GIÁO DỤC HỌC SINH VỀ TÌNH CẢM GIA ĐÌNH, TÌNH YÊU QUÊ HƯƠNG, ĐẤT NƯỚC QUA MỘT SỐ TÁC PHẨM VĂN HỌC LỚP 9; GIÁO DỤC HỌC SINH VỀ TÌNH CẢM GIA ĐÌNH, TÌNH YÊU QUÊ HƯƠNG, ĐẤT NƯỚC QUA MỘT SỐ TÁC PHẨM VĂN HỌC LỚP 9; GIÁO DỤC HỌC SINH VỀ TÌNH CẢM GIA ĐÌNH, TÌNH YÊU QUÊ HƯƠNG, ĐẤT NƯỚC QUA MỘT SỐ TÁC PHẨM VĂN HỌC LỚP 9; GIÁO DỤC HỌC SINH VỀ TÌNH CẢM GIA ĐÌNH, TÌNH YÊU QUÊ HƯƠNG, ĐẤT NƯỚC QUA MỘT SỐ TÁC PHẨM VĂN HỌC LỚP 9; GIÁO DỤC HỌC SINH VỀ TÌNH CẢM GIA ĐÌNH, TÌNH YÊU QUÊ HƯƠNG, ĐẤT NƯỚC QUA MỘT SỐ TÁC PHẨM VĂN HỌC LỚP 9; GIÁO DỤC HỌC SINH VỀ TÌNH CẢM GIA ĐÌNH, TÌNH YÊU QUÊ HƯƠNG, ĐẤT NƯỚC QUA MỘT SỐ TÁC PHẨM VĂN HỌC LỚP 9;
Trang 1
Mục lục
Trang 1 MỞ ĐẦU 2
1.1 Lý do chọn đề tài 2
1.2 Mục đích nghiên cứu 2
1.3 Đối tượng nghiên cứu 2
1.4 Phương pháp nghiên cứu 2
1.5 Giới hạn phạm vi nghiên cứu 3
2 NỘI DUNG 3
2.1 Cơ sở lý luận của vấn đề 3
2.2 Thực trạng của vấn đề 4
2.3 Các biện pháp đã tiến hành để giải quyết vấn đề 4
2.4 Kết quả đạt được 12
3 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 12
3.1 Kết luận 12
3.2 Kiến nghị 13
Trang 2
GIÁO DỤC HỌC SINH VỀ TÌNH CẢM GIA ĐÌNH,
TÌNH YÊU QUÊ HƯƠNG, ĐẤT NƯỚC QUA MỘT SỐ TÁC PHẨM VĂN HỌC LỚP 9
I MỞ ĐẦU
1.1 Lí do chọn đề tài
Trong xã hội hiện đại ngày nay, vai trò của gia đình vẫn luôn giữ vị trí hàng đầu trong tiềm thức mỗi người nhưng chúng ta nhận thấy một thực trạng
là con người càng ngày càng rút ngắn thời gian giành cho gia đình, thay vào
đó là những bữa tiệc ở các nhà hàng, quán xá, những bữa cơm dẻo canh ngọt được thay bằng các thức ăn chế biến sẵn ngoài siêu thị Con người thích khẳng định cái tôi cá nhân trong xã hội hơn là việc hoàn thiện để làm một thành viên tốt, mẫu mực trong gia đình, luôn cố gắng tạo dựng các mối quan
hệ rộng rãi ngoài xã hội thay cho việc thực hiện trách nhiệm và bổn phận của một người con, người cháu và người đứng đầu gia đình đó
Những thay đổi của xã hội ít nhiều tác động đến xu thế phát triển của gia đình, nhưng trong mọi thời đại, gia đình vẫn luôn là điểm tựa vững chắc
và an toàn nhất trong cuộc đời mỗi con người Gia đình chính là cái nôi để hình thành nhân cách một con người Trong bối cảnh hiện nay, nhiều giá trị truyền thống của gia đình Việt Nam đang bị phai nhạt: tình trạng ly hôn, bạo hành gia đình gia tăng; chủ nghĩa cá nhân, thực dụng, hưởng thụ có xu hướng tăng lên… Những hạn chế này đang khiến cho nhiều gia đình Việt có nguy cơ rơi vào khủng hoảng, nền tảng xã hội thiếu vững chắc dẫn đến những giá trị đạo đức bị suy giảm như: phản động, bôi nhọ danh dự nhà nước, chống phá Đảng Vì vậy, qua nhiều năm dạy học, tôi đã mạnh dạn nghiên cứu và áp dụng
đề tài “Giáo dục học sinh về tình cảm gia đình, tình yêu quê hương, đất nước qua một số tác phẩm Văn học lớp 9”.
