Lao dong - viec lam - Luu Quang Tuan

Đề án đào tạo nghề cho lao động nông thôn đến năm 2020 theo Quyết định 1956 của Thủ tướng Chính phủ Đề án 1956 với mục tiêu mỗi năm sẽ đào tạo nghề cho 1 triệu lao động nông thôn đã triể

LAO ĐỘNG -VIỆC LÀM NĂM 2011

VÀ TRIỂN VỌNG NĂM 2012

Lưu Quang Tuấn Viện Khoa học Lao động và Xã hội

Kinh tế Việt Nam năm 2011 có nhiều khó khăn, thách thức Chỉ số giá tiêu dùng ở mức 2 con số và ước sẽ không dưới 18% Lạm phát cao kéo theo lãi suất cao khiến nhiều doanh nghiệp gặp khó khăn trong tiếp cận các nguồn vốn vay Nợ công năm 2010 là 1.122 nghìn tỷ đồng tương đương 56,7% GDP, dự báo năm 2011 tăng lên mức 1.375 nghìn tỷ đồng bằng khoảng 58,7% GDP và thâm hụt ngân sách vẫn ở mức cao cũng là các tác nhân khác gây bất ổn kinh tế vĩ mô Kinh tế thế giới cũng đang tiềm ẩn nhiều yếu tố bất ổn như khủng hoảng nợ công ở châu Âu, tỷ lệ thất nghiệp cao và thâm hụt ngân sách lớn ở Mỹ, bất ổn chính trị ở khối Ả rập như Libya,

Ai Cập,… và khủng hoảng kép động đất-sóng thần ở Nhật bản Những bất ổn của nội tại nền kinh tế trong nước và quốc tế đã và đang tác động tới lĩnh vực lao động-việc làm nước ta

1 Lao động-việc làm năm 2011

1.1 Lao động

Lực lượng lao động (LLLĐ) từ 15 tuổi trở lên cả nước 6 tháng đầu năm 2011 là 50,4 triệu người, tăng 33,2 nghìn người so với LLLĐ trung bình năm 2010, trong đó nam 26 triệu người, tăng 72,4 nghìn người; nữ 24,4 triệu người, giảm 39,2 nghìn người LLLĐ trong độ tuổi lao động cả nước sáu tháng đầu năm là 46,4 triệu người, giảm 7,2 nghìn người so với số bình quân năm trước, trong đó nam là 24,6 triệu người, tăng 42,6 nghìn người; nữ là 21,8 triệu người, giảm 49,8 nghìn người1 Như vậy, có xu lao động nữ tạm thời rút khỏi thị trường lao động trong năm 2011

1

Tổng cục Thống kê (2011), Thông cáo báo chí về số liệu thống kê kinh tế-xã hội 6 tháng đầu năm 2011,

http://www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=507&ItemID=11141

46.4

21.8

0.0 10.0 20.0 30.0 40.0 50.0 60.0

Hình 1 Lực ượng lao động 6 tháng đầu năm 2011

Từ 15 tuổi trở lên Trong tuổi lao động

Nguồn: Tổng cục Thống kê (2011), Thông cáo báo chí về số liệu thống kê kinh tế-xã hội 6 tháng đầu năm 2011, http://www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=507&ItemID=11141

Cả nước có khoảng 4 triệu người trên tuổi lao động vẫn tham gia LLLĐ, chiếm 7,9% LLLĐ từ 15 tuổi trở lên, trong đó lao động nam và lao động nữ trên tuổi lao động tham gia LLLĐ chiếm 5,4% và 10,7% tương ứng Trong khi đó, độ tuổi lao động tạo ra mức thu nhập lớn hơn chi tiêu bình quân đầu người ở Việt Nam hiện nay nằm trong khoảng tuổi từ 23-53 (Hình 2) cho thấy dường như do năng suất lao động thấp, tích lũy của nền kinh tế không đủ lớn để hỗ trợ người dân nên một bộ phận lao động trên tuổi lao động vẫn tiếp tục tham gia LLLĐ nhằm có cơ hội tạo thu nhập để trang trải cho cuộc sống dù mức thu nhập tạo ra không đủ bù đắp các khoản chi tiêu của bản thân họ

