~n len, chAng kh6i t6n hl;li.Thi~t tuang Vii Van Tu th~ kho m¢t minhlam dugc N~u theo lai d\1, truoc hay keo quan khai hoan thi gi~c l~i d~n, cMc

r6i li~n tim duang ti~n len, tily co danh d~p"

Vua d\1 rAng: "Dang gi~c VAn Trung, truoc day da bi dl;lOquan Tuyen Quang

nup xo rUng, t~m mong keo dai hC1itan ma thOi ! Cho nen dil co m¢t vai ten len lutt\1 hQp ciing chAng cAn d~ y, Mt ta:t phcii du6i tM khAp rUng lam gi ! KhOng ngatMi dien khOng chua, nol~i con dam t\1 hQp gi~c tan, Ian v~ van Trung, muu toanch6ng qt Chinh la bQ ngl!a ch6ng xe tI! di d~n cai ch~t ! Nguoi dii ti~n quan thichuan cho h¢i ngay voi Vii Van Tit : thua th~ thAng 19i nay d6c suc tuang sT,ra sucdanh ml;lnh Mt va chern cho h~t nhiing ten thU phl;lm, y~u ph~m va d6 dang gi~c,sOm rut quan tau khuc khcii hoan, d~ uy vua dugc yang d~y, bien gim dugc yen 6nlau dai" L~i truy~n d\1 cho T6ng d6c Ninh - Thai la Nguyen Dinh Ph6 la:y ngay

t6c dem den 2 lang BAng Thanh, c6 D~o, giap gim Tuyen Quang, g¢p sue h¢i tieu

gi~c chi~m dong, Long dugc dnh phai dem quan di tieu, vita mm d~n Ly NMn thig~p vai tram ten gi~c ben xOng danh : gi~c ch~y Long li~n ti~n d~n d6n Trinh, l~idanh nhau vm gi~c, chern dugc 5 dAu va bAt dugc khi gioi cua gi~c Gi~c d~u ch~ytr6n vao rUng

Vua nghe tin khen nggi, cho Nguyen Van Long lam Quan co, thuang cho binhdong di danh tr~ a:y 300 quan ti~n

Linh binh d~o Trful 1mb, Ngh¢ An la Nguy~n Van T~o ti~n d~n sach Tnl eArn,

cMu Quy Hqp, cUng vm V¢ uy Nguy~n Dt1'cLong chia dOn canh gifi' Pho v¢ uyd~o Trful Djnh la Nguy~n Van Thu cling d~n huy¢n Cam M6n theo dia h~t phong

pbU Trful Ninh, Trful 1mb, L~c Bi~n, Trful Djnh thu¢c tinh co quan Xi~m ho~c vuqts6ng xllm lful qu9:y nhi~u thO dan, ho~c dua thu tim doi nhiing dan xi~u gi~t ho~ctran vao d9:tta COn nuac Nam Chuang tuy la thu¢c qu6c cila ta, nhung cling la manthu¢c nuac Xi~m, theo tin do tham thi Nam Chuang cling hQp t~p qUAn Man ma

L~ phi suc cho vi~n tri pbU Trful Ninh hQp t~p nhieu dan thO, d¢ Qulin v¢ T6ngPhuac Minh do tinh phai di ti~n d~n, cho theo l¢nh dieu khien Pham nhiing condUOng co the di d~n Nam Chuang duqc chQn cM hiem y~u, l~p dOn tr~i, 19:yHnhthO canh gill"

700, 800 ho~c 1000 6ng phun lira, chia c9:p cho cac d~o quan D~n nhu luang thl;lccang n~n de tarn can th~ c6t duqc ti~p t~ dOi dao"

L¢ la Ha Th~ Nghi, Tri cMu Huang Hoa la U Dang Khi~m thuqng khan t~p hqp

cac thO binh va tra ro de trUng ph~t, rOi dem vi¢c tau l~n

tra hOi niia, chi oon phai ngu(1i mau d~n quAn thu, doi h~t cac l~ m\lc d~n, hieu d\l cho

kh6ng nhung gilt toan vCfndUqc than minh,nha minh va l~ don duqc an thuang ~n

quan 9:y ching qua chi co ti~ng Mo, chu kh6ng co cai ngon gi khac, th~ ma Van

gi~c, ra sUe vay danh, c6t sao m¢t tr~ dCfPtan, kh6ng duqc keo dai ngay gicr !".Sai Thi lang b¢ H¢, quyen lam vi¢c b¢ Binh, la Duang Van Phong va h¢ 19 ful

U Van Th\lY h¢i lam vi¢C quan.

D~ nhj kY -Quyln CWIII - Thl,tc l/f.c vi Thanh 16NMn hoang de'

dia gim Dinh Tuang) 6 ben hii'll sOng, chl,1'cdanh up d6n hii'll ng~n, nhung bi€t ta daphong bi truac, nen cuoi cling mUll khOng thanh, ben doc h€t quan huang v~ d6n tii

ti€ng sung Khi quan quan bi€t thl gi~c Xiem da lla tr~i, bo xac ch€t ma di r6i.Tham tan Nguyen Xuan li~n dem vai ch1,1cbinh thuy~n rieng di d€n dia ph~n thU s6

Khue va Tan tuong Truong PhUc Dinh d6ng thOi doc thUc, d~i d¢i binh thuy~n do

sOng chong cl,1'l~i B<;>nGiiing sai Ph~m Hii'll Tam va Thai COng Trieu ti€n danh.Tri~u, m¢t mlnh di thuy~n CI,1'Hiii san len truac Gi~c dung sung lan, sung nM bAnlo~n x~ Quan ta nhi~u nguOi thuong vong Tri~u cling bi thuong Ta ben chia quan

gi€t nhi~u lan, l~i khOng cUOp b6c duqc gl, th€ tat dem tron, quii nhu ta da li~utruac Nay luc v~ Chau DOc, ch~ng qua mUll mO lam ra chong cl,1'd~ tinh cach lui nhu

doc thuc tuang bien, binh dong m¢t phen ra suc danh gi€t de quan dan hii gi~ Va ~

quan thuy b¢ dUOidanh ngay, cha d~ cho no duqc ung dung ma cao bay xa ch~y, n€u

co tiin l~c vao rung, thl suc biio dan bAtchern d~ dang cOngoN€u n6 con giil' thanh datChau DOc, thl m¢t m~t dung chaD.dia IOi bAn vao : ch6 ay dat h~p nguOi nhieu, tatd~u tan nat ; m¢t m~t m¢ lay dam ba triim quan carn tii', thira luc dem toi, len d€nsOng Vmh T€, eArn CQCdO da vao chO cii'a sOng bun Idy, nOng, h~p N€u hay cAt dli'tduqc duang ve cua thuy~n gi~c thl thuang 1.000 l~ng b~c L~i giao dam ba ch1,1cchi€c thuy~n Ian cho 1, 2 vien Tham tan, do sOng Th1,1yScm ho~c cii'a sOng ~u

nhung nghi tuang si kho nhQc 6 ngoai da lau, n€u da danh d~p duqc gi~c Xiem duOi

ngay, khOng can phiii day quan Mi t¢i, xa xOi treo l¢i cho them kho nhQc nil'a !".L~i sai truy~n d1,1cac Tuang quan va Tham tan quan thu Gia Dinh rmg : "Naymlii nhQn dien cu6ng cua gi~c Xiem da bi gay r6i, da co thOi co danh duqc Khi d1,1nay d€n, n€u ti€p to tu cua An Giang bao rfing Xiem da tan vo tron xa tir truac, thl

Tham tan m¢t nguOi tuc toc dem ngay dem thUy su kinh binh va nhUng huong dongd¢ tren duai 2000 nguOi tinh nhu~ chia di hon 10 chi€c thuy~n d6ng va thuy~n hi~u

chii'Binh, vOinhi~u sung 6ng va hoa khi vong dUOngd~n cira bi~n Ha Tien hay daoPhUQu6c, ch~ dUOngv~ cua gi~c, khi~n cho m¢t manh giap khOngcon va m¢t t~cvan thuy~n khOng sot d~ lam cho trQn cOng vi~c Rut l~i cac nguai nen r¢ng ma

muu hay, l~p l~y cOnglan, chu dUngch~ tre, uOngphi m¢t phen di l~i"

TOng d6c quan V1,l d~o Tuyen Quang la U van Duc, Tham tan Nguyen COngTru, titvan Trung rut v~ d~n dnh thanh Tuyen Quang Khi bQnDuc mOi ti~n d~nVan Trung, gi~c van li~n dem h~t gia quy~n tr6n sang thung rUng thu¢c dia giOinha Thanh, bQnDuc chia pMi lung bAt,khOngduqc m¢t ten nao G~p ngay luc bQn

phia truac, phia sau, tit a tren nui cao bAn sung xu6ng a m~t truac Lanh binhNguyen van Quy~n thita th!ng, khinh dich, ti~n len bi gi~c cuOpm~t 5 cOsung quasan ; Iqp luc vi~n binh keo d~n thi gi~c tr6n vao nui sau, ta chi chern duqc 1 d~u vathu duqc vai khAu sung di~u sang ma thOi.am~t ~o quan sau, Uinh binh Tr1n

