Mục đích nghiên cứu
- Tìm ra phương pháp dạy học phù hợp với HS, tạo hứng thú học tập cho HS
Từ đó, nâng cao chất lượng học tập của HS trong các tiết học
Tôi muốn giúp học sinh tiếp cận kiến thức một cách đơn giản và trực quan nhất, qua đó giúp các em ghi nhớ kiến thức hiệu quả hơn Việc khắc sâu kiến thức trọng tâm và liên kết các kiến thức liên quan sẽ giúp học sinh hiểu rõ nội dung bài học và phát triển tư duy logic Nhờ đó, quá trình học tập trở nên dễ dàng, hiệu quả hơn và giúp các em tự tin hơn trong việc vận dụng kiến thức vào thực tế.
- Giúp GV khai thác tốt SĐTD để hỗ trợ đắc lực trong quá trình dạy học
Giới hạn của đề tài
Trên các cơ sở lí luận, thực tiễn và nhiệm vụ của đề tài tôi đã chọn phạm vi nghiên cứu của đề tài là :
Việc sử dụng Sơ đồ tư duy (SĐTD) trong dạy học môn Toán THPT giúp nâng cao hiệu quả truyền đạt kiến thức cho học sinh Trong các tiết dạy lý thuyết và ôn tập chương môn Toán lớp 11, 12, SĐTD hỗ trợ học sinh hệ thống kiến thức một cách trực quan, dễ ghi nhớ hơn Qua công tác dự giờ trong nhà trường và kết quả khảo sát, nhận thấy áp dụng SĐTD đã góp phần thúc đẩy phương pháp giảng dạy sáng tạo và hiệu quả hơn trong giảng dạy môn Toán trung học phổ thông.
Nhiệm vụ của đề tài
- Giúp cho GV thực hiện tốt nhiệm vụ và nâng cao chất lượng giáo dục
- Giúp cho HS phát triển tư duy, tiếp cận kiến thức một cách đơn giản nhất và ghi nhớ kiến thức một cách tốt nhất
Để nâng cao chất lượng giảng dạy trong trường THPT, cần rút ra những kết luận chính và đề xuất các biện pháp hỗ trợ phù hợp cho từng đối tượng học sinh Việc xác định rõ đặc điểm và nhu cầu của học sinh giúp giáo viên áp dụng các phương pháp giảng dạy hiệu quả hơn, từ đó thúc đẩy sự tiến bộ toàn diện của học sinh Đồng thời, nhà trường nên xây dựng các chương trình hỗ trợ học tập, như tư vấn tâm lý, hoạt động ngoại khóa và tổ chức các lớp học phụ đạo phù hợp với từng nhóm học sinh Các biện pháp này không chỉ giúp học sinh khắc phục khó khăn mà còn tạo môi trường học tập tích cực, nâng cao chất lượng dạy và học trong nhà trường THPT.
Phương pháp nghiên cứu
Để thực hiện mục đích và nhiệm vụ của đề tài, trong quá trình nghiên cứu tôi đã sử dụng các nhóm phương pháp sau:
- Nghiên cứu các loại tài liệu sư phạm, quản lí có liên quan đến đề tài
- Phương pháp quan sát (công việc dạy- học của GV và HS)
- Phương pháp điều tra (nghiên cứu chương trình và hồ sơ chuyên môn)
- Phương pháp đàm thoại phỏng vấn (lấy ý kiến của GV và HS thông qua trao đổi trực tiếp)
- Phương pháp thống kê toán học
Kế hoạch nghiên cứu
Tìm hiểu thực trạng và chọn đề tài, viết đề cương nghiên cứu
Bản đề cương chi tiết của đề tài
- Khảo sát thực trạng, tổng hợp số liệu khảo sát thực tế
- Áp dụng thử nghiệm ở các lớp 11,12
- Tập hợp lí thuyết của đề tài
- Xử lí số liệu-> kết quả thực nghiệm
3 Từ 16/01/2022 đến 31/3/2022 Đọc tài liệu lí thuyết, viết cơ sở lí luận
- Viết cơ sở lí luận của đề tài
Trao đổi với đồng nghiệp và đề xuất các biện pháp, các sáng kiến
Tập hợp ý kiến đóng góp của đồng nghiệp
- Viết sơ lược sáng kiến
- Xin ý kiến đóng góp của đồng nghiệp
Hoàn thành sáng kiến kinh nghiệm Sáng kiến kinh nghiệm chính
MÔ TẢ GIẢI PHÁP
Mô tả giải pháp trước khi tạo ra sáng kiến
Trong chương trình giáo dục phổ thông, môn toán đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển trí tuệ và rèn luyện tư duy của học sinh Trường THPT nơi tôi giảng dạy tự hào có đội ngũ giáo viên đoàn kết, nhiệt huyết, luôn hỗ trợ lẫn nhau và có tinh thần cộng đồng cao Các thầy cô lớn tuổi với kinh nghiệm dày dặn, mẫu mực luôn sẵn sàng giúp đỡ thế hệ trẻ trưởng thành trong nghề nghiệp và cuộc sống Đội ngũ giáo viên trẻ năng động, có kiến thức vững chắc, đam mê hoạt động và luôn nỗ lực nâng cao trình độ, góp phần vào thành công chung của nhà trường Ban giám hiệu tâm huyết, sáng tạo, tạo điều kiện tốt nhất để đội ngũ giáo viên phát huy khả năng và giảng dạy hiệu quả.