Hình 2 Thu nhập và tiêu dùng bình quân đầu người theo tuổi

0 2000

4000

6000

8000

10000

12000

14000

16000

18000

20000

0 4 8 12 16 20 24 28 32 36 40 44 48 52 56 60 64 68 72 76 80 84 88

Tuổi

Nguồn: Viện Khoa học Lao động và Xã hội (11/2011), Dự án Tài khoản chuyển giao quốc gia (NTA) và ứng dụng tại Việt Nam, Báo cáo ngiên cứu “Già hóa dân số và chính sách an sinh xã hội ở Việt Nam”

Chất lượng lao động năm 2011 không có nhiều đột phá so với các năm trước

Về cơ bản Đề án đào tạo nghề cho lao động nông thôn đến năm 2020 theo Quyết định 1956 của Thủ tướng Chính phủ (Đề án 1956) với mục tiêu mỗi năm sẽ đào tạo nghề cho 1 triệu lao động nông thôn đã triển khai được hơn 1,5 năm và do trong giai

đoạn đầu thực hiện nên số lao động được đào tạo nghề dù không nhỏ nhưng chưa đạt được mức mục tiêu đè ra Đến nay, trên 610 nghìn lao động nông thôn được đào tạo nghề, trong đó tỉ lệ lao động nông thôn học các nghề phi nông nghiệp cao hơn học nghề nông nghiệp Theo báo cáo của các địa phương, tỉ lệ lao động có việc làm và gắn với việc làm sau học nghề đạt 70%

1.2 Việc làm

Lao động đang làm việc cả nước 6 tháng đầu năm 2011 là 49,2 triệu người, tăng

171 nghìn người so với bình quân năm 20102 Mức tăng này tương đối thấp so với xu thế tăng trong những năm vừa qua Do tăng trưởng kinh tế chậm lại, dự tính tăng 6% năm 2011 so với mức tăng 6,8% năm 2010 nên khả năng tạo việc làm của nền kinh tế

bị giảm đi Sử dụng hệ số co giãn việc làm theo tăng trưởng năm 2010 là 0,4 để ước lượng số việc làm tiềm năng bị mất đi do tăng trưởng kinh tế chậm lại trong năm

2011 cho thấy gần 200 nghìn việc làm đã không thể được tạo ra trong năm do tăng trưởng kinh tế thấp

Tăng trưởng kinh tế giảm so với năm trước đã ảnh hưởng đến việc thực hiện chỉ tiêu kế hoạch tạo việc làm Trong 7 tháng đầu năm 2011, cả nước giải quyết việc làm

cho khoảng 720 nghìn lao động, đạt 45% chỉ tiêu kế hoạch năm 2011, trong đó lao động được giải quyết việc làm trong nước khoảng 676 nghìn người, đạt 44,7% kế hoạch3

Xuất khẩu lao động là một trong các hướng tạo việc làm, tăng thu nhập, nâng

cao tay nghề và giảm nghèo cho người lao động Tính trong 7 tháng đầu năm 2011,

đã đưa được 54.532 người đi làm việc ở nước ngoài (17.933 là lao động nữ), đạt 62,5% kế hoạch đề ra (87.000 lao động), tăng gần 24% so với cùng kỳ năm 20104 Tuy vậy, khủng hoảng chính trị ở Ai cập và Libya khiến hơn 10 nghìn lao động phải

về nước trước thời hạn vào đầu năm nay là sự tổn thất lớn đối với người lao động cũng như cho đất nước và cũng ảnh hưởng tới kết quả giải quyết việc làm năm 2011