Van L¢c vita d~n thi gi~c li~n lui ch~y, duOikhOngIqp, r6i tra v~ Gi~c l~i ch~n chO

hi~m don danhasau quan ta Nhi~u Mn d6n Ninh Bien v~ tai luang quan, chuy~n

d~ 6ng tr~m, d~u bi ngan tra, khOng duqc thOng d6ng BQnkinh phai Thi v~ Phan

Gia Phien, dnh pMi Su~t d¢i L~i Th~ T~i va Duang Van Kim d~u bi gi~c gi~t.Trong quan, da han m¢t thang phai nha luangavilng gi~c, nay sApkhOng k~ ti~pduqc nii'a D~t nay, lam chuang r~t n~g, binh dong bi ~nh ngay m¢t nhi~u BQnDuc cho rang dong quan cha d¢ dVChi, thi m(>tngay m¢t kho han l~i cang khOngti~n, ben dinh ngay rut ca m¢t d~o quan v~ Khi qua nui Kha DOng,lang An Lang,quan gi~c dlJa th~ hiem, ch6ng danh, quan taSM.d~n, chern gi~t duqc vai ten, gi~cli~n ch~y tr6n Kip d~n sOngNiem Giang, theo bOma di, len loi quanh co, d~o quancua Lanh binh Tr~n Van L¢c va v~ uy TOHu~ van asau, thinh linh tittrong h6ben hii'ucach sOngva dinh nui lung deo, gi~c bAnsung ra tOit~p : quan ta bi thuangch~t nhi~u, bOm~t 2 cOsung d~i luan xa Di 15 ngay, mOid~n d6n Ninh Bien, li~u

de Nguyen Van Quy~n quiin Hnh400 bi~n binh va1000 thOdongal~i d6ng giii'r6iv~ yen nghiatinh thanh Tuyen Quang

BQnDuc dang so tau ro tinh hinh, xin chiu t¢i va noi : "D~t &0 L~c heo llinha

bien giOi, th6i quen hung tqn, ma t6i da lau Nay gi~c vao m¢t minh ch~y tr6n,nghe n6i da ~n tOe, sang nha Thanh, mong t~m keo dai hai tan, th~ ma d~i quana

truac, be Iii gi~c con dam tv hQpa sau, ch~ d6n detuac6ng tr~m, gi~t h~i ngumduqc sai pMi 4i rinh luc quan quan rut v~, chUngch~n hiem, ch~ duOng,ngangnguqc khOngthe d~y duqc !Trong ~y, tOngMOngAn thi c6 Ma Si HuYnhla con r~gi~c van; lang An Lang va lang An L~c thu¢c tOng van Quang thi c6 NOng van

Si, NOngVan Thao la anh em con chUcon hac cua gi~c van Chung lam yay canhcho nhau, l~ gian ngoan lAm.Tuy da sai thO ty phong thu theo dja ph~n, song xet

ky nhan tinh th~y hQkhOngkhoi c610ng kinh hai vi gi~c van hay con chua bi n¢p

D~ nhi IcY - Quyin CWIlI - ThLfC llf,c ve' Thanh (6Nhdn hoang de'

tUOng t~n v~ manh khoe cua gi~c, v~ tinh thl!c hay d6i cua dan, v~ dUOng l6i hi~m

ch~ng t~p hgp dugc nhi~u binh dong, cac d~o cung danh khep l~i, thi cu6i cung

quan quan d~ cM tei thi mm dugc vi¢c Nay mua xuan D:map chua co mua h,lt, xin

bi~n binh ti€n giap dia ph~n chau Bao L~c, hyn ky h¢i tieu"

khen thuang uu h~u de d~n cOng kho nhQc r6i Va, dum co cac nguai quan linh tinhnhu¢ khOng phai khOng nhi~u, di d€n dau, cac th6 mvc tranh nhau ra thU, quan gi~c

tr6n xa Tuy co ti€n d€n van Trung chi la d6t pha cai sao huy¢t tr6ng rOng, chu

l~ phong bi dugc mQi chO Cu6i cung d€n nOi quan si thi co nguCri bi thuang

va ch€t, sung Ian thi co cO bi 00 mD:t.U6ng cOng di l~ kho nhQC nhu th€, tuy cochern va bat dugc m¢t vai ten, nhung cOng ch~g du che lD:pdugc lOi thi t¢i con ch6isao dugc ? V~y giao b¢ Binh ban xu Nay da keo quan khiii hoan thi chuan cho quantinh nao l~ v~ cung chuc tinh D:y.COn vi¢c xin l~ di danh nii'a thi d¢ sau se co Chi"

bi~n binh va 5 that voi chi€n, coi gift tinh thanh Tuyen Quang, r6i do dUOngtMy v~

san Tay Nguyen COng Tru da v~ d€n Hai Duang, Tr~ Van Tuan l~i v~ B6 Chinh.

U Van Duc l~i tau noi : "cac h~ng binh dong va cac tM h~ theo di danh gi~c,

do, chu chua chi cho ti~n va g~o luang thang"

Kinh, hay da v~ tinh h~t ho~c di d6n thu thi cho thOng tu chi€u cD:pm¢t lo~t L~

nghi quAnKinh nit v~ de di dOnthUnhu H~u v¢ dinh HOuy d6ngaNam Dinh, v¢Vong thiinh d6ng aHili DU<1Ilg,v¢ Ti~n nhi dinh Vli lam d6nga S<:mTay, Til v¢doanh Ho uy til d6ng aHAcNinh, d~u chiu d\lI1gkh6 nhQc lam vi¢cangoai, kecling dang thu<1Ilg.V~y gia <1Ilthuang cho tir quan v~ d(n quan linh ao qu~n c6 tilngb~c khac nhau.

Quan quan quAnthu An Giang l~y l~i duqc dOnChau D6c Luc gi~c Xi~m mai

rut lui, thi quan tMy cua gi~caChau D6c tr6n truac, chi de hon 10000 b() binh vavoi ngl!aal~i de ch6ng quAnta BQnTham tan Truong Minh Giang, HOVan Khu~

va Tan tuong Truong Phuc Dinh d6c suc binh dong ti(n sat dOngi~c : hai ~n clIngbAnnhau su6t ngay chua h~ duqc BAygio binh thuy~n cua Elnh kh~u tuang qulinTr~n Van Nang ti(p d(n Gi~c nhan ban d~m, ph6ng lira d6t h(t kho tang, nha ciratrong dOn ma di QuAn ta vao dOn chi l~y duqc c6 8 cO sung hOng y va h<1Il90

phuong mu6i, con ti~n b~c, th6c g~o bi gi~c d6t chay g~n h(t Tr~ Van Nang phaingay Liinh binh An Giang la Nguyen Dang Huy~n dem binh thuy~n hi¢p dmg bQntu~n phU, an sat va liinh binh Ha Ti~n do s6ng Vmh T( nha-md(n Ha Ti~n duOidanh Phi t~u l~n vua Vua dl} rAng: "NguCriXi~m tir xa d(n ph~m bO coi, quanquAnnhi~u l~n danh tMng, l~y l~i duqc Chau D6c ; chi hi~m chua hay m()t phendanh m~, de n6 ng~ tr6n !Tuang qUlin,Tham tan l~i chAngtheo hUtduOi gi(t,

de n6 ch~y xa, ta thl!c chua dt1Q'cvira'9 !Chi nghi cac nguai dii chiu nhQclau ngay,-n~nchang trach lAm.Nay bi~n binh do Kinh phai di chAcdii t~p hqp d6ng rOi Khidl}nay d(n, n~n chia ngay lam 2 d~o : Tr~n Van Nang, Nguyen xuan, Truong PhucDinh dem 1 d~o binh dong, ti(n d(n Nam Vang, duOidanh l~y l~i thanh tri, rOiti(nthing d(n d~t HAcT~ B6n Vi bAnggi~c dii truac tr6n xa ra ngoai bOcoi, thil~ptuc chQnd~t l~p 1 dOntr~i, li~u de quan Phi~n, quan Phi~n canh gift Truong MinhGiang va Ho Van Khu~ dem m()t d~o binh thuy~n mau d(n Ha Ti~n duoi theo : n(ugi~c Xi~m tr6n v~ dii xa thi tMi, vi bAngky nay gi6 d6ng chua nOi,thuy~n gi~c kh6nOi tr6n v~, con phai Ian quanacac dao, cac hon g~ bien thil~p tuc hang hai huyd()ng chu su ra suc danh gi(t, cha de m()t manh van thuy~n con len d~uangoaikhai, l~i hong manh tam dom ng6 nua, rOi cac nguai sua chua tinh thiinh Ha Ti~n,li~u de 1000 binh dongal~ d6ng giU.BQnGiang l~i quay di Nam Vang, h()i dmg

vm bQnTr~ Van Nang ban lam c6ng vi¢c ca m~t va sua chua sa qua thanh NamVang, rOi de 2 quan v~ dUQ'Cvi~c va 1000 binh dong al~i d6ng giU Cho TruongMinh Giangal~i cung chuc t~i tinh An Giang, con thi dem quan v~ Gia Dinh ngay,thira luc quAn ta khf th( dU<1Ilgm~, h~n ky l~y l~i thiinh Phi~n An de lam trQnc6ng vi~c" L~i dl} cac Tuang quAnva Tham tan quAn thu Gia Dinh rAng : "Gi~cXi~m nhi~u l~ bi thua, dii 00 Chau D6c, ng~ tr6n, quan quan qulin thu An Giangduong thira tMng thuy b()clIng ti(n danh ChAcrAngNam Vang va Ha Ti~n cling sel~ luqt l~y l~i dugc COnd~o Quang H6a, truOc day c6 Chi dl}bao kh6ng nen v()i