1.1 Mục đích nghiên cứu
Trang 3
Thông qua nghiên cứu và áp dụng đề tài này vào giảng dạy, tôi tin rằng học sinh sẽ nhận ra những những thiếu sót của bản thân trong việc thực hiện quyền và nghĩa vụ của bản thân đối với gia đình, quê hương, đất nước Từ đó, chúng ta sẽ nhẹ nhàng khơi gợi và giáo dục các em tình yêu gia đình, quê hương, đất nước qua mỗi văn bản có chủ đề liên quan đến gia đình
1.2 Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng là học sinh THCS, đặc biệt là học sinh khối 9 Đây là lứa tuổi các em bắt đầu có những nhận thức chín chắn về trách nhiệm của bản thân đối với gia đình và xã hội Đối tượng cụ thể là các em học sinh lớp 9A2, 9A3 năm học 2019-2020
1.3 Phương pháp nghiên cứu
Trong quá trình giảng dạy, tôi tìm hiểu kỹ kết quả từng tiết học: ở tiết dạy bình thường không áp dụng đề tài so với tiết học khi áp dụng đề tài Nhận thấy rõ hiệu quả của đề tài, tôi áp dụng đề tài vào mỗi tiết dạy trong cả năm học 2019-2020 Suốt năm qua, để hoàn thiện đề tài, tôi vừa thao giảng, vừa dự giờ các đồng nghiệp để rút ra những điểm yếu cần khắc phục, phát huy các điểm mạnh
1.4 Giới hạn phạm vi nghiên cứu
Thực ra phạm vi nghiên cứu của đề tài thì khá rộng, có thể cho tất cả các lớp của bậc THCS nhưng trong phạm vi bài viết này tôi xin được trình bày chỉ trong phân môn Ngữ văn 9
Đề tài phần nào cũng đã hướng dẫn, bồi đắp cho học sinh tình yêu gia đình Vì có yêu gia đình mình thì những người con mới hiểu những khó khăn của cha mẹ, thông cảm với những khó khăn trong công việc cũng như trong cuộc sống của cha mẹ Từ đó, biết yêu thương các thành viên trong gia đình hơn Như vậy, nhiệm vụ của đề tài là khơi gợi cho học sinh tình yêu gia đình
và biến tình yêu đó thành những hành động cụ thể, thiết thực ngay từ những việc làm nhỏ bé từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường
Trang 4
2 NỘI DUNG
2.1 Cơ sở lí luận của vấn đề:
Nghị quyết Trung ương 8, khóa 11 về Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đã thể hiện rõ quan điểm mới của Đảng về gia đình và giáo dục tình cảm gia đình Trong mục tiêu tổng quát, nghị quyết đã khẳng định:
“Giáo dục con người Việt Nam phát triển toàn diện và phát huy tốt nhất tiềm năng, khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân; yêu gia đình, yêu Tổ quốc, yêu đồng bào; sống tốt và làm việc hiệu quả” Yêu gia đình được nhấn mạnh và đặt trước yêu Tổ quốc, yêu đồng bào Giải pháp nào để giáo dục tình yêu gia đình, Tổ quốc và đồng bào cho thế hệ trẻ một cách hiệu quả nhất? Trước hết, phải đổi mới một cách đồng bộ giữa giáo dục nhà trường, gia đình và xã hội
Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhận định: “Rất quan tâm đến gia đình là đúng và nhiều gia đình cộng lại mới thành xã hội, xã hội tốt thì gia đình càng tốt, gia đình tốt thì xã hội mới tốt Hạt nhân của xã hội là gia đình” Xã hội phát triển, cơ cấu xã hội có sự biến đổi nhưng tổ chức của gia đình không biến đổi nhiều Gia đình là tế bào của xã hội, do đó văn hoá gia đình đóng vai trò quan trọng trong vấn đề giữ gìn và phát huy bản sắc văn hoá truyền thống dân
tộc Chuẩn mực của gia đình Việt Nam hiện nay gồm 4 yếu tố: No ấm: Biểu
hiện sự phát triển kinh tế của gia đình nhằm đáp ứng các nhu cầu về vật chất
