Học sinh phải hệ thống hóa và khắc sâu kiến thức về thể loại, về nội dung của tất cả các tác phẩm văn học nước ngoài đã học ở từ lớp 6 đến lớp 9 trong bài “Tổng kết Văn học nước ngoài” v
Trang 1GIẢI PHÁP GIÚP HỌC SINH LỚP 9 HỌC TỐT BÀI
TỔNG KẾT VĂN HỌC NƯỚC NGOÀI
1 PHẦN MỞ ĐẦU 1.1 Lí do chọn đề tài
Lịch sử văn học của quốc gia nào cũng gắn chặt với sự phát triển lịch sử của
quốc gia đó Lịch sử của mỗi dân tộc đều có những đặc điểm riêng của nó Ăng-ghen
nói: “Sự phát triển của mỗi dân tộc đều có những đặc trưng mang tính chất dân tộc và
lịch sử của mình Tính dân tộc có tính lịch sử và bản thân nó cũng rất lịch sử Trong quá
trình phát triển một dân tộc, những đặc điểm và tâm lí mang tính dân tộc được xác định
và chúng làm phân biệt dân tộc này với dân tộc khác Nó được phản ánh trong văn học
nghệ thuật của dân tộc ấy; nó không phải là cái định sẵn có tính huyền bí mà nó dần dần
hình thành trong quá trình phát triển lịch sử xã hội, dưới ảnh hưởng của thiên nhiên
chung quanh và điều kiện sống xã hội, những đặc trưng ấy khẳng định sự phát triển và
sự thay đổi”
Lời giới thiệu sách giáo khoa văn học lớp 10 tập hai năm 2011 viết: “Văn học là
lịch sử tâm hồn mỗi dân tộc, vì thế nó là nhịp cầu hữu nghị giúp giao lưu văn hóa của
các dân tộc vốn đã diễn ra từ nghìn xưa Dù vô cùng đa dạng, song văn học của các dân
tộc đều có nét chung là hướng tới “Chân, thiện, mĩ”, giúp con người sống tốt hơn, nhân
ái hơn” Bởi thế, những hiểu biết về di sản văn hóa tinh thần quý giá đó không thể thiếu
trong hành trang tri thức của học sinh
Trong chương trình Ngữ văn Trung học cơ sở, các em được tiếp xúc với những
tác phẩm bất hủ của những nhà văn lỗi lạc thuộc nền văn học của các nước Trung Quốc
(Hạ Tri Chương, Lí Bạch, Đỗ Phủ, Lỗ Tấn), Ấn Độ (Ta-go), Nga (Go-rơ-ki, Ê-ren-bua),
Cư-rơ-gư-xtan (Ai-ma-tốp), Pháp (Mô-li-e, Ru-xô, Đô-đê, Mô-pa-xăng, Ten), Anh
(Đi-phô), Tây Ban Nha (Xéc-van-tét), Đan Mạch (An-đéc-xen), Mĩ (O Hen-ri, Lân-đơn)
Học sinh phải hệ thống hóa và khắc sâu kiến thức về thể loại, về nội dung của tất cả các
tác phẩm văn học nước ngoài đã học ở từ lớp 6 đến lớp 9 trong bài “Tổng kết Văn học
nước ngoài” với thời lượng 2 tiết Đặc điểm của các bài tổng kết là học sinh phải hệ
Trang 2thống hóa kiến thức bằng các bảng hệ thống Vậy, với thời lượng ít, nội dung nhiều, đồ
dùng dạy học chưa đáp ứng, nên việc dạy học bài “Tổng kết Văn học nước ngoài” còn
đơn điệu, khô khan, quá tải Do đó, làm thế nào để học sinh thật sự hứng thú, nắm vững
kiến thức trọng tâm về tác giả, tác phẩm, thể loại, thời gian ra đời, nội dung chủ yếu và
đặc điểm hình thức theo từng thể loại của bài học, đó là vấn đề đáng quan tâm của việc
dạy học bài “Tổng kết Văn học nước ngoài” hiện nay
1.2 Mục đích nghiên cứu
“Giải pháp giúp học sinh lớp 9 học tốt bài Tổng kết Văn học nước ngoài” nêu ra
những giải pháp có tính khả thi để giải quyết những vấn đề còn tồn tại của việc dạy và
học bài “Tổng kết Văn học nước ngoài” ở lớp 9 Giáo viên không những hứng thú dạy
mà học sinh còn hứng thú học; giáo viên không những có phương pháp dạy hiệu quả mà
học sinh còn thật sự nắm vững tác giả, tác phẩm, thể loại, thời gian ra đời, nội dung chủ
yếu và đặc điểm hình thức theo từng thể loại Từ đó góp phần nâng cao chất lượng và
hiệu quả của việc dạy học Ngữ văn nói chung, dạy bài “Tổng kết Văn học nước ngoài”
nói riêng
1.3 Đối tượng nghiên cứu
- Học sinh lớp 9 Trường Phổ Thông Dân Tộc Nội Trú
- Bài “Tổng kết Văn học nước ngoài” ở chương trình Ngữ văn 9
1.4 Khách thể, phạm vi nghiên cứu
- Chương trình Ngữ văn 9
- Các tác phẩm văn học nước ngoài ở chương trình Trung học cơ sở
- Phương pháp dạy học Văn chương trình Trung học cơ sở
- Nghiên cứu các giải pháp dạy bài “Tổng kết Văn học nước ngoài” ở lớp 9
1.5 Các phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp đọc sách và nghiên cứu tài liệu
- Quan sát, trò chuyện
- Thống kê, phân loại, phân tích
Trang 3- Phương pháp so sánh.