D¢ nhi kj - Quy€n CWllI - Thlfc l~c vi Thanh 16Nhan hoang de'

ti~n dem cO quan ti~n danh mQt mlnh, nay thily quan ta dii danh lui duge b<;>ngi~e

dong va lfnh thO Chan LlilPti~n mau, thee quan quan dliloBlnh kha:u tuang quan hQpsue danh dyp"

hi~n duang phai di do tham, tuy co danh d(fp"

Vua nhan th~ bao quan quan rAng: "MQt xu An Giang lua ruQng ehinh duang

vi~e lam ruQng, nay no dii IAn tr6n, duge lqp thai thu hOl;leh.Th\le may eho dan,

Phlilm Phi tu earn Giang, ehau Ba Lan ti~n d~n Thu Khe, danh dyp gi~e Xiem Han

2000 quan gi~e d\la vao nui lam d6n, tha:y quan ta d~n, ehia ra hai hen don danh.Quan ta danh tr6ng, reo ho, ti~n len Gi~e luJ ehlilYd~n ehau Tfun B6n Ta thu duge

lam t~p tau HQ phil Duang Van Phong dem vi~e tau len

Vua d1,1bQ Binh rang: "Cu nhu 1m tau quan quan danh gi~e, co thAng tr~ da:y,nhung trong a:y trlnh bay tlnh hlnh ehua sang, nen kho vQi ban khen thuang V~y

truyen d1,1eho bQn U Van Th1,1yphai tau ro rang d~y dil ve vi~e nhUng ngum duang

hanh Sau nay n~u co duOi danh ma tMng tr~n ellng eho lam t~p ta:u, do quan thu d~

BQn Th1,1yti~n d~n 2 ehau Tfun B6n va MuOng BOng, thl lU gi~e dii bO tr6n,

eoi, bQn than dii sue eho thO m1,1esa tliliehieu t~p dan ve V~y xin dinh ngay ehorut quan de !dloi lau ngay giiii d~u lam chuang" Vua d1,1rang : "Gi~e Xiem vugt

bo eoi, xam lAll dan Man va phien thuQc cila ta Quan quan vila mm ti~n danh

ehuAn eho Nguyen Tu ve tinh, DUJ11gVan Phong ve Kinh, van chi~u thee ehue ell

ma lam vi~e

Sai Than phil Quang Nam la DO Khiie Thu xet xem ehi~e Thanh Duang d~

Gia Dinh, nay con dOacira bi~n Da Nang thi cho ho~c b6c hang len kho ; ho~c hru

d~ phong sai phai Nay An Giang va earn L() d~u dii bao tin thing tr~n, chAc rAng

ch~y V~y vi~c chieu m() dAn binh nen dinh chi ngay, rOi dem nhan s6 ngo~i tichm() lam thanh s6 sach tAu len" BQn Tan li~n tAu noi : "DAn ngo~i tich U'ng m()kh6ng dugc bao nhieu, Ie te kh6ng thanh d()i ngii" Ra l~nh cho bai b6 ca

CAp them da lira cho cac dia phuang (Quang Nam, Quang Ngai, Binh Dinh d~u

10000 phi€n : PM Yen, Khanh Hoa d~u 7000 phi€n ; Binh Thu~n 8000 phi€n)

da l~i c~n han h€t Nay nghT lira b~t cho may ban ra phai c~n d€n da lira, ma dangian kh6ng co, n€u trach cu vao quAn 11nhphai t\! lam l~y thi chang kh6i hQ l~y hOn

da thay vao, t~t se h~i d€n may sung, ho~c l~y bui nhui cham lira ma ban thi sung sechi co ten la may da, chu kh6ng co s\! th\!c cua may DO dung vao vi~c qUAnr~t la

Kinh va ngoai cac tinh : Pham nhOng nai dugc ban c~p sung di~u sang co may dathi d~u phai xet xem s6 da lira c~p truac ho~c hi~n con, ho~c h€t s~ch, cu th\!c khai

n€u g~p co sai phai thi quan tren phai l~p tuc cham chuac li~u c~p, kh6ng dugc t~s\! cho rAng [da lira] la cua c6ng quan trQng, kMng dam chi phat N€u v~y thi ra

han pham s6 da chi di rOi, chuan cho d€n cu6i nam, lam s6 sach, ghi vao khoan datieu dung, n€u sAp h€t, phai t~u ngay, dgi Chi c~p them"

uy phan phong tM Tr~n Dinh la Nguyen Van Thu, thi tucrng Xiem la PhQc L~t Xa

bQn Phong ng\! sir la Ki~u Hu6ng va PhOng ng\! dOng tri la KhAm Khuy€t doi tra l~i

Th6 dAD3 huy~n earn Linh, Cam cat, Cam M6n d~u kinh hiii tan mc ! QuADcua

eArn.Hi~n mm phan phai V~ uy v~ Trung vo lil Nguyen Duc Long dem m()t d~o

D¢ nh!kY -Quye'n CXYIIl - Thlfc /If.C ve' Thanh (6Nhan hoang de'

y€u kern nhu Tran TInh, L~c Bien va Tran Dinh B<;mthan bao b9n Ki~u Hu6ng vi€t

thu tnl lai, lay nghla ly be bac l~i N€u no dam gay slJ thi bien binh tinh phai va Hnh

ngan ch~n slJ xam Ian Bqn thAn l~p tuc da phai them thlJ Ph6 v~ uy v~ Trang vo laPh~m Van Lgi dem han 200 bien binh dinh ThAn sach va 3 that voi chi€n d€n hi~pcung Nguy~n Van Thu danh d~p

Vua dl;l rAng: "Oic nguoi tinh vi~c ngoai bien cling da thoa dang Va, nguai

Xiem thay 19i lam can, bo nghla, gay tim tbU, thlJc vugt ra ngoai tinh ly, khong cAn

luori dugc tMng tr~n, hai d~o quaD tMy ll;lCcua Xiem deu da Ian tr6n Quan quan

c6 tai gioi gi dau, tat se nghe hai ch~y tr6n V~y truyen dl;l ngay cho Nguy~n VanT~o va cac vien quan v~ : l~p tuc d6c thUc binh dong thira co danh m~nh, du6i gi~c

tr~i xung y€u do~n keo quan khili hoan ngay, cha nen ch~m tr~ nghe ng6ng, d6ng

D6n 82 ten tu giam nguyen la nhUng Hnh coi kho an trQm cua kho lam hai dQi

An Bien nMt, An Bien nhi, phat ph6i ra quan thu Tran Dinh d~ gllng suc chuQc tQi.

Khai phl;lc cho vien quan bi cach la Nguy~n Van C~ (nguyen Lanh binh Ngh~ An)lam Chanh dQi truang suat dQi t~m quyen coi quan, di d€n chiu SlJsai phai cua phanphong PhO v~ uy Nguy~n Van Thu

Sai Chuang co lanh de d6c Kinh thanh la U Thu~n 1mb di Ngh¢ An, dem theo

mQt qulin v~ va 400 bi~n binh thuQc dinh ThAn sach gap d€n quaD thu Tran TInh,thay Lanh binh Nguy~n Van T~o, quan Hnh quan quaD truac kia phai di danh d~pgi~c Xiem

Khe, b~nh ngay them n~ng phlii t~m giao Nguy~n Duc Long coi ca bien binh B6

Thu~n 1mb d€n thay

-'l

Dung V~ uy v~ H~u nhat dinh Vli lam Hoang Van An, kiem lInh de d6c Kinhthanh, va kiem lam cong vi~c pM Thira Thien

DI;: NHl KY - QUYEN CXVIII

THVC Ll}C V£ THANH T6 NHA.N HOANG D~

Giap NgQ, nam Minh M~nh thl1' 15 [1834], mua xuaIl, thang gieng D~o quan

Ha Tien l~y l~i duQ'c dnh ly Truac day, gi~c Xiem tit Chau D6c lui ch~y, tuang

quan TrAn Van Nang, giao co quan l~nh cho TUAnphu Trinh Duang hQi cung v&bQn Uinh binh An Giang Nguyen Dang Huyen, dem h<1I1600 binh dong v& h<1I120

Vinh T~, hQ danh, gi~c ch~y Khi ti~n d~n Giang Thanh, thl gi~c dii b6 dOn rut

ngoai khai Quan ta duOi thee bAn trung 1 chi~c ; qUaIl gi~c deu nhao xo6ng bi~nch~t Ta bAt duQ'C2 cO sung Cha Va thir vi dOng phao, cung thu6c sung va guamngAn COn cac thuyen khac ta dUOikhOng lqp Trinh Duang lien phi tu cho quan thl1'

An Giang dieu them thuyen Hai D~o d~ lung bAt ROi sai dem co do bao tin thAngtr~n va phi tau len vua

Vua phe : "Xem to tau, ta r~t thOa long" Lien xu6ng dl;ldng : "Gi~c Xiem thua

tre, khOng phai dung sl1'cm~y, nhung quan si di tr~n deu c6 chi cam thu, cling dangkhen Duy c6 nhiing tlnh ti~t dUOidanh nhu bAn troog thuyen gi~c, c6 bAt duQ'c gl

la bi gi~c cU6'ph~t cling khOng n6i d~n L~i nii'a thuyen gi~c thee huang dOng ch~y

nhieu cling n6i chua roo Th~t kh6 bAng cl1'vao dau ma ban thuCJngduQ'c V~y cho cl1'