Chuyển dịch cơ cấu lao động giữa 3 ngành kinh tế gần như không đổi so với

năm 2010 Lao động làm trong nông, lâm nghiệp và thủy sản năm 2010 chiếm 48,7%,

6 tháng đầu năm 2011 chiếm 48,6%; lao động làm trong công nghiệp-xây dựng và

2 Tổng cục Thống kê (2011), Thông cáo báo chí về số liệu thống kê kinh tế-xã hội 6 tháng đầu năm 2011,

http://www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=507&ItemID=11141

3

Nhu cầu lao động trong nước tăng cao trong 7 tháng đầu năm 2011, http://www.molisa.gov.vn/news/detail/tabid/75/newsid/53346/seo/Gia-tang-so-lao-dong-that-nghiep-Dau-la-thuc-dau-la-ao-/language/vi-VN/Default.aspx

4

Xuất khẩu lao động 7 tháng đầu năm tăng gần 24% so với cùng kỳ năm 2010, http://www.molisa.gov.vn/news/detail/tabid/75/newsid/53362/language/vi-VN/Default.aspx?seo=Xuat-khau-lao-dong-7-thang-dau-nam-tang-gan-24%-so-voi-cung-ky-nam-2010

dịch vụ năm 2010 chiếm 21,7% và 29,6% tương ứng, 6 tháng đầu năm 2011 các con

số này là 21,2% và 30,2% tương ứng5

Tốc độ tăng lao động trong khối doanh nghiệp công nghiệp cũng không cao, nhất là khối doanh nghiệp Nhà nước Kết quả điều tra nhanh lao động của 4237 doanh nghiệp sản xuất công nghiệp mới đây cho thấy, lao động tháng 6/2011 của số doanh nghiệp trên tăng 1% so với tháng Năm, trong đó khu vực doanh nghiệp nhà nước tăng 0,3%; doanh nghiệp ngoài nhà nước tăng 1,3% và khu vực có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài tăng 1,3% Một số tỉnh có qui mô công nghiệp lớn, lao động trong khu vực doanh nghiệp công nghiệp nhìn chung đều tăng, tháng 6 so với tháng 5/2011 ở Bắc Ninh tăng tăng 4,5%; Hải Dương tăng 2,6%; Bà Rịa - Vũng Tàu tăng 2,1%; Tp.HCM tăng 1,1%; Vĩnh Phúc tăng 0,7%; Bình Dương tăng 0,7%; Đồng Nai tăng 0,6%; Cần Thơ tăng 0,5%; Hải Phòng tăng 0,5%6

Vị thế làm việc, cả nước hiện có khoảng 20 triệu lao động đang làm việc cho

gần 300 nghìn doanh nghiệp và hơn 2 triệu cơ sở sản xuất kinh doanh Số lao động này bằng gần 40% tổng lao động hiện đang làm việc trong toàn nền kinh tế Tuy vậy, lao động làm việc làm phi chính thức ở nước ta vẫn chiếm phần lớn, chiếm gần 70% trong tổng số việc làm và tập trung chủ yếu ở nông thôn, trong đó lao động tự làm hiện là 23 triệu người

Như vậy, ở mức độ nhất định có thể kết luận rằng tăng trưởng kinh tế chậm lại đang là rào cản trong nỗ lực thực hiện chủ trương chuyển dịch cơ cấu lao động nhanh

và bền vững theo hướng giảm tỷ trọng lao động trong nông-lâm nghiệp và tăng tỷ trọng lao động trong công nghiệp-xây dựng và dịch vụ Ngoài ra, tỷ lệ cao số lao động làm việc phi chính thức là một thách thức lớn đối với việc phát triển thị trường lao động theo hướng an ninh-linh hoạt, hướng đến các tiêu chuẩn việc làm bền vững (decent work) của sáng kiến “thập kỷ việc làm bền vững 2006-2015” do Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) phát động mà nước ta là một thành viên tham gia