2 PHẦN NỘI DUNG
2.1 Cơ sở lí luận
Chương trình văn học nước ngoài ở Trung học cơ sở tuy có nhẹ hơn so với bậc
học Phổ thông trung học nhưng đều là những tác phẩm đỉnh cao cổ, kim, đông, tây nổi
tiếng đã được thời gian sàng lọc Đây là mảng văn học khó dạy đối với giáo viên
Tuy là mảng văn học khó dạy nhưng khi học các tác phẩm này các em được tiếp
cận với nhiều điều mới mẻ và vô cùng thú vị Những tác phẩm này mở ra trước mắt các
em hình ảnh cuộc sống và con người ở nhiều miền đất khác nhau trên các châu lục Các
em được thưởng thức nhiều giọng điệu, nhiều phong cách, bút pháp văn chương khác
nhau, được cầm trên tay những viên ngọc long lanh trong kho tàng văn chương vô giá
của nhân loại Điều này càng có ý nghĩa đặc biệt trong xu thế mở cửa hiện nay của nước
ta đối với thế giới
Tuy nhiên, việc dạy học văn học nước ngoài nói chung, bài “Tổng kết Văn học
nước ngoài” nói riêng cho học sinh hiện nay chưa đạt hiệu quả cao, đặc biệt là dạy học
cho học sinh dân tộc Những công trình nghiên cứu phương pháp dạy học phần Văn khá
nhiều nhưng dành riêng cho các bài tổng kết thì chưa có công trình chuyên biệt, đầy đủ
Do đó, Sáng kiến này giúp giáo viên và học sinh hứng thú tiếp cận các bài tổng kết phần
Văn nói chung, “Tổng kết Văn học nước ngoài” nói riêng; giáo viên có thêm các giải
pháp khả thi khi dạy học các bài tổng kết đạt chất lượng cao hơn
2.2 Thực trạng của vấn đề
2.2.1 Thuận lợi
Trường Phổ thông Dân Tộc Nội Trú nằm trên địa bàn thị trấn Huỳnh Hữu Nghĩa;
học sinh theo học gần 100% là dân tộc Khmer, được tuyển sinh từ các xã trong huyện,
học sinh tập trung ở nội trú Đội ngũ giáo viên trẻ, nhiệt tình trong công tác Cơ sở vật
chất khá đầy đủ, có phòng học, máy chiếu, phòng nội trú và các phòng chức năng Vì
vậy, học sinh có những điều kiện và cơ hội tốt trong việc học tập, bồi dưỡng và phụ đạo
Trang 42.2.2 Khó khăn
Các bài tổng kết văn học nước ngoài có tầm quan trọng rất to lớn trong quá trình
giảng dạy Nó củng cố, hệ thống hóa và khắc sâu kiến thức cơ bản, giá trị nội dung và
nghệ thuật của hệ thống văn bản nước ngoài đã học Tuy nhiên trong quá trình dạy học
bài này bản thân tôi nhận thấy có những vấn đề khó khăn sau:
- Nội dung văn bản nước ngoài ở Trung học cơ sở (không kể một số văn bản văn
học dân gian nước ngoài) học trong 31 tiết Đến lớp 9, học sinh đi vào tổng kết lại tất cả
các văn bản nước ngoài đã học trong 2 tiết học nên việc dạy nội dung này chưa đạt hiệu
quả cao, giáo viên và học sinh có cảm giác quá tải
- Chuẩn kiến thức còn khái quát, chưa chi tiết nội dung; sách giáo khoa cũng như
sách giáo viên chỉ đưa ra nội dung khái quát, nhưng chưa có hướng dẫn một cách cụ thể
nội dung giảng dạy
- Tranh ảnh, tư liệu (âm thanh, phim ảnh, …) về tác giả, tác phẩm chưa đầy đủ,