GV và HS phát triển năng lực thông qua việc triển khai đổi mới phương pháp dạy học do Bộ Giáo dục chủ trương Các trường học và tổ chuyên môn đã tổ chức nhiều buổi họp để thảo luận, đánh giá và điều chỉnh phương pháp dạy học, giúp nâng cao kiến thức và kỹ năng cho giáo viên cũng như học sinh Việc rút kinh nghiệm sau mỗi giai đoạn góp phần tạo điều kiện thuận lợi cho GV và HS thích nghi nhanh chóng với phương pháp dạy học mới, thúc đẩy sự phát triển toàn diện của cả hai bên.
Tôi được nhà trường giao nhiệm vụ giảng dạy lớp 11, 12 và nhận được sự hỗ trợ cùng góp ý chuyên môn từ lãnh đạo nhà trường Các đồng nghiệp và học trò đều ủng hộ và tích cực hưởng ứng việc áp dụng phương pháp giảng dạy mới Qua quá trình hình thành đề tài, tôi đã trao đổi kinh nghiệm và rút ra nhiều bài học quý giá để nâng cao chất lượng giảng dạy.
Trường học đang đối mặt với nhiều khó khăn về cơ sở vật chất và điều kiện kinh tế xã hội của khu vực Đa số học sinh là con em nông dân có thu nhập thấp, khiến việc đầu tư vào học tập gặp hạn chế đáng kể Những thiếu thốn này ảnh hưởng lớn đến khả năng học tập và phát triển của học sinh, đòi hỏi các giải pháp hỗ trợ để nâng cao điều kiện học tập và phát triển toàn diện.
Theo quan điểm truyền thống, học toán là lĩnh vực chứa đựng những kiến thức chân lý và mang tính chất hàn lâm, gây ra cảm giác cứng nhắc và khô khan trong quá trình tiếp nhận kiến thức.
Học sinh thường cảm thấy khó khăn và chán nản khi học toán do phương pháp giảng dạy chủ yếu tập trung vào truyền thụ kiến thức và luyện tập kỹ năng giải bài tập, ít hoạt động thực tế và trải nghiệm Thật ra, lớp học luôn gồm đa dạng học sinh từ khá giỏi đến yếu kém, khiến việc chọn lựa hoạt động phù hợp trở nên khá khó khăn do mức độ tiếp thu của các em không đồng đều.
Trong những năm gần đây, việc áp dụng phương pháp dạy học mới sử dụng SĐTD vào giảng dạy môn Toán đã nhận diện rõ những khó khăn trong việc hình thành hệ thống kiến thức cho từng tiết học, từng phần và từng chương Các giáo viên còn gặp phải thách thức trong việc thiết kế và thực hiện các hoạt động dạy học theo hướng lấy học sinh làm trung tâm Hiện nay, còn nhiều học sinh học tập một cách thụ động, chưa phát triển khả năng tự lập trong suy nghĩ và ghi nhớ thông tin Nhiều học sinh gặp khó khăn trong việc đọc, ghi chép và lưu giữ thông tin một cách hệ thống, dẫn đến việc ghi nhớ rời rạc, thiếu liên kết giữa các phần kiến thức Thói quen học của học sinh chủ yếu chỉ dừng lại ở việc tìm kiếm kiến thức trong sách giáo khoa và ghi nhớ một cách máy móc mà chưa xây dựng được hệ thống tư duy logic, dễ dàng quên và khó nhớ kiến thức theo trình tự đã được sắp đặt sẵn bởi giáo viên và sách giáo khoa.