D¢ nh!kY -Quy€n CXYIII - Thl!C ll:lc ve' Thanh (6Nluin hoang de'

thvc tau ngay" Trinh DuOng li~n tau n6i : "Quan ta di danh tr~n ffy chi c6 5 chi€c

thuy~n co bu6m, di duqc kba nhanh nh{fn, cho nen mai" Mt duqc 1 thuy~n gi~c,

trong co sung va thu6c sung; con d~u khOng co c¢t bu6m, vila cheo vira du6i, d€n

di~u them thuy~n Hai D~o de ra ngoai khai lung Mt, thi mai duqc vi~c Con nhu

khOng con ml?t v~t gi ca"

hoang sq Chinh la luc quan ta nen nhan uy th€ ffy, mau chOng ti€n len danh gi€t

duqc ranh, dan quan xa ch~y Thvc la khOng duqc cOng tr~ng gi trong cu¢c danhd{fp Dang nen tri t¢i n~ng, con noi gi cOng ! BQn Trinh DuOng va Nguy~n Dang

Dem vi~c quan quan cac d~o dii danh lui gi~c Xiem ba cao trong ngoai d~ubi€t DI;lrAng :

Th€ t6 Cao hoang d€ ta, hi~p lvc danh d{fp Vi nguoi Xiem quen thOi tham tan, d€ndau lam qua mfft long ngum d€n dffy, nen rut cl;lCkhOng thanh cOngo Nhung long

Hoang Duc dem m¢t v~ chu su di cUu vi~n de dap an truac Tuy khi d€n thi vi~c

sv di l~i khOng M gian do~n Nam Minh M~nh thu 5 [1824], Mi€n Di~n sai su d€n

b6 tlnh giao hi€u, ben ru6ng ray su gia, dl;lro khOng chuan y 1m xin L~i nua, d6i

gia ta la bQn Phan Van ThOng Nhi~u lcin dua thu trach Mi, Xiem dii nh~n t¢i xinleli Tri~u dinh chAng lam qua lAm, lau ngay cling dii b6 qua Nam ngoai, vua thu

Pham nhUng vi~c nhu th€ to ra tri~u dlnh ta cu d¢ng chinh d~i quang minh la dUOng

biet ca N6 tuy la man di cling c6 luang tam dang nen miii miii nha an ma kh6ngnen xu ac vai nhau Kh6ng nga ta xu nghia truac, n6 l~i mUlll¢ sau ; ta gift longnhan, n6 l~i c6 9 ac !B6ng khoang thang 12 nam ngoai, cu theo m~y IAnt~u bciocua Ha Tien, An Giang, thi vua t6i nuac Xiem, nhan Nam Ky c6 cu¢c bien lo~n v~gi~c Le Van KMi, tham gai d~p va ngQc IVacua gi~c phinh g~t, bOgiao hieu, gayClm thU lam trai nghia 19 ; thila Wc ta kMng phong bi, chia quan tMy b¢ vaocuOp, chiem cu Chan L~p, Ha Tien, Chau D6c cac nai, cUOpMc cua cai, d6 v~t,

de h~i den sinh linh !L~i tiep tvc cu theo lai t~u bciocua Ngh~ An, Quang Triothigi~c Xiem do duang phia tay, xam l~n cac phu Tr~n Ninh, L~c Bien va Cam L¢ lad~t mai cua ta Di~u d6 thvc vu<;1tra ngoai tinh 19xua nay Nghe tin bciokMn xietn6i gi~n !Nay n6 dii c6 long nhu r~n ret, quyet kh6 dem nghia 19 dv bi'loduQ'c,li~n cap t6c truy~n Chi cho cac tuang quan, tham tan a quan thu Nam Ky, chiaquan cMn danh L~i phai them quan Kinh va di~u vai v~n binh dong acac tinh,dinh nMt ky, do duang tMy duang b¢ g~p den vay danh L~i sai bQn V~ uy LeVan ThVYdem m¢t toan quan, do duang Cam L¢, di danh gi~c L~i sai Ngh~ Anphai quan di ti~u, de to oai trm chinh ph~t Va, nguai Xiem lam vi~c nay, thvc lab~t nghia va v6 danh, ch~c bi trai chan bO,can ta thilai th~ng, 19clIng, duQ'ctraiphil h¢, cho nen truac khi Kinh binh chua den, quan ti~n d~o cua Tham tanTruang Minh Giang va Nguy~n xuan chua den vai nghln nguai, ma danh b~i duQ'chan 10000 quan Xiem ch~y d6t tr~i, cUOpthuy~n, chern Mt kha nhi~u Ngay Mm

15 thang ch~p nam ngoai bciotin thllng tr~, Mm ~y g~p ngay Hgp te cu6i mila

d6ng, du th~y trm va t6 tien rU long thuang yeu giup da, cho nen mlnh it ma danh

duQ'cgi~c nhi~u, lam lUng lAydanh tieng quan ta Nam nay, dAuthang gieng, cutheo tin bcionhi~u IAnthi vien dAumvc Chan L~p chia gift duang b¢ cua ta, dii danhlui duQ'ctoan quan b¢ cua gi~c cac tuang quan va tham tan aquan thu An Giangl~i bciolu6n tin thllng tr~n Tinh ra, truac sau giet duQ'c6 - 7 wang Xiem va han

600 quan Xiem, thu duQ'cthuy~n, -sung va khi giai r~t nhi~u Gi~c nhi~u IAnthuach~y, dii run chi ngii long, l~i nghe d~i d¢i quan Kinh s~p den, tv biet minh laquan 6 hgp, mu6n pMn kh6ng the dich duQ'c,li~n dang nua dem len tr6n di Quanquan thila thllng, du6i danh Ngay h6m ~y,cado bciotin thllng tr~n : Chau D6c,

Ha Tien d~u IAnlu<;1tl~y l~i duQ'c.BQnUVan ThVYcling bcioduQ'ctr~ CUtheo1mbcio,thi binh dong den chau Ban Lan, g~p gi~c Xiem, danh giet m¢t tr~, quanXiem tan va thua ch~y tu tung Ta li~n xu6ng dV nghiem suc quan quan cac d~othila the du6i danh : nen gi~c Xiem dii tr6n xa, thi cling kh6ng them du6i den cilng,khoi phai treo l¢i kh6 nhQc.Nen dem ngay quan thllng tr~ d6 sOmh~ thanh Phien

An, tril ke tan b~o, vOyen dan lanh de lam cho xong vi~c COnnhUnggi~c quen an

hi~nadia giro Tran Ninh va L~c Bien chAngqua cling chi hu truang thanh the Ta

D¢ nhj IcY - Quyin CXYIII - Tht!c l~c ve' Thanh (6Nhan hoang de'

ding da sAc sai chia di danh dl(p, chAc rAng bQn gi~c man Ie te ay cling chi hl(n

kh6ng nhiing m;;lnh vai y€u, chU vai khach, th€ ll!c xa cach nhau ma cai 19 gian vaingay, thu~n vai ngh~ch dugc thua thl!c da so so truac mAt Cho nen nay dugc troi t6

di d€n dau d~u sam thanh c6ng d€n do Vi¢c nay chAng nhiing than dADtrieu ta

ro bi€t ai phiii, ai trai, phan bi¢t dugc hay, db r6i V~y dem nguyen uy noi ro, de

mQi nguoi deu dugc nghe bi€t" Vua sai truyen dl,l cho bQn Tuang quan TrAn VanNang, Tham tan Truang Minh Giang, Nguy~n Xuan, H6 Van Khue, Tan tuang

do tham tin tuc ma phong bi truac, de gi~c thila hu, san vao d€n n6i that thU L;;liAnGiang dugc tin truac nhat, n€u hay h€t long ch6ng gill, dgi vi¢n binh d€n, cling con

bQn tllAn phU, b6 chinh, an sat va lanh binh 2 tinh ay, cu thl!c tau len de Mc L;;li

cu loi tau cua phai vien do Kinh phai di, thl V'inh Long con co phong bi, ma Dinh

binh Cao Hii'll Tuyen, cling deu phai di~u tra ro : n€u co sl! gl thl nghiem h~c detrirng tri" D€n khi ban tau dang len, cac quan tinh duang thu, ai mai can an b~cach, b~ bAt d~u giao tra xet de thi hanh ; con ai da dugc cach lun thl chuAn cho

Dieu 500 linh tinh Hai Duang len BAc Ninh l¢ thu¢c T6ng d6c Nguy~n Dlnh

ll!Ccho hUng h~u de ngan gift

nam, n¢p ky nam huang 19l;;lng ho~c 14 - 16l;;lng kh6ng chirng Hai nam nay, tlmki€m kh6ng dugc, chuAn cho m6i nam, d6i n¢p hang trAm huang t6t 20 can

Khi€n bQn Cai d¢i Nguyen Luang Huy va Chu sl! L9 Van Phuc coi quan cacthuyen hi¢u D~nh Duang va Thanh Duang di c6ng can sang H;;lChau dem theo Ca

L¢ va Tu La (hai nguOi nay truac b~ an tri b tau sb Da Nang), nguoi But-tu-ke, tha

cho v~ nuac

nAng,mm ngl! coi cMu Vua nhAnlam bai tha "xuan sAcman hoang dC,o),sai cacquan dinh tMn ai la khoa ml;lcthi al~i D~y~t thi duang, m6i ngum lam m<)tblli d~dAnglen.