do đó chưa khơi gợi sự hứng của học sinh trong việc khắc sâu kiến thức liên quan đến
tác giả, tác phẩm cũng như chưa thật sự cảm thụ hết vẻ đẹp của ngôn ngữ tác phẩm
- Học sinh gần 100% là dân tộc Khmer nên việc tiếp thu tác phẩm ít nhiều còn
hạn chế trong cách thể hiện cảm nhận, khả năng lập luận của các em ở một số chi tiết
của tác phẩm
2.3 Giải pháp
Dạy học môn Ngữ văn nói chung và dạy học bài “Tổng kết Văn học nước ngoài”
nói riêng đều phải đảm bảo các nguyên tắc và vận dụng linh hoạt các phương pháp
chung trong dạy học phần Văn Tuy nhiên, việc dạy học bài “Tổng kết Văn học nước
ngoài” có tính đặc thù riêng nên ngoài những nguyên tắc, phương pháp chung đòi hỏi
còn phải có những yêu cầu cụ thể về phương pháp, biện pháp dạy học của dạng bài này
Trên cơ sở những vấn đề lí luận và thực tiễn dạy học, tôi đã tìm tòi nghiên cứu, tìm
kiếm và lựa chọn các giải pháp tích cực nhằm đem lại hiệu quả, chất lượng cao cho việc
Trang 5dạy học Ngữ văn nói chung, bài “Tổng kết Văn học nước ngoài” nói riêng Trong số
những giải pháp ấy, tôi nhận thấy giải pháp “Ứng dụng công nghệ thông tin vào giảng
dạy bài tổng kết Văn học nước ngoài ở lớp 9” không những làm cho học sinh hứng thú
học tập mà giáo viên còn có thể khắc phục được những khó khăn nêu trên trong quá
trình giảng dạy Nhưng để ứng dụng công nghệ thông tin đạt hiệu quả giảng dạy trong
bài “Tổng kết Văn học nước ngoài”, giáo viên phải thực hiện tốt việc soạn giảng bài
giảng điện tử
Giáo viên soạn giáo án điện tử trên chương trình Microsoft PowerPoint 2010, tìm
và sưu tầm tranh ảnh về tác giả, tác phẩm, tư liệu về các quốc gia của các tác phẩm
trong chương trình; đồng thời giáo viên phải thiết kế sẵn bảng hệ thống kiến thức đầy
đủ nội dung theo chuẩn Đây là công việc ở nhà của giáo viên tuy vô cùng vất vả nhưng
giáo viên sẽ đạt được hiệu quả cao khi dạy trên lớp Giáo viên sẽ rất nhẹ nhàng, tự tin
khi dạy, học sinh thấy hứng thú khi học Từ bảng thống kê, tranh ảnh, video, học
sinh không những khắc sâu kiến thức một cách có hệ thống mà các em còn được mở
rộng kiến thức về văn học nước ngoài
Bài “Tổng kết Văn học nước ngoài” tổng kết tất cả các tác phẩm Văn học nước
ngoài đã học ở các lớp 6, 7, 8, 9 Nội dung tổng kết có cấu trúc gồm hai phần:
- Phần 1: Hệ thống hóa kiến thức
- Phần 2: Luyện tập
Vì vậy, chúng ta sẽ xây dựng bài giảng điện tử có cấu trúc trên:
* Dạy phần 1: Hệ thống hóa kiến thức Dạy phần này để khắc phục tình trạng nội
dung nhiều, thời lượng ít và để hướng học sinh nắm được trọng tâm kiến thức của bài
học có hệ thống, tránh tình trạng học sinh không xâu chuỗi được kiến thức mà tiếp thu
một cách rời rạc, thì giáo viên phải hướng dẫn các em lập bảng thống kê trước ở nhà
theo mẫu có sẵn trong sách giáo khoa hoặc giáo viên có thể thiết kế mẫu phù hợp nhưng
cần đảm bảo đủ các nội dung theo chuẩn: tác phẩm, tác giả, thể loại, thời gian ra đời,
nội dung chủ yếu, đặc điểm hình thức theo từng thể loại
Các bước hướng dẫn học sinh của giáo viên cụ thể như sau:
Trang 6- Bước 1: Hướng dẫn học sinh về nhà Bước này giáo viên thực hiện ở phần dặn
dò của tiết học trước đó
+ Cho học sinh xem mẫu bảng thống kê Bảng mẫu:
Văn bản Tác giả
Thể loại, Thời gian
ra đời
Nội dung chủ yếu Đặc điểm nghệ thuật
+ Giáo viên yêu cầu các em thống kê và sắp xếp các tác phẩm theo thể loại
Lưu ý: Giáo viên hướng dẫn học sinh về nhà lập bảng là khâu chuẩn bị vô cùng
quan trọng Học sinh chuẩn bị tốt khâu này thì trên lớp các em chỉ hoàn chỉnh lại những
nội dung các em chưa thể hoàn chỉnh ở nhà
- Bước 2: Giáo viên hướng dẫn học sinh hệ thống hóa kiến thức đã học
Văn bản nước ngoài trong chương trình Trung học cơ sở bao gồm các văn bản cổ
và văn bản hiện đại
+ Đối với các tác phẩm cổ nên khó tìm thấy tư liệu mang tính xác thực, tranh ảnh tác giả chỉ được giới thiệu dưới dạng tranh vẽ hay tượng tạc Do đó, giáo viên
hướng dẫn học sinh hệ thống kiến thức dưới hình thức cung cấp dữ liệu về tác giả, tác
phẩm rồi đố các em “Ông là ai?”, “Đó là tác phẩm nào?”
Ví dụ: Để hệ thống kiến thức tác phẩm “Tĩnh dạ tứ” (Cảm nghĩ trong đêm thanh
tĩnh) của nhà thơ Lí Bạch, giáo viên chiếu tranh cho học sinh quan sát, cung cấp dữ liệu
cần thiết cho các em:
Trang 7
Hình 1
Dữ liệu:
- Đây là tác phẩm thuộc chủ đề “Vọng nguyệt hoài hương”.
- Nỗi nhớ quê của một người sống xa nhà trong đêm trăng thanh tĩnh.
- Đó là tác phẩm nào?
Hình 2
Dữ liệu: - Là một nhà thơ của Trung Quốc.
- Ông là ai?
Từ hình 1 và hình 2 cùng với các câu hỏi gợi ý, học sinh xác định được tác phẩm
“Tĩnh dạ tứ” và thi sĩ Lí Bạch (tác giả của bài thơ “Tĩnh dạ tứ”)
Trang 8+ Còn các tác phẩm hiện đại, giáo viên cho học sinh quan sát tranh và đoán tên tác giả, tác phẩm
Hình 1
- Bức hình 1 gợi cho em liên tưởng đến tác phẩm nào đã được học?
Hình 2 Hình 3
- Em hãy quan sát chân dung của tác giả ở hình 2 và cho biết ông là ai?
- Cho biết tên công trình kiến trúc ở hình 3?
Từ hình 1 học sinh liên tưởng đến hình ảnh mẹ và con trong tác phẩm “Mây và
sóng” và hình 2 các em nhận diện được chân dung của đại thi hào Ta-go (tác giả của bài
thơ “Mây và sóng”), hình 3 là công trình kiến trúc Taj Mahal ở Ấn Độ
- Bước 3: Hoàn chỉnh bảng thống kê
+ Giáo viên yêu cầu các em nhớ lại đôi nét chính về nhà thơ, thể loại, thời gian ra đời, nội dung và nghệ thuật chủ yếu của bài thơ
+ Trên cơ sở học sinh trình bày, nhận xét, giáo viên chốt lại
Trang 9+ Giáo viên chiếu bảng hệ thống kiến thức cho học sinh đối chiếu, bổ sung.