Dạy học sử dụng SĐTD là phương pháp mới gặp nhiều thử thách đối với giáo viên và học sinh Nhiều thầy cô còn lúng túng trong quá trình giảng dạy và xây dựng bản đồ tư duy, đặc biệt là xác định thời điểm thích hợp để tích hợp SĐTD vào tiết học Việc vẽ SĐTD trên giấy, bảng, bảng phụ hoặc máy tính gặp nhiều khó khăn và thiếu chuẩn mực rõ ràng dẫn đến nhiều vi phạm nguyên tắc ghi bảng khi hình thành kiến thức theo dạng SĐTD.
Mô tả giải pháp sau khi có sáng kiến
Việc sử dụng sơ đồ tư duy như một phương pháp giảng dạy mới mang lại nhiều ưu điểm phù hợp với điều kiện kinh tế và cơ sở vật chất của ngành giáo dục Việt Nam, như ông Vũ Đình Chuẩn vụ trưởng vụ giáo dục trung học đã nhấn mạnh Phương pháp này có tính linh hoạt cao, có thể áp dụng cho nhiều vùng khác nhau, đặc biệt là các vùng nghèo, chỉ cần một tấm bản đồ, một tờ lịch hoặc một mặt giấy để vẽ sơ đồ tư duy Chính sự đơn giản và linh hoạt đó làm cho phương pháp này khả thi trong thực tiễn giảng dạy Phát triển tư duy cho học sinh và giảng dạy kiến thức về thế giới xung quanh luôn là ưu tiên hàng đầu của những người làm công tác giáo dục Theo tiến sĩ Trần Đình Châu, việc phổ biến phương pháp giảng dạy này đến giáo viên và thay đổi tư duy dạy học của họ là yếu tố then chốt để nâng cao hiệu quả giảng dạy sơ đồ tư duy tại Việt Nam.
Trong hoạt động dạy học, thầy và trò đóng vai trò chủ thể quan trọng, với mối quan hệ chủ đạo là thầy – người tổ chức và điều phối quá trình nhận thức, còn trò là người tiếp nhận và thực hiện các hoạt động học tập Hiệu quả của quá trình dạy học phụ thuộc vào sự hợp tác tích cực giữa thầy và trò trong các hoạt động giáo dục Để đạt được mục tiêu giáo dục, cả thầy và trò cần phối hợp chặt chẽ, tạo điều kiện thúc đẩy quá trình học tập diễn ra thuận lợi và hiệu quả hơn.
SĐTD (Sơ Đồ Tư Duy) là phương pháp ghi chép nhằm mở rộng và hệ thống hóa ý tưởng, kết hợp hình ảnh, màu sắc, đường nét cùng chữ viết để thúc đẩy tư duy tích cực Được sáng tạo bởi Tony Buzan, SĐTD đã tạo ra một làn sóng cách mạng trong phương pháp học tập, lan tỏa mạnh mẽ tại nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam Phương pháp này giúp học sinh “học cách học” hiệu quả hơn, phát triển tư duy logic và sáng tạo thông qua cách tổ chức kiến thức khoa học, sinh động.
Lí luận dạy học nhấn mạnh rằng học sinh vừa là đối tượng, vừa là chủ thể của quá trình dạy học Việc áp dụng kỹ thuật dạy học SĐTD tạo điều kiện cho học sinh trao đổi với thầy cô và bạn bè, từ đó phát huy tính tích cực và chủ động của học sinh Thay đổi phương pháp và mô hình dạy học là yêu cầu bắt buộc trong xã hội hiện đại, giúp phát huy ưu thế của từng môn học, tạo sự hấp dẫn cho học sinh, đồng thời giáo dục và hình thành các kỹ năng sống cơ bản cho các em.