và tinh thần của các thành viên Bình đẳng: Biểu hiện các thành viên trong gia
đình tôn trọng lẫn nhau và được hưởng mọi quyền lợi về học tập, lao động, nghỉ ngơi, giải trí, chăm sóc sức khoẻ Đặc biệt quan tâm đến phụ nữ, trẻ em
gái, người cao tuổi Tiến bộ: Biểu hiện các thành viên trong gia đình luôn có ý
thức rèn luyện, phấn đấu vươn lên về mọi mặt để có kiến thức, trình độ, năng lực; có đạo đức, lối sống lành mạnh phù hợp với truyền thống văn hoá dân tộc
và xu thế phát triển của thời đại Hạnh phúc: Biểu hiện các thành viên trong
gia đình gắn bó, thương yêu, quan tâm giúp đỡ lẫn nhau cùng tiến bộ, tạo ra môi trường trong sạch, ngăn chặn tệ nạn xã hội
Cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng nói: “Ba trụ cột của ý thức cộng đồng
Trang 5
người Việt, đó là gia đình (nhà), làng và nước Ngày nay, xây dựng một xã hội công bằng, văn minh đòi hỏi chúng ta phải trở lại với những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp từ gia đình” Gia đình Việt Nam trong thời kỳ đổi mới là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy sự phát triển đất nước Do đó vai trò của văn học là giáo dục các em biết quý trọng tình cảm gia đình trong thời kì công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế là rất quan trọng và cần thiết
2.2 Thực trạng của vấn đề
Trong quá trình hội nhập và phát triển hiện nay, cùng với sự phát triển như vũ bão của khoa học công nghệ đã làm cho những giá trị đạo đức của con người đang đứng trước nguy cơ suy thoái trầm trọng Việc giao lưu văn hóa ngoại ảnh hưởng trực tiếp đến giá trị đạo đức, lòng yêu nước của học sinh Khoa học công nghệ phát triển, học sinh tiếp xúc với internet và học rất nhiều điều hữu ích từ nó Tuy nhiên, bên cạnh mặt tích cực, internet cũng có nhiều điểm tiêu cực như có những hình ảnh, phim ảnh không phù hợp với những giá trị đạo đức của con người Việt Nam Học sinh xem nhưng thiếu người định hướng và giáo dục nên sẽ dễ nhận thức sai lầm kéo theo hành vi sai và phạm tội Mặt khác, xã hội ngày nay phát triển đa dạng, phong phú Những mặt trái của sự phát triển nền kinh tế thị trường để lại hậu quả suy thoái về đạo đức Con người vì lợi nhuận bất chấp thủ đoạn hại nhau, vì lợi ích sẵn sàng giết nhau,… Môi trường sống xung quanh cùng với những tệ nạn xã hội đang diễn
ra tràn lan và ngày càng xâm nhập sâu vào học đường cũng là nguyên nhân gây ra sự suy thoái về đạo đức, mất đi tinh thần yêu nước… Do vậy, chúng ta cần tạo một môi trường xã hội thật sự trong sạch, lành mạnh và phát triển để giáo dục đạo đức, bồi dưỡng lòng yêu nước cho học sinh ngày càng nhiều hơn Hơn lúc nào hết, hiện nay việc đẩy mạnh giáo dục đạo đức, giáo dục giá trị sống, giáo dục lòng yêu nước cho học sinh là rất quan trọng và cấp thiết
Nó góp phần xây dựng thành công con người mới, xã hội chủ nghĩa để phát triển đất nước trong thời kì mới
Trang 6
2.3 Các biện pháp đã tiến hành để giải quyết vấn đề
2.3.1 Giáo dục học sinh lòng yêu quê hương, đất nước trong thời chiến tranh là hy sinh để bảo vệ đất nước, bảo vệ nhân dân, tăng gia sản xuất phục vụ cho chiến trường
2.3.1.1 Yêu quê hương, đất nước trong thời chiến tranh là hy sinh
để bảo vệ đất nước, bảo vệ nhân dân, trung thành với kháng chiến.