Văn bản Tác giả Thể loại Nội dung chủ yếu Đặc điểm nghệ
thuật Mây và
sóng
Ta-go, nhà thơ hiện đại
lớn nhất của Ấn Độ,
nhà thơ đầu tiên của
Châu Á đạt giải
Nô-ben về văn học
Thơ, xuất bản 1909
Bài thơ ca ngợi tình mẫu tử thiêng liêng, bất diệt
Hình ảnh thiên nhiên giàu ý
trưng, gợi nhiều liên tưởng
… … … …
Lưu ý: Đối với các tác phẩm Đọc thêm, giáo viên chỉ yêu cầu học sinh hệ thống
sơ lược kiến thức, không yêu cầu các em đi sâu vào nội dung và nghệ thuật
Bằng cách đó, giáo viên lần lượt giúp các em hệ thống lại toàn bộ kiến thức của
các văn bản nước ngoài đã học trong chương trình Trung học cơ sở
* Dạy phần 2: Luyện tập Nội dung phần luyện tập chủ yếu rèn kĩ năng cảm thụ,
phân tích những chi tiết nghệ thuật tiêu biểu của một số tác phẩm, về nhân vật hoặc một
số nét đặc trưng về nghệ thuật của một tác phẩm văn học nước ngoài đã được học
- Để đạt được mục tiêu của kĩ năng này, học sinh phải thật sự xúc cảm khi cảm
thụ tác phẩm Do đó, ở phần luyện tập này, giáo viên sưu tầm âm thanh (giọng đọc,
ngâm, thơ phổ nhạc, video của một số tác phẩm) giới thiệu với học sinh Học sinh được
nghe các giọng đọc diễn cảm thì các em phần nào cũng cảm nhận được vẻ đẹp của văn
thơ, tình cảm, thái độ của tác giả thể hiện trong sáng tác Đây là những yếu tố giúp các
em trong việc trình bày cảm nhận của cá nhân về một số nhân vật, chi tiết nghệ thuật
hoặc vấn đề của cuộc sống đặt ra mà các em yêu thích hay quan tâm được đặt ra trong
tác phẩm
Ví dụ: Rèn kĩ năng cho học sinh trình bày về bài thơ “Hồi hương ngẫu thư”, giáo
viên cho học sinh nghe thơ phổ nhạc của Vương Ngọc Long lấy ý thơ của Hạ Tri
Chương do ca sĩ Bảo Yến trình bày Bài hát hay khơi gợi được hứng thú, xúc cảm cho
học sinh về tác phẩm Học sinh có rung cảm thật sự với những hình ảnh, vẻ đẹp trong
thơ ca thì các em sẽ trình bày cảm nghĩ của bản thân một cách chân thực và xúc động
Trang 10Cảm xúc của học sinh đối với tác phẩm là một trong những yếu tố tạo nên sự thành
công cho việc học văn của các em
Ví dụ: Để khơi gợi cảm xúc cho học sinh về nội dung truyện “Cô bé bán diêm”,
giáo viên giới thiệu cho học sinh xem video phim hoạt hình được chuyển thể từ truyện
“Cô bé bán diêm”, thiết nghĩ một đoạn phim trình chiếu sống động chắc hẳn sẽ gây
được ấn tượng cảm xúc cho học sinh Đó cũng chính là nền tảng cảm xúc giúp các em
cảm thụ sâu sắc hơn nội dung của tác phẩm
- Trên cơ sở học sinh trình bày cảm nghĩ về nội dung tác phẩm, về nhân vật, giáo
viên hướng dẫn học sinh triển khai thành đoạn văn nghị luận
Như vậy, việc ứng dụng công nghệ thông tin vào dạy bài “Tổng kết Văn học
nước ngoài”, giáo viên sẽ khắc phục được những khó khăn vướng mắc đã nêu trên khi
giảng dạy Ứng dụng công nghệ thông tin thông qua mạng internet giáo viên sưu tầm,
chọn lọc được nhiều tư liệu (âm thanh, video, tranh ảnh) có chất lượng về tác giả, tác
phẩm, quốc gia để minh họa, giới thiệu một cách trực quan cho học sinh mắt thấy tai
nghe về tác phẩm; giáo viên cũng dễ dàng chuẩn bị, thiết kế trước được các bảng thống
kê đảm bảo được các nội dung theo chuẩn kiến thức mà không một bảng phụ nào có thể
làm tốt được điều đó Từ đó, học sinh không những hứng thú học, khắc sâu được trọng
tâm kiến thức một cách có hệ thống Bản thân giáo viên cũng thấy nhẹ nhàng khi dạy,
không còn cảm giác nặng nề, quá tải Ứng dụng công nghệ thông tin, giáo viên chuẩn bị
đầy đủ những nội dung cơ bản, những tư liệu có liên quan đến bài dạy nên sự hạn chế
về mặt nội dung, tài liệu tham khảo, tranh, thời lượng không còn là vấn đề khó khăn nữa
khi giáo viên giảng dạy các bài tổng kết phần Văn nói chung, “Tổng kết Văn học nước
ngoài” nói riêng