Việc tổ chức bài học sinh động, chuyển đổi nội dung dài và nhàm chán trong sách giáo khoa thành các bài học có hình vẽ, đường cong sinh động và dễ hiểu là thách thức lớn đối với giáo viên và học sinh hiện nay Thay đổi phương pháp dạy và học khi học sinh có nhận thức không đồng đều là một quá trình phức tạp, đặc biệt khi học sinh đã quen với việc ghi chép, học thuộc những nội dung truyền đạt mà không cần hiểu sâu, gây ảnh hưởng tiêu cực đến tư duy và khả năng vận dụng kiến thức Do đó, việc áp dụng phương pháp dạy học sinh động, đổi mới phương pháp giảng dạy nhằm nâng cao hiệu quả học tập gặp nhiều trở ngại và đòi hỏi sự nỗ lực lớn từ giáo viên.
Kỹ thuật dạy học SĐTD là công cụ hữu ích trong giảng dạy và học tập, giúp GV và HS trình bày ý tưởng rõ ràng, sáng tạo, và tóm tắt nội dung cô đọng Phương pháp này cho phép GV hướng dẫn, tổ chức, nhận xét, bổ sung và đánh giá trong tiết học, đồng thời giảm bớt việc ghi chép để tập trung vào thảo luận, nghiên cứu và báo cáo HS được rèn luyện kỹ năng làm việc nhóm, hợp tác và tự tin trước tập thể, giúp vượt qua rào cản tự ti và thể hiện chính mình trước thầy cô và bạn bè.
Sơ đồ tư duy (Mindmap) là phương pháp ghi chép nhanh chóng, tận dụng khả năng nghe, nhìn, xử lý thông tin và hệ thống hóa chúng lại, giúp dễ dàng nắm bắt và liên kết các ý tưởng Trong học tập, SĐTD sử dụng ký hiệu và hình ảnh sinh động để ghi nhớ bài hiệu quả hơn, còn trong công việc, nó là công cụ phân tích vấn đề, giúp xâu chuỗi và liên kết các đối tượng đơn lẻ một cách dễ dàng, khai thác tối đa khả năng tư duy của não bộ Ban đầu, SĐTD chủ yếu dành cho học sinh, sinh viên trong mùa thi để hệ thống hóa kiến thức, nhưng hiện nay, phương pháp này đã được áp dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực và đối tượng khác nhau Thay vì mô tả bằng câu văn, sơ đồ tư duy sử dụng hình ảnh, từ khóa, đường nối và mũi tên để thể hiện quan hệ đa chiều giữa các khái niệm, nội dung quan hệ liên quan đến nhau Đặc điểm nổi bật của sơ đồ tư duy là lập bản đồ các suy nghĩ bằng cách kích hoạt liên kết trong não qua từ khóa, đồng thời tạo ra ý tưởng mới thông qua vẽ tay hoặc phần mềm Kỹ thuật đa năng này đã được hơn 250 triệu người trên thế giới sử dụng để động não, xác định cơ hội mới, tổ chức, quản lý dự án, giảng dạy, nghiên cứu và truyền đạt thông tin một cách hiệu quả.
2.2 Lợi ích của việc sử dụng sơ đồ tư duy?
Cấu tạo chung của một SĐTD bao giờ cũng gồm có chủ đề chính (chủ đề trung tâm), những keyword quan trọng - nội dung cốt lõi của chủ đề (nhánh cành, hay nhánh con), những keyword, hình ảnh minh họa, những mối liên hệ (thông qua các liên kết), màu sắc thể hiện và kích cỡ của mối liên kết Sử dụng SĐTD giúp cho bạn có được cái nhìn tổng quát nhất về đối tượng và giúp bạn xử lý thông tin nhanh, chính xác, giải mã được những dữ liệu còn ẩn chứa, phát huy khả năng tư duy Với điểm vượt trội của phương pháp sử dụng SĐTD là kích thích sự sáng tạo và tư duy logic cũng như có thể phát huy tối đa khả năng ghi nhớ, hệ thống hóa các cơ sở dữ liệu
Theo các chuyên gia trong ngành giáo dục, sơ đồ tư duy (SĐTD) là công cụ mang lại hiệu quả cao cho cá nhân và hoạt động nhóm, giúp phát triển tư duy khoa học và logic Trong học tập, việc sử dụng SĐTD giúp học sinh, sinh viên nâng cao khả năng tập trung và ghi nhớ thông tin, từ đó cải thiện thành tích học tập rõ rệt Thầy cô ứng dụng SĐTD trong giảng dạy tạo điều kiện thúc đẩy tư duy sáng tạo, kích thích sự ham khám phá và tìm tòi kiến thức của học sinh Bên cạnh đó, hướng dẫn học sinh tự vẽ sơ đồ tư duy theo cách tiếp cận vấn đề giúp học sinh nắm bắt kiến thức tốt hơn và ghi nhớ lâu dài.