Ngoài việc cung cấp các kiến thức như sách giáo viên yêu cầu, giáo viên có thể đặt thêm một số câu hỏi như sau:
* Ví dụ: Ở văn bản “Làng” của Kim Lân yêu làng, yêu nước là yêu
kháng chiến, trung thành với kháng chiến
( Ảnh minh họa)
Giáo viên khơi gợi lòng yêu quê hương, đất nước qua việc phân tích các nội dung sau:
Câu 1: Tác giả đặt nhân vật ông Hai vào một tình huống gay cấn để làm bộc lộ sâu sắc tình cảm yêu làng, yêu nước của ông Đó là tình huống nào?
Trang 7
Trả lời:
Tác giả đặt nhân vật ông Hai vào một tình huống gay cấn để làm bộc lộ sâu sắc tình cảm yêu làng, yêu nước của ông Đó là tình huống: ông Hai nghe được tin làng Chợ Dầu theo giặc
Câu 2: Tâm trạng của ông Hai trong tình huống ấy được thể hiện như thế nào?
Trả lời:
Tâm trạng của ông Hai trong tình huống ấy được thể hiện:
- Da mặt tê rân rân
- Cổ ông lão nghẹn ắng hẳn lại
- Không thở được
- Rặn è è như nuốt một cái gì vướng ở cổ
- Cúi gằm mặt xuống mà đi
- Nằm vật ra giường
- Tủi thân nước mắt cứ giàn ra
=> Tâm trạng buồn bã, xấu hổ, tủi nhục
Câu 3: Khi nghe tin làng theo giặc, ông đã dứt khoát lựa chọn cách nào, theo ai? Lựa chọn ấy có mâu thuẫn gì trong quyết định của mình không?
Trả lời:
- Khi nghe tin làng theo giặc, ông đã dứt khoát lựa chọn: làng thì yêu thật nhưng làng theo Tây thì phải thù
- Lựa chọn đó có mâu thuẫn trong nội tâm của nhân vật ông Hai: ông rất yêu làng quê nhưng làng theo giặc thì lại phải thù
Câu 4: Theo em, đoạn truyện nào bộc lộ sâu sắc, cảm động nỗi lòng chân thành của người nông dân chất phác với làng quê của ông Hai?
Trả lời:
Trang 8
Theo em, đoạn truyện ông Hai trò chuyện với đứa con út là bộc lộ sâu sắc, cảm động nỗi lòng chân thành của người nông dân chất phác với làng quê của ông Hai
Câu 5: Tấm lòng thủy chung với kháng chiến với cách mạng được thể hiện như thế nào?