TUOOgquan Tr~ Van Nang, Tham tan Truang Minh Giang va Tan tuangTruang Phuc DInhaquan thu An Giang, chan chinh d~i d<)ibinh thuy~n th!ng ti€nNam Yang danh d~p gi~c Xiem Truac kia, quAnta da kh6i phl;lCCMu D6c, chor~ng Ha Tien chua lay l~i dugc, chua ti~n d6n suc d~ danh Nam Yang, ben ban iiyTham tan H6 Van Khue dem 20 thuy~n quAncha d€n Ti~n Giang, hi~p cilng d~oquan ciia Tham tan Nguyen xuan, truac tienU>An (ten Cllla L6 Y€m, thu<)cnuac

CMn L~p) d~ lam cho m~nh thanh th€; d€n day, Ha Tien bao tin thAngtr~n, b<;mNang li~n do H~u Giang, ti€n quAnd€n Nam Yang, h<)itieu.sadang len, vua pMbao r~ng : "Bay gio chinh la luc co th~ thiraca,nen kip ti€n danh, cha bO10.ChAcchi m<)ttr~ se thanh c6ng" Sau,do, gi~c nghe tin d~i quan ti€n d€n, ben dem nhauch~ytruac. Quan ta lay l~i dugc thanh Nam Yang, dem co do hao tin thAng tr~.Vua cho r~g Chau D6c, Ha Tien va Nam Yang, 3 Mn bao tin chi€n tMng d~u dugcnhanh chong, nen th\IC1ngcho cac 11nhtr~m mang co do va nguoi mang phl;l: ngAnti~n Phi long 100nho co tUngb~c khac nhau

An sat Ha Tien D~ng Van Nguyen, truac kia, vi tinh ly'that tM, cilng Tuan pMTrinh Duang va Lanh binh Bili C6ng Lai, ch~y d€n mi~n s6ng Sa Dec, An Giang

My gio Tham tan Truang Minh Giang dem d~i quan ti€n d€n, suc sai thu th~p tanquan theo di danh gi~c D€n tr~n danh aThu~n CAng,Trinh Duang, Bili C6ng Laid~u chia ng6i thuy~n quan, chiu l~ thu<)c,di danh gi~c Sau khi gi~c lili, D~g VanNguyen mm d€n quAnthu D€n bay gio Truang Minh Giang dem dii nguyen do taulen Vua ghet Nguyen nhut nhat, dl;lsai giai v~ Kinh, giao b<)Hinh nghi t<)i

Sai Thanh Hoa phai v~ Nhat, doanh Th~ sach di tM L~ng San; Ngh~ An phaiv~ Nhi dinh Th~ sach chia ra di tM Nam Dinh va HAcNinh V~ Trung dinh H6 uy

do Kinh phai di vAnal~i dong giu Ninh Binh

cac tuOOgquAn va tham tan quan thu Gia Dinh tau noi : "Tham tan HoangD~g Th~ d€n quAnthu, qua sl! ban b~c, da iiy cho d€n d~o Quang Hoa, d6ng d6cquan quAnda phaitruac,lam vi~ phbng ngl!, danh d~p gi~c Xiem 4i anui dat tren

truang IllYngolli thanh, ngay ngay thuang thay d6i nhau, bAnd~ hac ; gi~c sg ch!ng

dam d<)ng.May l~ co han 50 ngum gibng day ra khoi thanh, dau tM BQnth~

da vang theo 1m dl;l, giao Tuan phii Gia Dinh la Ha Duy Phien chQn lay nhUng

D¢ nhi ky -Quy€n CWIII - Thlfc l~c vi TJulnh(6Nluin hoang de'

nguai m~nh khoe, d6n h6 lam d(>iLqc dong, cho di tong quAn gAng suc chu(>c t(>i;con hc~mggia y€u va dan ha con gai deu tM cho ve nha

Vua dl;lrAng: "Truac kia, nguai Xiem xAm phl;UllbO coi, duang h(>Quang Hoarat la xung y€u, nen mm co Chi lay them hinh dong d~ ngan ch~n Nay hi quanquAn danh lui, gi~c giii dii yen, thl chAng can li;liphai quAn di phOng tM duang aylam gl niia V~y nen li~u rut hat hinh dong phai truac do ve Gia Dinh, t~p hgp hinhlqc cho hUng Mu d~ danh lay thanh Phien An Lien sai thi v~ dem di 3 cAn qu€Thanh Hoa, 7 cAn qu€ NgM An, Quang Nam : pham ai hi h~nh can dung, tir tuangquAn, tham tan d€n quan v~ va quan co thl dung qu€ Thanh Hoa, suat d(>ithl dung

nay quAn vua di d€n dAu, m~t tr~ deu d~p yen ca Ta li;lisai dem silc thu va ll;lamaud~ han cho qu6c vuang ay V~y truyen dl;l cho hQn h6, an VInh Long la Doan

phuang gi;l0trAng, va phat I di;lOsilc thu, chuan cho Doan Khiem Quang sung lam

cho 6n thOa, khi€n dugc an nha uy duc trieu dlnh, hoa hgp h(>li;lc, cung c6 ha coiIAudai"

gi;loluang thang, k~ tir m6ng 1 thang 2 cho d€n khi vi~c yen thl thOi

lugc mQi vi~c tAu len va noi : "Khi mai ti€n danh My li;liCao B~ng, co nguyen quan

co COCao hung dii huu tri la Nguyen Hiiu BAng, dua cac con Ia Nguyen Hiiu Hqu,Nguyen Hiiu Gian, Nguyen Hiiu Thuy, Nguyen Hiiu Dang va Cai d(>iNguyenHiiuVien, Dam Vii Kien, Suat d(>iNguyen Hiiu DInh (nguyen giii thanh, hi thua tr~n),

hi thua tr~n) cimg cac tM ty 14 nguai deu dem th6 dong, tmh nguy~n theo di gAng

co Nguyen Hiiu DInh, ngay khi tinh thanh hi mat, dii ngam hQp cac th6 hao la MaiNgQc Ly va Trinh Van ChAu, giii lang c6 Ll;lc d~ ch6ng nhau vai gi~c ; li;li lung

Mt dUClcd6 dang gi~c Nhu v~y la c6 sl,Tthl,Tcxac thl,Tc.Nguyen Hfi'u Vien ng~m

quan thu d~ sai phai

D~o quan Tran TInh, Ngh¢ An, lay l~i dUClcpM ly

Truac kia phu Tran TInh that tM, gi~c Xiem chiem cu lay dat, d~t 9 d6n sa,d~phong bi quan ta Uinh binh Nguyen Van T~o chia uy hai d~o quan cua Quan v¢Nguyen Duc Long va cua H6 Viet An d6ng thai dmg tien Quan Duc Long tienden Tham Nguyen, thl quan gi~c di tu~n trOng thay, lui v~ d6n Quan ta thua the

ch~y Quan Viet An den D¢ng Dich thl gi~c ciing chAng danh, tl,Trut lui NguyenVan T~o li~n sai ngum dua bQn tuyen uy, d6ng tri, thO tri cMu va huy¢n thua v~

theo tin bao 2 phil Tran Dinh, Tran Ninh, gi~c Xiem d~u tr6n ch~y ca" Vua d\lrang : "Gi~c Xiem dem 5 d~o quan den Ian cUOp, v6n mu6n chia suc quan ta, d~d6c toan Il,Tcvao m¢t dai An Giang G~n day, nhan quan quan ta nhi~u Mn chienthling, gi~c Xiem thua Wc dem t6i phai len tr6n di COn nhihlg d~o khac chAng qua

la bQn man quen, the tat nghe hai ma tan vcr, qua dung nhu dii li¢u Nay cu theonhihlg 1m tau bao thl cac h~t Tran T'mb, L~c Bien, Tran Ninh, Tran Dinh d~u diidanh tan gi~c Xiem, d~n dUClcphAng l~ng ca r6i V~y vi¢c chieu pM, nen suc cho

"Can Lanh binh Nguyen Van T~o bi 15m,truac dii sai U Thu~n T'mb den thay ;

nay gi~c Xiem dii rut lui thl Le Thu~n TInh l~p tuc do duang tr~m ve Kinh, NguyenVan T~o ciing ve ngay tinh de dieu duang"

Sau d6, bQn Nguyen Dinh Tan tau bao : "Quan Nguyen Duc Long 6 Tran T'mb,chia pMt suat d¢i 6 quan thu tien den cac xu NOng Liing danh pM d6n gi~c Gi~c

tMn dii chQn phai thl,TPh6 v¢ uy v¢ Trung vo la Nguyen Phuong dem 400 bi~n binh,

5 cO sung qua san va 100 6ng phun lira, theo Thu~n T'mb den ngay quan thU" Vual~i d\l rAng : "Quan quan den dau, lu(m dUClcthilng lqi Gi~c Xiem mat via, ch~ytr6n Can s6t m¢t vai qUAntan, chilc ciing nghe hai, tan vcrn61, V~y truyen Chi cho

D¢ nhi IcY - Quyln CWl/I - Thlfc l~c ve' TJuinh(6Nhdn hoang de'

I

tr~ng eua cae bi~n binh di tr~n fiy, lam ban danh saeh, tAu len, dqi thuCmg L~i neta,

n6i Trfin TInh thfit thu da co Chi giang efip r6i ; nay eu theo ta tfiu sau, thl trong cae b¢ bi~n thitng tr~n fiy, co cae vien sufit d¢i phai di danh gi~e, d~u thitng tr~n Due

Long ciing la tl tuang the ma chAng co mOt ehUt thl!e tr~ng la da xung phong, dAndau quAn Hnh gl ca V~y ha nen d~ eho nha nguai nen vi~e, m~o nh~n lam e6ng haysaD ? cae ngu<1il~p tue di~u tra eho ro sl! thl!e, r6i g¢p vai an truae nghiem h~etrUng tri, deran ke hen nhat"