Sơ đồ tư duy (SĐTD) là công cụ hữu ích không chỉ trong học tập mà còn trong nhiều lĩnh vực khác như tổ chức sự kiện, quản lý hoạt động hay công tác kế hoạch, giúp kích thích khả năng tư duy và ghi nhớ thông tin chính xác, dễ dàng hơn Việc ứng dụng vẽ sơ đồ tư duy phù hợp với mọi trình độ học sinh, nhưng hiệu quả còn phụ thuộc vào cả yếu tố giảng dạy của giáo viên và khả năng tiếp thu của học sinh; đây là sự phối hợp của hai phía để đạt hiệu quả tốt nhất Giáo viên giỏi toán không chỉ cần kiến thức vững vàng mà còn phải có kỹ năng sư phạm phù hợp, trong đó hướng dẫn học sinh áp dụng sơ đồ tư duy vào giải quyết bài toán là một phương pháp hiệu quả giúp kiến thức dễ tiếp cận và hấp dẫn hơn Những kinh nghiệm từ quá trình giảng dạy giúp giáo viên tạo ra lối truyền đạt sáng tạo, nâng cao động lực học tập của học sinh bằng những phương pháp hiện đại, phù hợp với xu thế giáo dục tiên tiến.
Học sinh không thể hiểu bài do thiếu phương pháp học đúng đắn, gây khó khăn cho não bộ trong việc lưu trữ kiến thức Các em thường lười áp dụng sơ đồ tư duy để tránh rắc rối trong quá trình học Toán, dẫn đến quên công thức và mất gốc Trong khi đó, học sinh khá, giỏi có thể nâng cao hiệu quả học tập bằng cách áp dụng sơ đồ tư duy khi giải bài toán.
2.3 Ưu và nhược điểm khi sử dụng SĐTD 2.3.1 Ưu điểm vượt trội của việc sử dụng SĐTD
Lập bản đồ tư duy giúp thu hút trí óc và khơi dậy sức mạnh tinh thần của bạn, cho phép bạn suy nghĩ chín chắn về các chủ đề cốt lõi Phương pháp này giúp kết nối và liên kết các ý tưởng một cách rõ ràng, từ đó phát triển kỹ năng phân tích một cách hiệu quả.
Bản đồ tư duy là công cụ tuyệt vời để chia nhỏ các ý tưởng phức tạp thành những phần nhỏ hơn, giúp làm rõ và dễ hiểu hơn Nhờ vào khả năng tập trung vào từ khóa và tính cô đọng, bản đồ tư duy giúp đơn giản hóa các khái niệm phức tạp, từ đó giúp người dùng dễ dàng nắm bắt các điểm quan trọng trong nội dung.
Lập bản đồ tư duy là phương pháp hiệu quả để cải thiện trí nhớ bằng cách xác định ý tưởng trung tâm và khám phá cách các ý tưởng phụ liên kết với nhau Việc sử dụng sơ đồ phi tuyến phân cấp, kết hợp hình ảnh và màu sắc sinh động, giúp tăng cường khả năng ghi nhớ và lưu trữ thông tin của não bộ một cách dễ dàng và hiệu quả.
Lập bản đồ tư duy giúp tăng năng suất và tối ưu hóa thời gian làm việc, mang lại hiệu quả cao hơn trong học tập, ghi chú, quản lý dự án và thuyết trình Người sử dụng bản đồ tư duy thường khẳng định rằng công cụ này giúp họ kiểm soát công việc dễ dàng hơn, duy trì tính tổ chức và thúc đẩy sự sáng tạo liên tục.