Trả lời:
Tấm lòng thủy chung với kháng chiến với cách mạng được thể hiện qua những lời tâm sự với đứa con nhỏ Đó thực chất là những lời tự nhủ với mình, tự giãi bày nỗi lòng mình
Sau khi đã tổng kết nội dung bài học, trong phần hướng dẫn luyện tập, giáo viên có thể đặt câu hỏi:
Câu 6: Tình yêu làng quê của nhân vật ông Hai có gì đặc biệt so với những nhận vật yêu nước trước đây?
-> Gợi ý cho học sinh trả lời được:
- Tình yêu làng quê của nhân vật ông Hai đã trở thành niềm say mê hãnh diện, thành thói quen khoe làng mình
- Tình yêu làng của ông Hai đặt trong tình yêu đất nước, thống nhất với tinh thần kháng chiến
Câu 7: Vậy qua nhân vật ông Hai, em rút ra được bài học gì về lòng yêu làng quê, yêu đất nước?
Học sinh có thể trả lời nhiều ý nhưng giáo viên hướng cho các em tập trung vào ba ý sau:
- Yêu làng quê, yêu đất nước là luôn tự hào, hãnh diện về làng quê, đất nước mình
- Yêu làng quê, yêu đất nước là trung thành với cách mạng, với kháng chiến, với Bác Hồ
Trang 9
- Yêu làng quê, yêu đất nước là phải đặt tình yêu đó trong mối quan hệ hài hòa: thời chiến tranh thì phải như thế nào, thời bình thì phải như thế nào?
* Hay ở văn bản “Bài thơ về tiểu đội xe không kính”: các chiến sĩ của
chúng ta với tư thế ung dung, hiên ngang, xem thường mọi khó khăn, nguy hiểm vì họ là những con người yêu nước, yêu quê hương, sẵn sàng hy sinh tất
cả để bảo vệ mảnh đất dấu yêu
Trang 10
*
Ví dụ: Ở bài “Chiếc lược ngà” của Nguyễn Quang Sáng, giáo viên có
thể đặt thêm một số câu hỏi như sau:
Trang 11
Câu 1: Qua tình huống truyện, em thấy anh Sáu là người như thế nào? (yêu con, yêu gia đình, yêu đất nước)
Câu 2: Vì sao nói anh Sáu là người có lòng yêu nước? ( Gợi ý: Vì anh yêu con, yêu gia đình như thế mà anh lại đặt việc nước lên trên hết cả, hy sinh những phút giây hạnh phúc, riêng tư bên gia đình để đi chiến đấu, bảo
vệ đất nước, bảo vệ nhân dân)
Câu 3: Câu chuyện về chiếc lược ngà không chỉ nói lên tình cha con thắm thiết mà còn gợi cho người đọc nghĩ đến điều gì? (những đau thương,
mất mát, éo le mà chiến tranh gây ra cho bao nhiêu con người, bao nhiêu gia đình)
Giáo viên chốt ý: Như vậy, yêu quê hương, đất nước trong thời chiến
tranh là dám hy sinh những tình cảm riêng tư, dám hy sinh cả tuổi thanh xuân nơi chiến trường, dám hy sinh cả mạng sống của mình để ra đi bảo vệ đất nước, bảo vệ nhân dân
2.3.1.2 Yêu quê hương, đất nước còn là yêu công việc của mình, làm việc một cách thầm lặng, tăng gia sản xuất để bảo vệ và xây dựng đất nước.