L~i eho rang gi~e Xiem da bi quan quAn Ngh~ An, Quang Tri danh lui, d1,1eho

cae dnh Ngh~ An, Ha TInh, Thanh Hoa, Ninh Blnh nhi~u Ian dAng sa xin tri~ut~p het cae bi~n binh thu¢e dnh eho thao dien d~ phong sai phai

l~ng Duy dU<1nglue v6 Sl!, vi~e VO bi ciing kh6ng nen bO, ma nen thuang thuangren luy~n dung d~ phong khi co vi~e V~y truy~n d1,1eho cae d6e, pM, b6, an xetxem nhiing bi~n binh cimg nhiing nguai hi~n dU<1ngt~i ngfi thl k~ bitt dau tir m6ng

d~u theo thang, tiep t1,1ecap eho ti~n, g~o den eu6i thang 3, r6i sue b9n quan lanhhet long ren luy~n khien eho h9 duqe thanh th~o"

trong h~t, d6n thanh d¢i ngfi ; co h<1n800 ngum duqe theo thl! pM Vfi Quynh diGia Dinh lam vi~e bitt gi~e, con h<1n 1000 nguai thl duqe d~ l~i dong giet thanhdnh" Vua eho rtmg gi~e Xiem nay da d~p yen, ehuan eho l~nh thii v~ ngay nhiing

Hnh tru phong fiy.

phi Tuyen Quang Vi~e tAu len, vua d1,1rang: "Chite ra.ng d~i quAn d~o Cao Ba.ng dathAng den saD huy~t VAn Trung, Ngge M~o B9n ngu<1inen mau mau tien quAn, tu

eho T~ Quang Cl!, 2 duang giap danh, e6t saD bitt duqe gi~e VAn den xu an, tfit se

co thm'mg to"

Ngay TAn Mao, di~m binh

Due ngAn ti~n "Minh M~nh phi long" (phep due : dung 8 phan b~e, 2 phankern) Sai duang quan b¢ H¢, b¢ C6ng va mOt qmin lanh vai mOt thi v~ la nhiingnguai sung lam e6ng vi~e N¢i cae thay d6i nhau, den sa N¢i t~o, eoi vi~e due ti~n

Thang Chuang CO Hoang Van Tr~ len thl! Th6ng che' Thuy quAn Cho thl!Chuang CO Doan Kim chuyen coi qmin N¢i tMy v¢ ; Chuang co Tran Van L¢csung lam Lanh binh Ha N¢i.

Dung Hi¢p bi¢n di;\ihQc si 11nhThugng thu b¢ Li;\isung Tham tan di;\ithan quan

thu Gia Dinh U Dang Doanh d6i 11nhThugng thu b¢ C6ng, dgi sau tuyen tri¢u se

ve Kinh cung chuc Thang TA tham tri b¢ Li;\i'Nguyen Kim Bang len thl! Thugngthu b¢ Li;\i Dieu HihI thi lang b¢ Binh la D~ng Chuong lam HihI thi lang b¢ Li;\i.Cho HihI tham tri b¢ Li;\ila TrAn Danh BUll chuyen lam cOng vi¢c Thuong truang

trung b¢ Li;\i Sai TA thi lang b¢ Le sung lam vi¢c N¢i cac la TrAn Van Quyen ve

&), cung chuc

dOng thl thu li;\i.Thl! phu Trinh Quang Khanh tAu xin cho vay lam 2 IAn va doi vao

du, cho nen mu6n ban on r¢ng d~ CUlln6i dau kh6 cho dan Ne'u nhu nguai xin, thldAn dff phili di li;\iphien phuc ma ky hi;\n doi li;\ig~p, thl l~y gl d~ du s6ng duqc ?V~y chuan cho thee ngay dl} tnroc ma lam"

C6 4 nguai nha giau tlnh nguy¢n dem cua nha ra li;\Cquyen (tien 1160 quan,gi;\0 100 Mc, ru¢ng tu 24 mau) Trinh Quang Khanh deu l~y chia c~p cho nguaingheo tung Vi¢c len de'n vua Vua sai b¢ HQ dem gQp vffi 64 ngucJi mua dOng namngoai dff quyen (tien hon 5.900 quan, th6c gi;\0 3.690 Mc va phuong, ruQng d~t tu

di Hnh va dao dich tirng b~c khac nhau

sung 6ng r~t nhieu ; dua tu binh de'n quAn thu Gia Dinh, gie't di Li;\i c6 hon 3.000

BOng Xui BQn Tra Tri dem qUAnPhien du6i theo d~ ch~n li;\i.Tin bao de'n quAn thuNam Vang, Tham tan H6 Van Khue dem ngay binh thuyen, nguqc dong sOng Ian dilen d~ d6n duang gi~c ve De'n noi gi~c dff qua sOng di r6i Khue li;\i nghe n6i c6mQt canh qUAngi~c lui vao pM San B6c va pM San PM, lien thAng de'n pM KhaLang do thcim lung bAt Tan wong Truong PMc Dinh cling dem bQn Thai C6ng

Tham tan Truong Minh Giang va Nguyen XuAn dem vi¢c tau len, n6i : "Truacday gi~c Xiem sang xam lfui, nhiing thanh quach va dan cu cua nuac Phien bi d6t

D¢ nhi ky - Quyln CWIII - ThlfC /f!.Cvi Thanh tif Nhdn hoang de'

cuOp Mu h€t Hi~n nay, dan Phien bi gi~c xua du6i tir Long Uc thmlt ve han 800thuyen, than dii cho dem ve yen nghi~p lam an Nay duang chia phai bien binh vasue b<;mquan Phien do bAt nhfing ten gi~c con tr6n (Oln Thu L6 Vien, Ba cauNam, B6ng Xuy, Son PM, Son B6c, Kha Lang, CAn BQt deu la ten pM)

Vua dl,l rAng : "Gi~c Xiem nhieu IAn thua tr~n ngAm tr6n, cMc dii hoang hon

dua BQn nguoi chinh nen thira co hQi nay mau chOng chia phai danh bAt chern gi€t

sang ba coi"

Ll;li cho rAng gi~c Xiem dii lui tr6n, ben dl;lcho tuang quan, tham tan quan thuGia Dinh : pham nhfing voi chi€n, do cae dnh Khanh Hoa, Binh Thu~n, Bien HoaIAntruac phai di tn! phong tuc thl cho rut ve nguyen dnh Ll;li dl;l Vrnh Long, DinhTuang deu li~u d~ ll;li400 - 500 huang dong coi giU thanh dnh, con thl thii ve cholam an TuAn pM Dinh Tuang Ng6 Eli Tuli'n tau n6i : "Truac day, theo dl,l, dii g9illi'y huang dong don lam 6 co Truang dung Trung, Tien, Ta, Hiiu H~u va co Tuang

uy Tien, phai di lam vi~c danh gi~c, phong giU cae sa gom 2400 nguai, con 600 thl

d~ ll;li giii dnh thanh Nay lua dong trong hl;lt hi~n duang chin, v~y xin thii cho

Vua biio quan hAu la Truang Dang Qu€ rAng: "Nguai Nam Ky phAn nhieu

quan Xiem sang xam lli'n cae hl;lt c6 nhieu huang dong l'rng nghTa, tong chinh, t~pquen chi€n tr~n ; sau nay, neu c6 vi~c, dQng dl,lng d€n, h!n la dlic l\lc D6 la dieudang mUng Duy trong li'yc6 ke bli't luang, ho~c gia nhan v6n t~p quen vi~c binh roi

an dung ngoi rbi, chang khoi xuang xuli't n6i lam gi~c cuOp, thl d6 la dieu dang 10 !

do cua ta Ta tuy kh6ng phai la cha, ma cung nhu cha v~y Lien nghT dugc mQt caud6i : "1' ~ -i§- 5G' -i§- 7}j T ; 9!l ~F m )(, m ~ ~

Bitt thi ng6 nhi, ng6 xich tit •.Tuy phi nhi phf!., nhi nghiem quiin" NghTa la : Ch!ng

phai con de ma la con do cua trieu dlnh Ta tuy chang phiii b6 may, nhung langhiem quan may Vii ll;li, vua ma yeu dan nhu con thl dan cung coi vua nhu cham~ Tir xua, Nghieu Thulfn tri thien hl;l,chang qua cung nhu th€ ma th6i Ta changbAng Nghieu, Thulfn, nen nghT lay Nghieu, Thuan lam khu6n phep"

Vua cho rAng gi~c Xiem dii yen, vi¢c bien giai nen (fUaCxep d~t, ben sai dinhthan ban ky ve mQi vi¢c thi¢n h~u cho thAnh Nam Yang va 2 dnh An Giang,

Ha Tien Dinh than cho rAng co rat nhieu vi¢c dang nen sua sang thqc kho lam cam('>t11k V~y xin truOc lam nhii'ng vi¢c can kip Dum day li¢t ke tUng dieu d~ tau len:

1.Thiel It;ip thimh tri d6n tr~i(Thanh Nam Yang dii bi gi~c Xiem tan pM, dang

duai thanh l~p m('>tdOn to d~t ten la d6n An Man, d~ 2.000 bien binh dong gift, d~tthem m('>tquan Liinh binh An Giang den coi quan, pham nhii'ng cong vi¢c quan

li¢u lY Vi m~n thugng du, RAcTam BOn la nai dia dau rat xung yeu, cling xin chQn

su6t den An Giang, day Ia trung d('>.Va, d6i ng~n vai Nam Yang la xu Lo An,

co nhieu nga : vi chang do RAc Tam BOn hay do duang khac ma den, di qua vl;1ng

ay cling co tM thOng den Nam Yang va phia nam BAcTam BOn Xu Ba N('>nla cu6i

d~t d6n tr~i, pMi vai chl;1cquan Man dong gift Khi co vi¢c thi bao cho nhau d~thOng tin tuc Ngoai do ra ho~c co cM nao nen d~t d6n xin do bQn Truong Minh

cao rao, sang sua, dao cling thOng den Chau D6c, co tM ngoai trong ca Tien Giang

va H~u Giang, du la dia the hi~m tra hiiu hinh, xin nen theo chi dl;1truac, tiep tl;1C

Vinh Long, cung vai Ha Tien, che ch6ng Ian cho nhau ; xin theo nhu cli, sua dAp

la nai duang thuy Tien Giang - H~u Giang tat phai di qua Quan quan di ti~u, dii co

tinh 1):' cli, d6n d~ dong trQng binh, ngoai co phao dai Kim Du cung bao v¢ IAn chonhau, vi nhu dii co tuang phen che do, l~i co cua ng6 canh phOng, thi nhii'ng luc g~p

1):' cli, gan sat cua bi~n ngoai khong co gi d~ che do, e khong phai la nai dat t6t

D¢ nhi kj - Quytn CXVlll - Thifc ll;lC ve' Thanh t6 Nhan hoang de'

Duy h(>phu Trinh DuOng da co tau, chudn cho thie't l~p ll,linhu cU V~y xin do T6ngdoc An - Ha h(>i d6ng xet ll,li, tau len dqi Chi Va, dUOng b¢ tinh Gia Dinh thOngden Nam Vang, cM cau Tay Hoa dl,lo Quang Hoa rAt la xung yeu Xin dfip m¢t

2 Li¢u b tl}7lgphdn phai ve' vi¢c cong dich va vi¢c tru phong (Ngoai thanh

Nam Vang va 2 d6n Ian Bfic Tam BOn, nhiing c6ng trlnh xay dfip xin do b9nTruang Minh Giang li¢u phc:iibi~n binh, thuang luqng vai vua Phien li¢u vat quan,

An Man do b9n Truang Minh Giang li¢u d~ ll,li2000 bi~n binh, vat thuy~n be canh

tinh Gia Dinh li¢u pMi bi~n binh canh gift Con Xa Nang, Ba N¢n, L6 An va Tuc

vat quan va dan hung c6ng lam Nhiing cM canh giU do quan dia phuang chamchuac ma lam Va, so quan tinh Ha Tien kh6ng co bao nhieu, xin do quan tinh An

cU, ma lam d6n to thl xin lAy quan va dan tinh Vmh Long d~ cung lam COn cac

Phien li¢u vat quan Phien xen vai quan quan ta d~ phOng tM)

3 Dif trit qudn nhu it cac d6n tr{li (Nuac Chan Ll,lp truac kh6ng co tang trft, ll,li

4 Phdn bi¢t cong va tt}i cua quan nltiJc Phihl (Khi gi~c Xiem mai vao cUOp,

ll,li hay VI tri~u dinh ra suc, chAng hl,ln nhu b9n Nham Lich Tra Tri, nen li¢u cho

nhanh nh~n, duqc vi¢c, von duqc dan Phien tin phl;lC,xin d~u do b9n Truang MinhGiang h(>icung vua Phien lam danh sach ke ro ten h9, quan chuc va sl! trl,lng tau lendqi Chi d~ ban cho quan chuc cua tri~u dinh d~t trum len tren, khie'n h9 cung d¢i an

bfit ep theo gi~c kh6ng nen xet ky)

5 Dinh chi vi~c cho su Chan Lq.p sang Xiem La. (Truac dAy nuac ChAn L~pmbi nam m¢t IAn sai su sang Xiem, do quan thanh Gia Dinh Cll dem vi~c chuyentAu cho hgp l~ giao hi€u vm lang gi~ng Nay ngum Xiem tham tan can ra, dem quAnvao cUOp, xua dUOi dAn Phien, cUOp cua cai va dO v~t cua Phien ChAn L~p ci.mgXiem La da tnl thanh thU dich V~y vi~c thOng su, xin do quan TOng d6c An - Hachuyen suc, dinh chi mai mai).

6 Chinh dt/n quem Phien va chien c~.(Nuac ChAn L~p d~t r¢ng, ngum d6ng,

cho an pM cac pM : cu s6 dAn, 10 ngum l~y 1 lam Hnh, cho theo cac an pM, d6nggiu dia h~t L~i nen biio cho vua Phien phai r¢ng tfch tru, sAm khf giai, d6ng thuy~n

de duqc cuang thinh)

D6 d~u la cach x€p d~t de sua sang bO coi gin giu nuac Phien Trong ~y can c6vi~c t6t nen lam, vi~c do nen 00, xin do cac quan tham tan, thl! phu h€t long tfnhlam Khi 1m dinh nghi dAng len, vua d\l N¢i cac rAng : "Ok di~u ban d6 d~u datbOa hgp, c6 the lam duqc Duy hlc mm sua sang, nen cMm chuac theo thu tl!truac, sau, hoan, c~p Trong ~y c6 vi~c thanh tinh Ha Tien, nen dqi sau khi bien giai

h¢i cung an pM thAn di d€n t~ nai kham xet ho~c nen vAn de nhu Cll, ho~c nen rm

di chb khac, lam rieng t~p t~u, se xu6ng Chi cho lam COn vi~c chQn l~y quAn Phienchfnh la nen lam Duy vi¢c mm sang ki€n, tai mAt chAng khoi l~ lung V~y chuan

cho b<;>nTruang Minh Giang, Nguyen XuAn va U DC;liCuang d€n chi bao ro rang

cho vua Phien va cac quan Phien rAng: nuac Phien truac dAy kh6ng c6 sO sach

ra lam can Nay nha duqc oai suc tri~u dinh, gil1p cho xua dUOi duqc gi~c, l~y lC;li

ma giu yen bO coi Pham s6 quAn va dAn dum quy~n an pM 0 cac pM trong h~tho~c dum Sl! cai quan cua ai, d~u nen lam thanh sO sach uac luqc, n¢p 0 TOng d6c

An - Ha giu lam bAng cu de khi c6 vi¢c, ti~n ~ truog d\lng va di~u bat Lam v~y, la

dAn deu bi€t, khi€n hQ d~u duqc yen long COn trong ki€n nghi n6i : Theo dAn s6 10ngum l~y 1 lam Hnh thi chAng can cAu n¢ quy dinh nhu v~y Chuan cho cung vmvua quan nuOc Phien nghT ban On tbOa ho~c 10 l~y 1 hay 20 l~y 1 cllng duqc, ngaythuang kh6ng vi~c thi li¢u de l~ thu¢c quan an pM sai phai ; khi c6 vi~c thi l~y di

D¢ nhi ky - Quye"n CXVIlI - Thl!c l~c ve' Thanh t6Nhan hocmg de'

gAn trvc dan Con deu y thee nhu nghi"

trubng su~t dQi la Nguy~n Van Tn!c, Chanh dQi trubng thi sai PM quan co co V'mh

uy hihI la San DQt theo T6ng d6c Le PhUc Bao sai phai danh gi~c, tr~n danh a

Vua sai truy t~ng : U Van Tieu lam V~ uy, ham Tong tam phftm ; San DQt lam Cai

dQi, ham Tong ngU phftm ; Nguy~n Van Tr1,lclam Cai dQi, ham Chanh Ivc phftm,deu theo ham duqc t~ng cho tien tir tu~t

tan Truang Minh Giang va Nguy~n XuAn hQi nhau clIng lam ; r6i dem thuQc h~quay ve Gia Dinh, di den Sieu TAn (0 tren Thu~n cang) thl chet Tuang quAn va

r~ng : "TrAn Van Nang la tuang cU trieu truac ro r¢t co c6ng cao LAu nam giUp ta

vi~c quAn, l~i hay dem long dich khai, khich l~ qUAnsT,nhieu lAn dAng duqc c6ng

to Nay gi~c Xiem hi~n da dyp yen, mAm gi~c Phien An ch!ng mAy ngay nii'a se bi

Thanh qu~n c6ng, ban cho ten thVY la Trung DUng, thubng them cho g~m mau,nhi~u mau, sa mau m6i thu 10 t~m va 3000 quan tien Chuftn cho Tuang quAnNguy~n Van TrQng den tuyen dvlilm Ie te" R6i truyen Chi tir Blnh Thu~n trO raBAc thee tirng dia h~t, hQ t6ng di duang bQ, dua ve ngv sa a kinh d6 H6m an tang,l~i cho te mQt tuAn Vua l~i tMn lam bai tho de vieng Khi dam tang den Kinh, vuasai Hoang tir ThQ XuAn c6ng Mien Dinh den cM nha dam, tuyen Chi ban cho 3n~mruqu

Sai th1,lHihI quAn Nguy~n Van XuAn kiem giii' ~n tri¢n Tien quan

Gi~c Xiem l~i tv t~p han 5000 quAn den d6n C6ng Nh~c, cMu Muang B6ngthuQc Cam LQ BQn Le Van ThVYtien danh : pha tan duqc gi~c, khi gi~c Xiem mmlui, qUAnta rut ve, vira den s6ng T~m Lvc dia dAu Ba Lan, thl tiep duqc tin cua Th6l~i mvc TAm B6n la H~t Sa But cAp bao ve tlnh hinh gi~c BQn ThVY lien d6c suAtbinh dong di duang tAt danh khep l~i, tir gia Ty' den gia ThAn, gi~c thua va tan tanh

Ta chern duqc han 10 thil c~p, bAt duqc wang gi~c la Man Xac Kh6n La MAn Danh

Khieu, thu duqc sung 6ng kM nhi~u, li~n dem ca do bao tin thiing tr~, va dem Sl!

danh, gi~c li~n bO d6n ch~y, ta chi biit duqc voi, sung va khi giro thOi

Vua dl;l rAng : Truac kia, b<;>nLe Van Thl;ly dem quan d~n Ba Lan, nguyen

nen tri t¢i, nay l~i hay hang Mi ti~n len, gi~t duqc nhi~u gi~c, thu duqc sung va khigiro, l~i Mt s6ng duqc tuang gi~c th~t lam hai hit long nguai L6i it, cOng nhi~u,

d~u duqc r¢ng tha t¢i truac va thuang them quan cOng 1 cap Ngoai ra, cac sUfltd¢id~u thuang gia quan cOng ky ll;lC1 thu ; binh dong thuang ti~n 1000 quan Nguaibiit s6ng duqc 1 ten tuang Xiem, thuang cho 30 ll;lng bl;lC; nguai chern duqc daugi~c d~u thuang 2 l~ng b~c Binh dong bi thucJng ch~t, d~u thuang ti~n b~c co tUng

b~c khac nhau Nay gi~c Xiem da thua va, chufin cho bQn U Van Thl;ly thita tMng,

du6i d~n cung, xua gi~c qua ba sOng phia nam sOng Khung, r6i tuc thi keo quankhai hoan

dua tu binh Xiem v~ Kinh Khi da dem d~n, sai dAn di reu rao khiip cac chq, r6i l~i

nh6t vao cUi g6, tren cUi ciim 1 la ca, 1 cai the d~u vi~t nhiing chii' : "Sinh hO{lch,

Xiem ttt6'ng, M{lfl Xtlc KhOn La Man Danh Khieu, bang thi thien h{l,,(l) PMi bi~n

binh thay phien nhau, dua tit Quang Binh ra mc, tuyen thi trong h~t dam ba ngay,

r6i sau gi~t di

lang ThOng ScJnd~n d6n Trung Thang, ch6ng cl! vro quan quan d~o Cao BAng PMlanh binh Van Hiiu xuan va V~ uy Nguyen Ti~n Lam than d6c binh dong, danhnhau 2 ngay, biin ch~t hcJn 10 ten gi~c, quan ta ciing co bi thucJng vong T6ng th6ng

duang gi~c d~n R6i lam SOtau noi : "DOn Trung Thiing b6n m~t deu rUng nui, cayc6i urn turn, tren su6t d~n ThOng ScJn, duro thAng d~n LUcJng Nang, chi co m¢tduang d¢c d~o hil!m hoc, nho hyp, g6 gM Quan ta ti~n len tranh nui thi gi~c dl!a

chi me sau tit LUcJngNang tra xu6ng, qua Hien Linh d~n Nhuqng R,ln, ben ta thOng

D¢ nhi kj - Quye'n CXYI/I - Thlfc l,!-cvi' Thanh to' NJuin hoang de'

den TMp Na, Gia BAng, ben hihl thong den SOc Giang, Cong Linh, nui non hiem

nhem, cong nhien keo dan Iii den, quan ta se do 3 duemg danh khep l~i mai la mUll

kev~n toano

Tuyen Quang danh pM SaD huy~t tan va tron het, nay con dam h<;>pt~p quan tanch\!c mong chong C\!, th\!c r~t dang ghet ! Truac day, dii chuan cho T6ng docNinh - Thai la Nguyen Dinh Ph6 pMi binh g~p den Bang Thanh, c6 D~o, tiep giapNg<;>cM~o, dinh ky yay danh Nay l~i pMi Le Van Duc va Nguyen Cong Tn! demd~i d(>i binh dong, l~i do duemg cii Tuyen Quang thing den Van Trung, chAc rAng

quan gii;ic, sau cu(>c thua va tan tanh, ching sam thi mu(>n se bi bAt het Nguoi, T~

nhiing ke ban di;it quan mai phl;1cva nhir gii;ic ciing cho theo lb'i xin ma lam Neu

Neu con phiii chb' dqi, tuc thi tu cho b<;>nLe Van Duc, Nguyen Cong Tru, NguyenVan D ng va Nguyen MUll dinh ngay giap cong, cot saD thing den Ng<;>cM~o, VanTrung san phing SaD huy~t, dem gii;iCVan, gii;ic Huyen va gii;ic C~n la nhiing ten

yeu ph~m, chern hOi;icbAt den lam an, r6i l~p tuc keo quan khiii hoan, mai la xong

vi~c Con m<;>ithu quan nhu, thuoc d~n v~n do 2 dnh L~ng San, BAc Ninh chuyencha cung c~p"

L~i sai T6ng doc San - Hung - Tuyen Le Van Duc lam Tuyen Quang d~o T6ngdoc tieu b(> quan Vl;1,th\! T6ng doc Hiii Duang Nguyen Cong Tru lam Tham tanquan Vl;1,tien danh Van Trung Vua sai dinh than truyen dl;1h<;>rAng: "Dau diinggii;ic la Nong Van Van ngam ng~m manh tam lam phiin, truac day no d\!a vao diathe hiem tra ma gay S\!, ta dii pMi b<;>nnguC1itien den danh dyp, dao hang dot t6

nguC1ikeo quan khiii hoan Ching ngb' no v~n thOi nao t~t ~y, nhen l~i tro lira dii tan,chong C\!quan quan Mn nua ! Chinh nen dem nhieu quan Hnh danh m~nh m(>tphen

Nguyen, Nguyen Van Dng va Nguyen MUll ciing dii den BAng Thanh, c6 D~o de

h(>itieu Chuan cho U Van Duc, nguoi l~y 1000 bien binh sinh l\!c thu(>c Hihl quan

dnh, nhAm trung tuAn thang 2, h¢i aTuyen Quang d~ khai hanh U Van Duc van

do duang D<;tiMi¢n, Nguyen C6ng TnI' van do duang COn Luan, mau chOng tien

quAn Va kip tu cho bQn T<;tQuang CI!, ht;n ky h¢i tieu Va, bQn nguai d~u la quan

to, trU<JCda d6c suat d<;tid¢i quan quAn tien danh, chua lam xong vi¢c ; nay l<;tieArnquAn di IAn nua, nen nghT bay het muu ke cht;n cM hi~m, d~t ky binh, c6t sao m¢ttr~n thanh cOng ; bilt bQn gi~c VAn, gi~c Huy~n, gi~c C~n, dong cUi dua v~ Kinh trit¢i, d~ to cai oai danh dt;p cua nha vua, thi ching nhii'ng tha het t¢i trU<Jc,l<;ticothuang h~u Neu chUng nhu hang tho nhi~u ngach, chua th~ bilt dugc, thi oai quanrAm r¢ ding da lam chUng b<;ttvia kinh hOn, v~y khOng cAn phai du6i thU cung rUng,

ma nen tuc thi v6 yen nhAn dAn bien gim khien d~u yen nghi¢p rOi keo quAn khai

nguai va quan tinh Tuyen Quang tinh ky lam cho 6n thoa, tuy ti¢n ma v~n tai theo

va khi giai Truang thuang cling nen cAt ngAn, chi d~ d¢ tren duai 7 thuac, cho de

li¢u them 1, 2 phan khien cho m<;tnhhan co th~ danh xa dugc Do cling la cachdung cai trQi d~ ch6ng dich ma ta cAn phai lam cac nguai phiii kinh can tuAn theo

!" L(,li sai b¢ Binh lay ra 2 c6 sung du san dOng phao m6i c6 kern theo 150 vien

d<;tn,phai 4 phao thu, dem den giao cho U Van Duc va Nguyen COng Tru m6i

nguai m¢t khAu

Sai Lanh binh mm b6 di Ha N¢i la TrAn Van L¢c, do duang tr<;tm,gap den

Ha N¢i, hi¢p cung Quan v¢ Nguyen Van My dem thU binh, 2 v¢ Trung nhat, Trung

nhi dinh Vli lAm theo bQn U Van Duc lam vi¢c danh gi~c L<;tidi~u thu binh v¢

Vua sai dV l<;ticac th6 dan Tuyen Quang, Thai Nguyen va Cao BAng rAng:

"Truac dAy, tmin gi~c Tuyen Quang gAy vi¢c, quan quAn tien danh, da pM t6 dao

d6, den n6i dem mlnh theo gi~c, chu thl!c ra ban tam khOng mu6n lam lo<;tn.Ta datUng xu6ng dv dan bao cho d6i mm d~ d~u dugc tha t¢i V~y, nen bao cao Ian nhausam quay dAu v~ Nay l<;tinghe noi Iii gi~c van tv hQp tan quAn, muu ch6ng quan

tuy la th6 dAn, song d~u la con do cua tri~u dlnh, tu truac den nay van dugc nha ankhoan hoa, huang duc nhAn h~u, han 40 nam yen vui biet bao B6ng ch6c vi gi~cVAn gAy lo<;tn,lam nhQc quan quan tien danh NhAn day, cac nguai phai Ba b6 vg