1.3 Thất nghiệp và thiếu việc làm

Trong trường hợp nước ta, kinh tế tăng trưởng chậm lại không hẳn gây ra tỷ lệ thất nghiệp cao mà nó tác động đến tình trạng giảm giờ làm thêm, giảm ca làm việc

và thiếu việc làm Tỷ lệ thất nghiệp của lao động trong độ tuổi 6 tháng đầu năm là 2,58%, trong đó khu vực thành thị 3,96%; khu vực nông thôn 2,02% Tỷ lệ thiếu việc làm của lao động trong độ tuổi là 3,9%, trong đó khu vực thành thị 2,15% và khu vực

5

Thông cáo báo chí về số liệu thống kê kinh tế-xã hội 6 tháng đầu năm 2011,

http://www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=507&ItemID=11141

6

Thông cáo báo chí về số liệu thống kê kinh tế-xã hội 6 tháng đầu năm 2011,

http://www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=507&ItemID=11141

nông thôn 4,6% Các tỷ lệ này hầu như đều thấp hơn các tỷ lệ tương ứng năm 2010 ngoại trừ tỷ lệ thiếu việc làm khu vực thành thị cao hơn 0,11 điểm phần trăm7

Tuy vậy, do trình độ phát triển kinh tế còn thấp, trình độ nhân lực không cao, nền kinh tế chủ yếu phát triển các ngành nghề dựa trên công nghệ sử dụng nhiều lao động nên năng suất lao động thấp và do vậy tình trạng giãn việc làm đã ảnh hưởng đến thu nhập của người lao động nói riêng và mức sống của gia đình họ nói chung

1.4 Bảo hiểm xã hội và bảo hiểm thất nghiệp

Tính đến 31/8 năm 2011, có 9,9 triệu lao động tham gia bảo hiểm xã hội (BHXH), trong đó trên 9,8 triệu người tham gia BHXH bắt buộc, còn lại là tham gia BHXH tự nguyện

Bảo hiểm thất nghiệp (BHTN) chính thức có hiệu lực từ 1 tháng 1 năm 2009 Năm 2009 có 5,9 triệu lao động tham gia BHTN, năm 2010 số lao động tham gia tăng lên gần 7 triệu người và hiện ước khoảng 7,5 triệu người tham gia8 So với số tham gia BHXH bắt buộc, số tham gia BHTN thấp một phần là do công chức không thuộc diện tham gia BHTN và phần khác là do lao động có hợp đồng lao động dưới 12 tháng, lao động làm trong doanh nghiệp có qui mô dưới 10 lao động cũng không thuộc diện được tham gia BHTN

Tuy tỉ lệ LLLĐ không có việc làm cả nước không cao Trong khối doanh nghiệp thì tình trạng cắt giảm lao động hàng loạt vì lý do khó khăn trong sản xuất kinh doanh không phải là phổ biến không chỉ vậy, nhu cầu tuyển dụng lao động của khu vực doanh nghiệp có dấu hiệu gia tăng nhưng tình trạng lao động đăng ký thất nghiệp để hưởng các chế độ BHTN lại gia tăng đột biến Tính đến tháng 8/2011, đã có khoảng

245 nghìn người đăng ký thất nghiệp trong khi năm 2010 con số này chỉ là gần 190 nghìn người Thực tế này là do có tình trạng lao động nhảy việc giữa các doanh nghiệp và đăng ký thất nghiệp với cơ quan BHTN để hưởng trợ cấp thất nghiệp; một

số doanh nghiệp di dời cơ sở ra ngoại thành hoặc một số tỉnh lân cận nên một bộ phận lao động không theo được, xin chấm dứt hợp đồng

1.5 Quan hệ lao động

Tính đến tháng 8 năm 2011 cả nước đã có trên 700 cuộc đình công xẩy ra phần lớn là đình công về lợi ích, tăng gần 70% so với số vụ năm 2010, trong đó chủ yếu

7

Năm 2010 tỷ lệ thất nghiệp trong tuổi lao động là 2,88%, trong đó khu vực thành thị 4,43%, nông thôn 2,27% Tỷ lệ thiếu việc làm tương ứng là 4,50%, 2,04% và 5,47% - Thông cáo báo chí về số liệu thống kê kinh tế-xã hội năm 2010 trên website: http://www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=507&ItemID=10836

8

Gia tăng số lao động thất nghiệp: Đâu là thực, đâu là ảo? -

http://www.molisa.gov.vn/news/detail/tabid/75/newsid/53346/seo/Gia-tang-so-lao-dong-that-nghiep-Dau-la-thuc-dau-la-ao-/language/vi-VN/Default.aspx

rơi vào doanh nghiệp đầu tư nước ngoài, doanh nghiệp sử dụng công nghệ thâm dụng lao động như làm gia công dệt may, giày da hay lắp ráp

2 Triển vọng lao động-việc làm năm 2012

Dù tăng trưởng kinh tế năm 2012 sẽ còn nhiều thách thức và các mục tiêu phát triển kinh tế thời kỳ 2011-2015 cũng đã được xem xét, điều chỉnh cho phù hợp với bối cảnh mới nhưng mục tiêu tăng trưởng kinh tế 6,5% vào năm 2012 là cao hơn so với mức tăng của năm 2011 sẽ thúc đẩy khả năng tạo việc làm của nền kinh tế Kinh

tế được cải thiện, theo đó lao động-việc làm cũng sẽ gia tăng tốt hơn Năm 2012 LLLĐ cả nước dự tính sẽ là 52,0 triệu người, tăng thêm khoảng 800 nghìn người, trong đó nam là 26,7 triệu người, nữ là 25,3 triệu người

Số lao động có việc làm dự kiến sẽ là 50,6 triệu người vào năm 2012 hay tăng 1,48% so với năm 2011, trong đó nam là 26,1 triệu người, nữ là 24,5 triệu người Việc làm khu vực nông thôn chiếm 71,5% lao động cả nước, đạt 36,2 triệu người, tăng 215 nghìn người Lao động thành thị đạt 14,4 triệu người, tăng 522 nghìn người Với đà tăng trưởng kinh tế được phục hồi, dự kiến năm 2012 nền kinh có khả năng sẽ tạo được khoảng 1,6 triệu việc làm cho người lao động Kinh tế phục hồi, tiền lương tối thiểu được điều chỉnh sát với tiền lương thị trường nên người lao động sẽ chủ động tham gia thị trường lao động hơn, nhất là đối với lao động nữ

Về cơ cấu lao động, tỷ lệ lao động trong nông nghiệp tính đến cuối năm 2011 là 48,5%, trong công nghiệp-xây dựng là 21,6%, lao động trong ngành dịch vụ là 29,9% Sang năm 2012, chuyển dịch cơ cấu lao động sẽ nhanh hơn và có cơ cấu tương ứng là 47,6%, 22,8% và 29,6%

Triển vọng kinh tế thế giới, nhất là các nước nhận nhiều lao động Việt Nam sang làm việc có xu hướng được cải thiện hơn trong năm 2012 như Hà Quốc, Đài Loan, Nhật Bản và các nước vùng Trung đông, Bắc phi nên triển vọng đưa lao động sang làm việc sẽ tiếp tục được mở rộng Năm 2012, dự kiến sẽ đưa được 90 nghìn người đi làm việc ở nước ngoài so với khoảng 87-89 nghìn lao động năm 2011

Tỷ lệ thất nghiệp thấp vẫn tiếp tục được duy trì ở mức dưới 3% năm 2012 Tình trạng nhày việc vì mục tiêu hưởng lợi từ BHTN sẽ có xu hướng giảm xuống do tiền luwoweng, tiền công được đảm bảo hơn Trong bối cảnh này, tốc độ gia tăng các cuộc định công cũng có xu hướng giảm đi, thị trường lao động nói chung và quan hệ lao động nói riêng sẽ ổn định và hài hòa hơn./