* Ví dụ: Ở văn bản “Lặng lẽ Sa Pa” của Nguyễn Thành Long thì yêu
quê hương, đất nước là yêu công việc của mình
Trang 12
- Hoàn cảnh sống: sống một mình trên đỉnh núi cao, công việc đòi hỏi phải tỉ mỉ, chính xác và có tinh thần trách nhiệm cao (nửa đêm dù có m ưa gió như thế nào thì vẫn phải trở dậy ra ngoài trời làm công việc đã quy định)
- Ý thức về công việc và lòng yêu nghề: Khi ta làm việc, ta với công việc là đôi… Công việc của cháu gian khổ thế đấy, chứ cất nó đi cháu buồn đến chết mất
- Nhân vật anh thanh niên cảm thấy “thật hạnh phúc” khi biết công việc của mình đã góp phần vào chiến thắng của không quân bắn rơi nhiều máy bay
Mỹ trên bầu trời Hàm Rồng
-> Nhân vật anh thanh niên đã hy sinh một cách thầm lặng để bảo vệ và xây dựng đất nước
Như vậy, rõ ràng không phải là cứ phải băng mình ra chiến trường trong mưa bom, bão đạn mà yêu nước cũng có thể là yêu chính công việc của mình, hoàn thành thật tốt công việc được giao, yêu những gì gần gũi, thân quen nhất
2.3.2 Trong thời bình, yêu nước là tự hào về những truyền thống tốt đẹp, tự hào về những trang sử vẻ vang của đất nước, biết ơn những
Trang 13
con người đã hy sinh cả tuổi xuân, xương máu và tham gia vào quá trình bảo vệ và phát triển đất nước.
2.3.2.1 Yêu nước là tự hào về những truyền thống tốt đẹp, tự hào
về những trang sử vẻ vang của đất nước
* Trong văn bản “Hoàng Lê nhất thống chí” của Ngô gia văn phái, đoạn trích hồi thứ mười bốn “Đánh Ngọc Hồi, quân Thanh bị thua trận Bỏ Thăng Long, Chiêu Thống trốn ra ngoài”, tác giả đã tái hiện chân thực hình
ảnh người anh hùng dân tộc với chiến công thần tốc đại phá quân Thanh Qua cách kể hào hùng, đầy tự hào về người anh hùng áo vải và thái độ khinh bỉ với bọn bán nước, ta thấy rõ thêm lòng yêu nước của tác giả
* Ví dụ: Ở văn bản “Làng” của Kim Lân yêu nước là tự hào về những
hoạt động kháng chiến ở làng Ông Hai nhớ lại những ngày tháng ở làng cùng anh em đào đường, đắp ụ mà lòng thấy vui trở lại
Ở các văn bản khác sáng tác trong thời bình, ở từng bài thì lòng yêu làng quê, yêu đất nước thể hiện ra sao?
* Trong văn bản “Đoàn thuyền đánh cá” của Huy Cận, lòng yêu thiên
nhiên, đất nước được biểu hiện như thế nào?
Trang 14
-> Hướng cho học sinh trả lời theo ý sau: lòng yêu nước được khắc họa bằng nhiều hình ảnh đẹp tráng lệ, thể hiện sự hài hòa giữa thiên nhiên và con người lao động, bộc lộ niềm vui, niềm tự hào của nhà thơ trước đất nước và cuộc sống mới
* Còn với bài “Bếp lửa” của Bằng Việt: Khi chiến tranh đã qua đi, tình
yêu nước đọng lại là nỗi nhớ khôn nguôi, là lòng biết ơn sâu sắc của người cháu đối với bà kính yêu, là sự hồi tưởng của người cháu về những kỉ niệm hồi chiến tranh và tình cảm bà cháu Tình yêu nước nếu không hiểu sâu xa thì
ta cứ ngỡ nó cao siêu lắm nhưng thực ra đó lại là những gì thân thương nhất, gần gũi nhất
2.3.2.2 Yêu nước trong thời hòa bình chính là tham gia vào quá trình xây dựng và bảo vệ đất nước.
- Mỗi chúng ta yêu nước thì phải làm cho đất nước ngày càng phát triển mạnh mẽ, sánh vai với các cường quốc năm châu Muốn thế phải cố gắng học tập trau dồi kiến thức như người cháu trong “Bếp lửa”
- Yêu nước còn là sự lao động sản xuất hăng say, miệt mài để tạo ra của cải vật chất, làm giàu chính đáng cho bản thân, gia đình và xã hội
* Ví dụ: Trong bài thơ “Mùa xuân nho nhỏ” của Thanh Hải: