Truyện ngắn và tiểu thuyết lê văn thảo

Tác phẩm của Lê Văn Thảo có nội dung phong phú, đa dạng, đặc biệt là mảng văn xuôi viết về con người trong chiến tranh và con người mang những nét Nam Bộ.. Hiện nay, những người muốn đi

_

NGUYỄN THỊ NGA

TRUYỆN NGẮN VÀ TIỂU THUYẾT

LÊ VĂN THẢO

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH - 2007

* * *

NGUYỄN THỊ NGA

TRUYỆN NGẮN VÀ TIỂU THUYẾT

LÊ VĂN THẢO

CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS LÊ TIẾN DŨNG

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH - 2007

- Tiến sĩ Lê Tiến Dũng, người hướng dẫn khoa học đã gợi ý tôi đề tài luận văn này và đã tận tình hướng dẫn tôi trong suốt quá trình làm luận văn

- PGS TS Huỳnh Như Phương, PGS TS Nguyễn Thị Thanh Xuân, người đã động viên và góp nhiều ý kiến sâu sắc cho luận văn

- Nhà văn Lê Văn Thảo – Phó chủ tịch Hội nhà văn Việt Nam, Chủ tịch Hội nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh đã giúp đỡ tôi trong việc cung cấp những tác phẩm, tài liệu, hình ảnh để nghiên cứu và thực hiện đề tài

- Gia đình cố nhạc sĩ Xuân Hồng, người bạn thân của nhà văn Lê Văn Thảo đã giới thiệu cho tôi tiếp xúc và phỏng vấn trực tiếp nhà văn Lê Văn Thảo

- Hội nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh, Hội âm nhạc TP Hồ Chí Minh cùng các bác, các cô chú, anh chị đang làm việc tại nơi này đã tận tình cung cấp tài liệu, chỉ bảo nhiều kinh nghiệm quý báu trong việc tìm hiểu, nghiên cứu, giúp tôi thực hiện đề tài

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 11

4 Phương pháp nghiên cứu 11

5 Đóng góp của luận văn 12

6 Cấu trúc của luận văn 12

CHƯƠNG MỘT LÊ VĂN THẢO - CON NGƯỜI VÀ VĂN CHƯƠNG 1.1 Một cuộc đời gắn bó với văn chương 14

1.2 Lê Văn Thảo - Nhà văn tài hoa của xứ sở Nam Bộ 25

CHƯƠNG HAI CON NGƯỜI QUA TRUYỆN NGẮN VÀ TIỂU THUYẾT LÊ VĂN THẢO 2.1 Con người trong chiến tranh 33

2.1.1 Con người với nỗi đau chiến tranh 33

2.1.2 Con người với vấn đề đạo lý và tư cách làm người 44

2.1.3 Con người với số phận riêng, cuộc đời riêng 52

2.1.4 Con người với sự đa đoan, phức tạp trong đời sống 62

2.2 Con người mang những nét Nam bộ 68

2.2.1 Con người gắn bó với thiên nhiên sông nước 68

2.2.2 Con người trung thực, lương thiện 2.2.3 Con người nhân hậu, giàu nghĩa khí 75

2.2.4 Con người thủy chung, coi trọng nghĩa tình 82

CHƯƠNG BA NGHỆ THUẬT TRUYỆN NGẮN VÀ TIỂU THUYẾT LÊ VĂN THẢO

3.1.2 Miêu tả nhân vật qua hành động 113

3.1.3 Miêu tả tâm lý nhân vật 121

3.2 Nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ 134

KẾT LUẬN 139

TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC

DẪN NHẬP

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Lê Văn Thảo là một trong những tác gia văn học có đóng góp đáng kể cho Văn học Việt Nam hiện đại Ông sinh ra trong thập niên 30 và sống trọn thế kỷ

XX, chứng kiến những đổi thay chính trị - xã hội qua hai thời kỳ kháng chiến và thời kỳ hoà bình xây dựng đất nước Tác phẩm của Lê Văn Thảo có nội dung phong phú, đa dạng, đặc biệt là mảng văn xuôi viết về con người trong chiến tranh và con người mang những nét Nam Bộ Lê Văn Thảo được đánh giá là nhà văn Nam Bộ không có tuổi già, mặc dù ông đã qua cái tuổi 60 và mái tóc cũng đã bạc nhiều Hiện nay, những người muốn đi sâu tìm hiểu Sài Gòn những năm chống Mỹ không thể bỏ qua việc tham khảo các tác phẩm văn xuôi viết về chiến tranh của nhà văn, cũng như việc phỏng vấn trực tiếp Lê Văn Thảo để khai thác nguồn tư liệu sống phong phú Song, chính sự nghiệp văn chương đã tạo nên tên tuổi nhà văn Lê Văn Thảo trong giai đoạn 1968- 1998 giữa lòng đô thị miền Nam và đứng vững trên văn đàn Việt Nam như một hiện tượng văn học độc đáo cho đến đầu thế kỷ XXI này

Lê Văn Thảo xứng đáng là một gương mặt trong lực lượng các nhà văn hiện đại tiêu biểu Điều này được chứng minh bởi sức sống các tác phẩm văn học của ông Dưới chế độ xã hội Mỹ - Diệm, Sài Gòn là một thành phố sôi sục, trong làn sóng văn minh vật chất và giữa các khuynh hướng văn chương hỗn tạp, truyện Lê Văn Thảo luôn tạo ra sức hút đối với độc giả đô thị Sài Gòn, nhất là độc giả đồng bằng sông Cửu Long Và trong cơ chế kinh tế thị trường hôm nay, khi mà các tiến bộ khoa học kỹ thuật và chế độ thông tin qua báo chí, qua mạng internet đang chiếm lĩnh sự quan tâm của nhiều người, thì Lê Văn Thảo lại là một hiện tượng văn học được sự đón chờ của bạn đọc Điều đáng trân trọng đối với nhà

văn Lê Văn Thảo đó là: Viết về chiến tranh là bổn phận, là đạo lý của mọi người chứ không riêng gì của những nhà văn mặc áo lính Việc chọn đề tài luận

văn “Truyện ngắn và tiểu thuyết Lê Văn Thảo” là cơ hội để nhìn nhà văn Lê

Văn Thảo một cách tổng thể, có hệ thống bằng phương pháp nghiên cứu khoahọc

Riêng đối với giới nghiên cứu, phê bình văn học và giáo viên , đề tài

“Truyện ngắn và tiểu thuyết Lê Văn Thảo” mang một ý nghĩa thực tiễn

Chiến tranh đã đi qua hơn một phần tư thế kỷ, sự hiện diện của chiến tranh ở bề mặt khốc liệt nhất đã lùi xa, nhưng lại trở nên âm thầm và giằng xé hơn ở nơi thẳm sâu nhất trong lòng người Bởi vì chiến tranh sẽ không bao giờ mất đi trong ký ức nhân loại dù con người đang sống trong thời kỳ hậu chiến Mặt khác, hiện nay trên phạm vi thế giới đang trong tình trạng thường trực một nguy cơ chiến tranh mới mà nỗi kinh hoàng của những ám ảnh quá khứ có thể sẽ làm cho con người biết cách đẩy lùi nó Chúng ta cần và mong có những cuốn tiểu thuyết viết về chiến tranh với sức thuyết phục để làm điểm tựa tinh thần, để con người giữ được niềm tin trong cuộc sống Nói như K Ximônốp: “Chiến tranh là tình trạng phản tự nhiên đối với bất cứ ai còn chưa mất diện mạo con người Nếu quên điều đó ta chẳng thể nào viết được sự thật về chiến tranh” Việc nghiên cứu mảng văn xuôi viết về con người trong chiến tranh và con người mang những nét Nam Bộ để bổ sung thêm vào chuyên mục khảo sát các vấn đề lịch sử cách mạng là mục tiêu của tác giả luận văn Đây là bước đầu tìm hiểu một chân dung văn học để tiếp tục đi sâu vào các cây bút yêu nước, cách mạng tại đô thị Sài Gòn

2 LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ:

Trong Tạp chí Nhà văn tháng 4- 2004 có bài của Nguyễn Trọng Tín: “Lê

Văn Thảo - người không chịu già” Trong bài viết này, Nguyễn Trọng Tín nhận xét truyện “Thằng Cung” được in trong tập truyện ngắn “Chuyện nhỏ tình yêu” của Lê Văn Thảo như sau: “Truyện viết thật đơn giản, nhưng để lại

trong tôi ấn tượng gần như là một sự bàng hoàng Nhân vật truyện là một người

đã già, nhưng cả xóm, từ người lớn đến đứa con nít đều gọi là “Thằng Cung”

không phải là người điên, chỉ ngớ ngẩn thôi; cũng không phải là người ăn kẻ ở của ai, nhưng là người để cả xóm sai bảo làm những chuyện nặng nhọc như gánh nước bửa củi, sau đó được cho ăn đồ thừa đồ nguội Một người quen thuộc với xóm này đến nỗi chó các nhà không còn sủa, cũng không ngoắc đuôi mừng khi nhân vật này xuất hiện”( … ) Sau khi phân tích hình ảnh đáng thương của nhân

vật “Thằng Cung”, Nguyễn Trọng Tín nói đến tâm trạng của tác giả: “ Khi nghe “Thằng Cung” chết, nhân vật xưng tôi trong truyện chợt thấy như bị hụt hẫng Thì ra là anh ta không chỉ ngậm ngùi cho số phận “Thằng Cung, mà qua

phút chốc chợt nhớ về kẻ ngẩn ngơ này, cả tuổi thơ của anh ta lại có dịp tái hiện

Tuổi thơ của tôi cũng có một “Thằng Cung như thế Đó là ông Bảy Bụng Và lạ

thay, có rất nhiều điều của thời còn nhỏ tôi đã quên từ lâu, giờ nhớ tới ông Bảy Bụng, nó lại hiện về sáng láng trong trí nhớ của tôi” Nguyễn Trọng Tín kết luận: “ Hình như ở nông thôn miền Bắc làng nào cũng có một nhân vật kiểu

“Thằng Cung” , thế mà chẳng mấy nhà văn để ý Hóa ra trong Nam cũng giống như thế (… ) Và không chỉ có truyện “Thằng Cung”, trong một đêm tôi

đã đọc đến hai lượt cả 11 truyện in cùng trong tập và “ phát hiện” ra một Lê Văn Thảo rất khác, đời hơn, thâm trầm hơn mà cũng hấp dẫn hơn biết bao”

Trong bài “Nghĩ về văn xuôi Nam Bộ” nhà văn Anh Đức nhận định:

“Hiện nay ở trong địa bàn từ thành phố Hồ Chí Minh xuống tới đồng bằng sông Cửu Long đã hình thành và xuất hiện nhiều tác giả văn xuôi tốt Họ có tài năng,

có học hơn trước, nhất là họ ý thức được họ đang ở đâu và chăm bẫm gắng viết

ra những gì mang đậm hương vị, bản sắc nơi họ sinh ra và sống trải, một miền đất có những con người với đời sống luôn sôi động, với thiên nhiên trù phú phong nhiêu Có nét khác với những vùng đất khác, những cây bút văn xuôi Nam Bộ viết thong dong, tự nhiên hồn nhiên, không gò gẫm Nhiều khi đọc truyện của Lê Văn Thảo, Phạm Trung Khâu, Dương Minh Tâm, Nguyễn Ling thấy dường như họ không quan tâm tới kỹ thuật kỹ xảo Đó là mặt mạnh, một mặt mạnh mà có khi chính họ không biết”

Trên báo Văn học - tuần báo của Hội Nhà văn Việt Nam ra ngày thứ sáu,

18- 8- 1993, số 73 có bài “ Truyện ngắn của Lê Văn Thảo qua tập “Chuyện nhỏ tình yêu” của Nguyễn Quốc Trung Mở đầu bài báo, Nguyễn Quốc Trung cho rằng “Chuyện nhỏ tình yêu” là tập truyện ngắn mới nhất của Lê Văn

Thảo Nhà văn đã nắm bắt nghệ thuật vững vàng, truyện gọn chắc, sử dụng chi tiết đắt, tạo nên những truyện ngắn hay” Tiếp theo, Nguyễn Quốc Trung nói lên sự thành công của Lê Văn Thảo khi thể hiện nhân vật chính của truyện – Thằng Cung, một trong số những con người bất hạnh ở làng quê sông nước: “ Cái hay và là điểm sáng lóe lên ở truyện này là nhà văn nêu bật được đức tính tốt đẹp của chú Cung Phải, cái con người sống chư là cái bóng, đến chó cũng chả thèm sủa ấy lại hội tụ đạo đức mà không phải ai cũng dễ dàng có được” Trong bài này, Nguyễn Quốc Trung nhấn mạnh Lê Văn Thảo đã tiếp cận hiện thực xã hội

ta những năm gần đây, chính nhờ mảng hiện thực đó nhà văn đã đổi mới trong bút pháp của mình, cày xới trên mảnh đất ấy Nguyễn Quốc Trung nhận xét:

“Nhà văn không né tránh những nỗi đau, những bi kịch thời bình, “Vụ án lúc nửa đêm” là truyện được nhà văn khai thác ở mảng bi kịch khốc liệt, cái chết

của Tư Hoành là vì lòng tham và ngu dốt Trong đời không thiếu gì hạng người

như Tư Hoành, ngỡ như đến nhàm nhưng ở đây Lê Văn Thảo đã biết lạ hóa câu chuyện, tạo nên hiệu ứng nghệ thuật cao”

Trên báo Văn nghệ số 128 ở mục “ Đọc sách” có bài của Lý Lan “Những người có duyên với nhà văn Lê Văn Thảo” Mở đầu bài báo, Lý Lan chỉ ra

khuyết điểm của Lê Văn Thảo trong việc xây dựng nhân vật Lý Lan cho rằng Lê Văn Thảo không sở trường về nhân vật thành thị, nhất là con gái Gài Gòn, dù

trong chiến tranh hay thời bình Lý Lan nhận xét tập truyện ngắn “Con Mèo” của nhà văn như sau: “Cô gái đi vào cửa sau , hay cô nữ sinh đậu tú tài rồi bất đắc dĩ theo cách mạng trở thành chủ tịch phường ( “Đánh gần”) , dù có hình

vóc, có cuộc đời trong câu chuyện mà nhà văn xưng “ tôi” như một nhân chứng khi kể, vẫn tạo cảm giác mơ hồ xa lạ nơi độc giả Gài Gòn” Tác giả bài báo nhận định: “Cảm giác này do lỗi nhà văn không tự tin lắm khi viết về những người mà anh không chắc chắn am hiểu Nhân vật và tác giả phải có duyên với

nhau mới thành truyện được” Về thành công của tập truyện ngắn “Con mèo”,

Lý Lan nhận xét: “ Truyện anh kể gần với truyện dân gian hơn tác phẩm văn học Ưu điểm của loại truyện kể này là chất triết học tiềm ẩn mờ nhạt, khiến nó nhẹ nhàng dễ đọc, gợi mở cảm xúc hơn là đề xướng thuyết giảng đạo lý Một ưu điểm khác là ngôn ngữ của nhà văn Lê Văn Thảo: Đặc sắc Nam Bộ, nhất là đối thoại rất tự nhiên, toát ra được cái giọng của từng nhân vật”

Trên báo Sài Gòn giải phóng số ra ngày 28- 11- 1999, ở trang chủ nhật,

Thao Lam Hương Đông có bài viết “Nhà văn Lê Văn Thảo: Viết về chiến tranh cách mạng là trách nhiêm và sự nghiệp” Trong bài viết của mình Thao

Lam Hương Đông cho rằng sự thành công của Lê Văn Thảo ở những tác phẩm

như “ Chuyện nhỏ tình yêu”, “ Ông cá hô”, “Con mèo”, “Con đường xuyên rừng”, “Một ngày và một đời” đó là sự hồn nhiên trong sáng” Tác giả bài

báo nhận xét: “ Viết về cuộc chiến tranh cách mạng, chất văn Lê Văn Thảo thật tinh khôi, sáng sủa và chất chứa tâm tình”.Thao Lam Hương Đông kết luận:

“Trong anh có cái chất Nam Bộ thị thành, cái chất du kích thời hiện đại và cái chất trí thức kháng chiến Nhiều độc thoại nội tâm, sức lắng đọng và quyết liệt”

Trong Tạp chí Văn số 8 ra ngày 20- 08- 2000 Hồ Tĩnh Tâm có bài “Đọc Con mèo” của Lê Văn Thảo Hồ Tĩnh Tâm nhận định: “Đề tài tập truyện ngắn

“Con mèo” quanh quẩn chuyện hôm qua chuyện hôm nay trong cuộc sống,

nhưng tầm tư tưởng đặt ra lại rất lớn, rất sâu sắc, rất có vấn đề để chúng ta cùng

nhau suy nghĩ “Con mèo” là truyện ngắn mở đầu cho toàn tác phẩm Dụng ý của tác giả hay của biên tập tôi không biết, chỉ biết tôi đọc “Con mèo” nhưng

không thấy con mèo, chỉ thấy trăn trở của con người mà thôi” Hồ Tĩnh Tâm kết

luận: “ Chuyện “Con mèo” không đơn giản chỉ là chuyện con mèo, đó là

chuyện của thế giới tâm linh, của luân thường và vô thường trong cuộc sống Con người cũng như con vật, ai cũng có thế giới của riêng mình Trẻ con và người lớn cũng là hai thế giới, có thể là rất đối lập với nhau Người lớn mệt nhoài với việc kiếm sống, họ tư duy với sự tính toán lạnh lùng của miếng ăn miếng uống hàng ngày cho mình và cho con Trẻ con tư duy hồn nhiên bằng tình cảm chân ngã mang bản tính gốc của con người Nếu còn tiếp tục phải tư duy trước sự nghiệt ngã của việc kiếm miếng ăn, trẻ em lớn lên cũng có thể bị sa lầy vào thế giới suy tư cực đoan như thế hệ cha ông chúng Đó là một bài toán mang tầm vóc nhân sinh mà chúng ta cần phải có đáp án để giải ngay từ hôm nay” Nguyễn Đình Chính trên Báo Văn nghệ Thành phố Hồ Chí Minh số ra

ngày 2-6-1999 có bài nhận định về Tập truyện ngắn Con mèo Trong bài viết,

Nguyễn Đình Chính khẳng định giá trị tư tưởng của tập truyện như sau: “Tôi không có ý định lấy tri thức triết học và kinh nghiệm sáng tạo của mình để khảo

sát từng truyện ngắn trong tập “Con mèo” của Lê Văn Thảo Nhưng tôi vẫn

muốn lưu ý rằng khi đọc Lê Văn Thảo, người đọc nên đặc biệt chăm chú tới cái đời sống bên trong các tác phẩm của ông Đó là đời sống tình cảm tâm hồn kín đáo lặng lẽ, tuy có chút trễ nải, mỏi mệt nhưng rất tinh tế Và chính tất cả những cái đó tạo nên giá trị tư tưởng trong sáng tạo nghệ thuật của Lê Văn Thảo

Ngoài ra, trên Tạp chí Nhà văn số ra ngày 12- 06 - 2003 có bài viết của

Văn Tuệ Anh “ Nhà văn Lê Văn Thảo: ToÂi muốn gọi ra đúng chất của tâm hồn Nam Bộ” Văn Tuệ Anh nhậân xét: “ Câu chuyện trong truyện ngắn “ Người Sài Gòn” (“ topten” 1998 báo Văn Nghệ) buồn quá nhưng với tiểu thuyết “Một ngày và một đời” văn chương Lê Văn Thảo đã thật sự quyến rũ

bởi vẻ đẹp thâm trầm, tinh tế” Văn Tuệ Anh khẳng định: “Điều này cho thấy Lê Văn thảo đã trải qua những gian khổ hiểm nguy có thể nói là cùng cực, đặc biệt trong chiến dịch Tết Mậu Thân, suốt ngày quần quật với bọn giặc “thân tàn

ma dại” Chính nhờ lăn lộn trong những cuộc chiến ác liệt mà văn xuôi của Lê Văn thảo viết về chiến tranh thấm đẫm tình người, tình đời Mặt khác, với vốn hiểu biết phong phú về hiện thực chiến tranh, nhà văn Lê Văn Thảo đã thể hiện cái tình sâu thẳm đối với đất nước, dân tộc, nhân dân, những người đã ngã xuống và những người còn sống Cuối bài viết, Văn Tuệ Anh nhấn mạnh ưu điểm trong các tác phẩm của Lê Văn Thảo: “Trong văn Lê Văn Thảo, những khẩu ngữ, biệt ngữ của lớp bình dân Nam Bộ trở nên rất có giá, chúng xuất hiện linh hoạt liên tục làm mới những xúc cảm của người đọc”

Trên Báo Quân đội Nhân dân ra ngày 24- 1 1999 có bài phê bình của Ngô

Vĩnh Bình về cuốn tiểu thuyết Một ngày và một đời Ngô Vĩnh Bình nhậân định:

“ Cảm tưởng đầu tiên khi đọc Một ngày và một đời là cuốn sách có thể đọc rất nhanh … có sức cuốn hút vì “sự bí ẩn còn ở đâu đó”, vì có “những khoảng trống

cho ức đoán” và còn vì sự phong phú của cuộc sống giống như những mảnh vụn của quá khứ đang được thu gom lại để dần hiện ra những nét hình…” Ngô Vĩnh

Bình nhấn mạnh về sự thành công của cuốn tiểu thuyết : “Giá trị của Một ngày và một đời còn là ở sự tìm tòi trong cách thể hiện Tạo dựng một nhân vật mà

“ mượn lời kể” của những nhân vật khác gần với thể loại điều tra, phóng sự hơn là với tiểu thuyết Nhưng với Lê Văn Thảo, anh đã dám làm và làm “ ngon lành” Bằng cách này anh đã gây được sự chú ý của bạn đọc và tạo được sự cuốn

hút cho cuốn sách” Ngô Vĩnh Bình kết luận: “Một ngày và một đời là cuốn

sách hay nhứt của Lê văn Thảo Không chỉ vậy còn là cuốn tiểu thuyết xuất bản gần đây Nó xứng đáng được nhận giải văn chương cao nhứt năm vừa rồi”

Trên Báo Nhân dân số ra ngày 22- 2- 1999 Bích Thu cũng có bài viết về

tiểu thuyết Một ngày và một đời Tác giả bài viết xác lập vị trí của Lê Văn

Thảo trên văn đàn công khai Sài Gòn và triển vọng của văn xuôi hiện đại như sau: “Ngòi bút Lê Văn Thảo tiếp cận xu thế hiện đại là viết ngắn, không phải đơn thuần ở sự tiết kiệm số chữ số trang mà viết ít gợi nhiều, dung lượng tiểu

thuyết dồn nén trong cấu trúc chặt chẽ, hợp lý Tiểu thuyết Một ngày và một đời của Lê Văn Thảo khuấy động không khí tĩnh lặng của văn xuôi những năm gần đây… có thể coi Một ngày và một đời là biểu hiện đáng tin cậy về khả

năng và triển vọng của văn xuôi Việt Nam hiện đại”

Trên Báo Văn nghệ Thành phồ Hồ Chí Minh số ra ngày 24- 6- 1999 có đăng bài viết của Từ Quy Từ Quy nhận định: “Không giới thiệu, không tô vẽ nhưng tạo cho mỗi nhân vật có được một nội tâm sâu sắc là đặc điểm tiểu thuyết của Lê Văn Thảo Điểm Vì coi “ văn chương là tấm lòng” nên ông thường chú trọng khai thác những nỗi niềm sâu kín Nhân vật của ông thường tự nhìn lại cuộc đời mình một cách nghiêm khắc”

Trên Tạp chí Văn nghệ Quân đội, số ra ngày 31-4-1999, Nguyễn Thiệu Vũ

đã phân tích sự thành công của tiểu thuyết Một ngày và một đời như sau: “ Có

vẻ như để đuổi kịp tốc độ chóng mặt và những thách thức quái ác của thế giới hiện đại, trước sự hiện diện không đúng lúc của quá khứ, có người sẽ nghe theo câu thơ chua chát của A Vôznexenxki: “ Vinh quang! Vinh quang! Nhưng vinh quang cần gì cho những người đã chết?” May thay, còn có những con người không chịu khuất phục qua sự thỏa hiệp kiểu như thế Họ “ không tin người ta chết đi mà không để lại dấu vết gì” và quyết “ tìm về quá khứ” Cuốn sách phần nào chinh phục được người đọc khi chính cuộc cuộc đời bị che khuất nhưng xứng đáng tìm lại ấy đã bất ngờ làm bật lên những ý nghĩa đáng để ta suy ngẫm Vì nó không chỉ nối lại sợi dây gắn bó thiêng liêng của tình mẹ con, tình đồng chủng đồng bào giữa hai phía và nhiều phía trong một cuộc chiến không ai muốn nó xảy ra nhưng không thể tránh và quan trọng hơn, sự khám phá về cuộc đời ấy đã mở ra những chiều kích mới cho hành trình đi tìm sự thực cho cả những chiêm nghiệm sâu sắc hơn về quá khứ cũng như về thực tại” Cuối bài viết, Từ Quy khẳng định: “ Hành trình nói trên tất yếu dẫn tới việc làm sống lại những hồi ức về chiến tranh qua sự bộc bạch đã làm sống lại những hồi ức về chiến tranh qua sự bộc bạch của các nhân vật trong tư cách những nhân chứng Tất cả đều hướng về người đã khuất, làm sống lại cả một mảng nghệ thuật phong phú, lưu giữ những ấn tượng không thể phai mờ về một con người xứng là một “ con người” viết hoa”

Trên trang mục Tác giả- Tác phẩm số ra ngày 6 – 7- 2006 có bài Lời nói đầu của Huỳnh Như Phương về Truyện ngắn– Lê Văn Thảo Trong bài viết,

Huỳnh Như Phương nhấn mạnh sự thành công ở thể loại truyện ngắn của Lê Văn Thảo, nhất là mặt ngôn ngữ miêu tả thiên nhiên, hành động và tâm lý con

người Huỳnh Như Phương nhận xét truyện ngắn Bà nội tôi: “ Nhà văn không

thuộc loại nghệ sĩ bay buớm với những nét vẽ xuất thần: thế mạnh của ông là sự chạm khắc tỉ mỉ, tinh vi những tính cách giống như những hình tượng đắp nổi trên những bức phù điêu bằng kim loại Nhịp văn Lê Văn Thảo, vì vậy thường

chậm rãi, khoan thai, thậm chí nhẩn nha Trong truyện ngắn Bà nội tôi, tác giả

cứ tuần tự tách bóc dần ra từng lớp biểu hiện của tính cách để chạm đến cái cốt lõi tinh thần của nó Truyện ngắn đã phát huy cao nhất thế mạnh của bút pháp

Lê Văn Thảo chính là Bà nội tôi Một bà mẹ ki cóp từng đồng xu, chắt chiu từng

hạt gạo, suốt đời tần tảo vất vả đến khô quắt cả hình hài để rồi nhắm mắt xuôi tay bỏ lại tất cả trên cõi trần Những bà mẹ như vậy ngỡ như chẳng lo lắng gì đến đại sự, chẳng mảy may tác động đến lịch sử, nhưng nếu không có họ thì đã không có đất nước này, dân tộc này” Cũng trong bài viết này,Huỳnh Như Phương đưa ra nhược điểm của Lê Văn Thảo khi xây dựng nhân vật Năm Tính

trong truyện ngắn Cái bờ đất: “Hình như Năm Tính đã bám víu vào quá khứ đẹp

đẽ để có đủ sức mà chấp nhận sống nốt những ngày cuối đời tẻ nhạt và buồn bã của mình Đừng cắt đứt nhịp cầu liên lạc giữa cuộc sống hôm nay với những hy sinh, gian khổ hôm qua: đó là lời nhắc nhở vẫn thường vang lên trong tác phẩm Lê Văn Thảo, kể cả trong những truyện ngắn gần đây nhất của ông Tuy nhiên cũng phải thừa nhận rằng đôi khi nhà văn đã tái hiện lại những phức tạp, bề bộn của cuộc đời trong ý hướng hoài niệm dĩ vãng hơn là bồi đắp cho sự phát triển của hiện tại”

Truyện của Lê Văn Thảo phản ánh rất nhiều nội dung, mà bao trùm là văn xuôi viết về chiến tranh và con người Nam Bộ Yêu cầu văn học trong điều kiện lịch sử mới phải giúp vào sự hoàn thiện bức tranh hiện thực còn trong dạng phác thảo của một thời đã qua, sao cho chân thực hơn, được soi tỏ dưới nhiều góc cạnh hơn Chính vì lẽ đó mà ở lĩnh vực văn chương, tìm hiểu truyện ngắn và tiểu thuyết Lê Văn Thảo- nhà văn, nhà Nam Bộ học tiêu biểu - sẽ góp một phần nhỏ

vào các công trình nghiên cứu về văn học Việt Nam hiện đại

Tóm lại, trên đây chúng tôi đã điểm qua những nội dung chính của lịch sử

nghiên cứu vấn đề Truyện ngắn và tiểu thuyết Lê Văn Thảo.Từ đó có thể

thấy rằng những tư liệu về sự nghiệp văn học của Lê Văn Thảo trong suốt mấy chục năm qua vẫn còn rất ít, đa số chỉ là những bài báo lẻ, bài giới thiệu thay cho lời tựa hoặc một vài dòng nhận định chung trong các sách nghiên cứu văn học, chưa có công trình nghiên cứu công phu, toàn diện Vậy nên, trách nhiệm của chúng tôi là cố gắng tham khảo, học hỏi, nghiên cứu, phát triển, bổ sung cái

hay của những người đi truớc, tiến tới hoàn thiện đề tài Truyện ngắn và tiểu thuyết Lê Văn Thảo

3 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU:

Đề tài luận văn là Truyện ngắn và tiểu thuyết Lê Văn Thảo, nhưng ở

đây, do điều kiện thời gian và tư liệu, chúng tôi chỉ khảo sát các tác phẩm chính của Lê Văn Thảo dưới góc độ tìm hiểu các sáng tác văn xuôi của nhà văn viết về con người trong chiến tranh và con người mang những nét Nam Bộ, bao gồm:

6 tập truyện ngắn và 4 tiểu thuyết

4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU:

4.1 Phương pháp tiếp cận từ góc độ thi pháp học

Đây là một đề tài không mang tính chuyên biệt về thi pháp, tuy nhiên, trong các vấn đề liên quan, đôi khi chúng tôi phải sử dụng phương pháp này để rút ra một số đặc điểm đặc trưng trong thế giới nghệ thuật của truyện ngắn và tiểu thuyết Lê Văn Thảo Điều đó giúp chúng tôi có cái nhìn toàn diện hơn chân dung Lê Văn Thảo

4.2 Phương pháp phỏng vấn trực tiếp:

Kết hợp phỏng vấn nhà văn Lê Văn Thảo cùng những điều ông trả lời phỏng vấn trên các Báo, Tạp chí Nhà văn, tác giả luận văn tìm hiểu thêm về cuộc đời, tư tưởng và quan niệm sáng tác của ông

4.3 Phương pháp phân tích - tổng hợp:

Trong quá trình khảo sát, tác giả luận văn còn sử dụng phương pháp này để làm sáng tỏ các vấn đề con người trong chiến tranh qua truyện ngắn và tiểu thuyết Lê Văn Thảo; đi đến kết luận tính chân thực và sức thuyết phục của tác phẩm, đồng thời khẳng định nét riêng trong sáng tác nhà văn

4.4 Phương pháp xã hội - lịch sử

Chúng tôi đặt văn học trong mối tương quan với các yếu tố xã hội và lịch sử, cụ thể trong đề tài này là xã hội và lịch sử phát triển vùng Nam Bộ để đối chiếu và suy luận ra những đặc điểm phát triển của văn học Ngoài ra, chúng tôi cũng so sánh đối chiếu với một số tác phẩm viết về chiến tranh của một số nhà văn khác để có thể tiếp cận đến những đặc điểm có tính quy luật ở đề tài này, từ đó quy chiếu cụ thể vào trường hợp của Lê Văn Thảo

5 NHỮNG ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN VĂN:

- Qua luận văn, người viết cố gắng tập hợp trong khả năng có thể những truyện dài, truyện ngắn trên các sách báo và tái hiện lại quá trình sáng tác, những nội dung chính trong truyện của Lê Văn Thảo

- Luận văn góp phần trình bày vấn đề con người trong chiến tranh và con người mang những nét Nam Bộ qua tuyện ngắn và tiểu thuyết Lê Văn Thảo Luận văn cũng góp phần phân tích nghệ thuật miêu tả nhân vật cũng như nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ qua các tác phẩm của Lê Văn Thảo

6 CẤU TRÚC CỦA LUẬN VĂN:

Ngoài phần dẫn nhập, kết luận, tài liệu tham khảo, luận văn được trình bày thành 3 chương và kèm theo phụ lục:

CHƯƠNG MỘT LÊ VĂN THẢO - CON NGƯỜI VÀ VĂN CHƯƠNG

1.1 Một cuộc đời gắn bó với văn chương

1.2 Lê Văn Thảo - Nhà văn tài hoa của xứ sở Nam Bộ

CHƯƠNG HAI CON NGƯỜI QUA TRUYỆN NGẮN VÀ TIỂU THUYẾT LÊ VĂN THẢO

2.1 Con người trong chiến tranh

2.1.1 Con người với nỗi đau chiến tranh

2.1.2 Con người với vấn đề đạo lý và tư cách làm người

2.1.3 Con người với số phận riêng, cuộc đời riêng

2.1.4 Con người với sự đa đoan, phức tạp trong đời sống

2.2 Con người mang những nét Nam bộ

2.2.1 Con người gắn bó với thiên nhiên sông nước

2.2.2 Con người trung thực, lương thiện

2.2.3 Con người nhân hậu, giàu nghĩa khí

2.2.4 Con người thủy chung, coi trọng nghĩa tình

CHƯƠNG BA NGHỆ THUẬT TRUYỆN NGẮN VÀ TIỂU THUYẾT LÊ VĂN THẢO

3.1 Nghệ thuật xây dựng nhân vật

3.1.1 Miêu tả nhân vật qua ngoại hình

3.1.2 Miêu tả nhân vật qua hành động

3.1.3 Miêu tả tâm lý nhân vật

3.2 Nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ

CHƯƠNG MỘT LÊ VĂN THẢO - CON NGƯỜI VÀ VĂN CHƯƠNG

1.1 MỘT CUỘC ĐỜI GẮN BÓ VỚI VĂN CHƯƠNG

Lê Văn Thảo tên thật là Dương Ngọc Huy Trên những chặng đường văn chương đi và viết, Lê Văn Thảo chỉ lấy một bút danh duy nhất là Lê Văn Thảo Lê Văn Thảo sinh ngày 1 tháng 10 năm 1939 tại Trà Ôn, Bình Đức, Long

An Quê gốc của nhà văn thuộc huyện Châu Thành, tỉnh An Giang Hiện Lê Văn Thảo đang giữ chức vụ Phó chủ tịch Hội nhà văn Việt Nam, Tổng thư ký Hội nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh Lê Văn Thảo được kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam ngày 11- 5- 1967 Sau chiến thắng 1975, ông là phóng viên báo Văn nghệ thành phố Hồ Chí Minh và đến năm 1977 được công nhận là Hội viên Hội nhà văn Việt Nam

Thuở nhỏ, vào những năm kháng chiến chống Pháp (lúc bấy giờ Lê Văn Thảo chỉ là cậu bé bảy tám tuổi), từng học vỡ lòng trong chiến khu vùng Đồng Tháp Mười, đến năm 1950 về học tiểu học và trung học ở tỉnh Long Xuyên Mảnh đất quê hương mênh mông sông nước của vùng đồng bằng sông Cửu Long đã nuôi dưỡng con người và tâm hồn Lê Văn Thảo, trở thành cảm hứng chủ đạo cho ngòi bút sáng tác sau này của ông

Đến năm 1959 Lê Văn Thảo lên học năm đệ nhất (lớp 12 bây giờ) trường Chu Văn An rồi học trường Đại học Khoa học Sài Gòn, ban Toán, hết năm thứ hai sang năm thứ ba (năm 1962) thì vào chiến khu Cuộc sống gian khổ và chiến đấu ác liệt ở vùng Đồng Tháp Mười và vùng tứ giác Long Xuyên đã cung cấp vốn tư liệu sống cho các trang viết của Lê Văn Thảo Suốt 13 năm kháng chiến

ở bưng biền, Lê Văn Thảo có dịp đi sâu vào đời sống của người dân đồng bằng sông Cửu Long, chứng kiến con người Nam Bộ được văn chương giai đoạn trước

khắc họa: ngoan cường, anh dũng đấu tranh cho sự sống còn của những con người khai phá vùng đất mới Trong niềm vui nỗi khổ của người khai rừng lập ấp ngày trước và của người đương đầu với họa thực dân, đế quốc xâm lược bấy giờ, cái cốt cách vững vàng, tự tin chiến thắng của con người Nam Bộ càng được khẳng định Chính những năm tháng khốc liệt ở chiến trường cùng những khám phá về văn hóa và con người Nam Bộ đã đưa Lê Văn Thảo đến với những mẩu chuyện về vùng đồng bằng sông Cửu Long

Những năm 6o, trường Đại học Khoa học Sài Gòn còn dạy bằng tiếng Pháp, sinh viên trường có tinh thần cách mạng thường tổ chức đấu tranh đòi quyền được học tiếng Việt, Lê Văn Thảo cùng tham gia đấu tranh với bạn bè sau mới biết đó là tổ chức được cách mạng hướng dẫn Lê Văn Thảo yêu thích văn chương từ nhỏ nhưng không có điều kiện học tập, trau giồi kiến thức văn

học Nhà văn tâm sự chân thành là do mình không biết ngoại ngữ nên không đọc

được sách nước ngoài, chỉ đọc được sách dịch mà thời ấy sách dịch thì rất hiếm Lúc đó Lê Văn Thảo cũng có viết nhưng cũng nhì nhằng vậy thôi không thể gọi là viết, không có người hướng dẫn và cũng không có môi trường văn học trong lớp trẻ thời ấy

Lê Văn Thảo thực sự tiếp xúc với văn học, bắt đầu viết văn lúc vào kháng chiến Trong chiến khu, Lê Văn Thảo có được dịp may ở chung với các anh chị nhà văn có kinh nghiệm, được đọc sách báo từ miền Bắc gởi vào, không nhiều nhưng cũng có Và quan trọng nhất là nhà văn được đi nhiều thấy nhiều, sống lăn lộn, trải qua những gian lao thử thách có thể nói là khốc liệt nhứt

Lê Văn Thảo bắt đầu viết những bài phóng sự chiến trường lúc nhà văn đi theo sư đoàn Chín, sư đoàn quân chủ lực đầu tiên mở màn những trận đánh lớn Phương châm của Lê Văn Thảo là cố viết sao cho thật chân thật và môi trường ấy là dịp để nhà văn rèn luyện phương châm của mình Năm 1965 Lê Văn Thảo

có các truyện ngắn trên Tạp chí Văn nghệ giải phóng trong chiến khu, sau đó gởi ra Bắc đăng trên các báo và đọc trên đài phát thanh, đến năm 1972 Nhà xuất

bản giải phóng tập hợp lại in thành tập đầu tiên “Đêm Tháp Mười”

Năm 1998, Kịch bản điện ảnh kỷ niệm Sài Gòn - thành phố Hồ Chí Minh

300 năm của Lê Văn Thảo được giải nhì (không có giải nhất) Truyện ngắn

“Ông cá hô” được chuyển thành kịch bản phim “Cá hoá rồng” Và cũng năm

1998 Lê Văn Thảo đoạt 2 giải thưởng, giải A của Hội nhà văn Việt Nam và giải

2 năm 1997 - 1998 với cuốn tiểu thuyết “Một ngày - một đời” Điều này cho

thấy, trong hoàn cảnh xã hội đương thời, Lê Văn Thảo được nhắc đến như một trong những nhà văn tiêu biểu ở miền Nam

Đó là tất cả những sáng tác của Lê Văn Thảo trong những năm chiến tranh, không được bao nhiêu và cũng chỉ là những chuyện kể giản dị thôi, có được tính chân thật nhưng cũng có phần hơi sơ lược Nhưng Lê Văn Thảo đã không nóng vội bởi ông tin rằng mình đã có những vốn sống quý báu chỉ cần có thời gian nghiền ngẫm, sàng lọc, và cũng cần phải kiên trì học hỏi, trau giồi kỹ năng nghề nghiệp

Sau năm 1975 hoà bình trở về sống ở thành phố với cuộc sống đời thường Lê Văn Thảo cho rằng việc viết lách thật khó khăn, không thể như trước, viết khác đi cũng không biết như thế nào Lại phải mất một thời gian dài để nghiền ngẫm, suy nghĩ Cho đến gần đây, cùng với xã hội mở cửa Lê Văn Thảo được đọc nhiều hơn, đi nhiều hơn, tiếp xúc với nhiều bạn viết trong nước và cả với nước ngoài, và quan trọng hơn cả là đã có được một “độ lùi” tương đối, thời gian cùng với tuổi tác góp phần vào sàng lọc những hiểu biết, những vốn sống xưa cũ, Lê Văn Thảo có thể thảnh thơi viết bình tĩnh chăm chú và khiêm tốn cho rằng đã có được những tác phẩm tương đối trôi chảy thoải mái, ít gò bó khô cứng hơn trước đây

Khi được hỏi: Sài Gòn thời kỳ kháng chiến ra sao? Thời sinh viên của nhà văn ra sao? Điều gì khiến nhà văn ra đi? Lê Văn Thảo đã trả lời một cách chân tình: “Trước đó tôi cũng đã ở Sài Gòn, tôi còn nhớ cảnh Sài Gòn bị ném bom năm 1945, ba tôi tham gia Thanh niên tiền phong sau khi đi kháng chiến đem cả gia đình vào ở chiến khu, vài ba năm sau, chiến tranh ác liệt má tôi lại đem anh

em chúng tôi về Sài Gòn chia nhau gởi các nhà bà con, có lúc tôi được đi học, chiều chiều ngồi trên xe kéo nhà đi dạo mát, rồi lại vào ở xóm lao động bùn lầy không học hành gì cả”

Lúc bấy giờ, những năm 60, cả Nam Kỳ hừng hực trong bầu lửa cách mạng Phong trào Nam Kỳ kháng chiến bùng nổ, mà đỉnh cao là phong trào Đồng Khởi Long Xuyên lúc ấy như một trung tâm biến động của tình hình cách mạng Ngọn lửa của cuộc khởi nghĩa Nam Kỳ đã soi sáng con đường đi của nhiều thanh niên Và điều này đã giúp Lê Văn Thảo xác định được con đường mình bước theo Ông đã tìm thấy ý nghĩa cuộc đời mình trong cách mạng và quyết định hướng ngòi bút về chiến tranh cách mạng, điều này đã được ông khẳng định: “Viết về chiến tranh cách mạng là trách nhiệm và sự nghiệp” Lê Văn Thảo đã cho ra đời một khối lượng tác phẩm không nhỏ với nhiều thể loại khác nhau như bút ký, truyện ngắn, tiểu thuyết về đề tài nông thôn, chiến tranh du kích, cuộc sống và chiến đấu của quân chủ lực

Tác phẩm chính đã xuất bản: Ngoài mặt trận (truyện và ký) 1969; Từ thế cao (ký sự) Nhà xuất bản Giải phóng 1970; Đêm tháng mười (Truyện và ký) Nhà xuất bản Giải phóng 1975; Bên lở bên bồi (tiểu thuyết) Nhà xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh 1978; Chuyện xã tôi (truyện vừa) Nhà xuất bản Kim Đồng Hà Nộâi 1980; Cửa sổ màu xanh (tập truyện ngắn)Nhà xuất bản Tác phẩm mới Hà Nội 1981; Ở cuối con đường (tập truyện ngắn) Nhà xuất bản Cửu Long 1985; Câu chuyện 20 năm (tập truyện ngắn) Nhà xuất bản Mũi Cà Mau 1985; Đêm

Tháp Mười (tập truyện ngắn) Nhà xuất bản Giải phóng 1972; Buổi chiều và sáng hôm sau (tập truyện ngắn) Nhà xuất bản Văn nghệ Thành phố Hồ Chí Minh 1983; Ngôi nhà có hàng rào song sắt (tiểu thuyết) Nhà xuất bản Hội nhà văn 1987; Chuyện nhỏ tình yêu (tập truyện ngắn) Nhà xuất bản Văn nghệ Thành phố Hồ Chí Minh 1992; Con đường xuyên rừng (tiểu thuyết) Nhà xuất bản Văn nghệ Thành phố Hồ Chí Minh 1995; Ông cá Hô (tập truyện ngắn) Nhà xuất bản Hội nhà văn 1995; Một ngày và một đời (tiểu thuyết) Nhà xuất bản Trẻ 1997; Con mèo (tập truyện ngắn) Nhà xuất bản Văn học 1999; Cơn giông (tiểu thuyết) Nhà xuất bản Trẻ 2002; Truyện ngắn chọn lọc (tập truyện ngắn) Nhà

xuất bản Hội nhà văn 2003 Trong đó có nhiều tác phẩm gây được dư luận và tiếng vang lớn trong văn học Việt Nam, đặc biệt đối với đồng bào miền Nam,

như truyện ngắn “Ông cá hô” đã được chuyển thể dựng thành phim và đã lôi

cuốn khán giả từ đầu đến cuối

Lê Văn Thảo đã có hai chuyến đi Mỹ và khi được hỏi cảm giác trong những ngày sống trên đất Mỹ ra sao? Nhà văn cho biết: “Tôi không có cảm giác

gì đặc biệt, chỉ là được đến một vùng đất mới vậy thôi Chiến tranh đã lùi xa hơn hai mươi ba năm ta có chính sách hòa giải, tôi nghĩ đó không chỉ là sách lược Chỉ đến lúc vào hội thảo, chuyện trò với những người cựu binh Mỹ, tuy đã biết rõ đó là những người bạn tốt, có thiện chí, đã từng là những người lính phản chiến tôi cũng không khỏi có chút bùi ngùi Rồi có chuyện gợi tôi nhớ đến cũng chính trận đánh Mậu Thân năm xưa ấy Trong số những người cựu binh - nhà văn, có người đã dự trận Tết Mậu Thân, đã viết sách về trận ấy, chúng tôi cùng chuyện trò và tôi nhớ lại chuyện cô gái, những lúc bị bom dội pháo nã cấp tập trực thăng bắn xối xả trên đầu, suốt trận ấy và cả cuộc chiến tranh tôi vào sanh

ra tử chịu đựng bom đạn My,õ chưa từng gặp mặt người lính Mỹ bây giờ mới gặp chuyện trò ăn uống như thế này Thôi thì chuyện đời như thế, không vui cũng

không buồn.” [138, tr 61]

Dù nhà văn đang ở độ tuổi lục tuần nhưng vẫn làm việc không mệt mỏi, trí óc vẫn minh mẫn và vẫn viết đều đặn Cả cuộc đời Lê Văn Thảo đã sống hết mình, làm việc hết mình và cống hiến hết mình Ông xứng danh được đặt ở vị trí một nhà văn tiêu biểu của Nam Bộ

Suy nghĩ về nghề văn, nhà văn Lê Văn Thảo tâm sự:

“… Tôi bản tính chậm lụt, chuyện trước mắt không mấy khi kịp hiểu ra, thường viết về những kỷ niệm những hồi ức xưa cũ Tôi thích sự hài hước, ngán ngại sự nghiêm chỉnh Rất sợ họp hành, hội hè Dù sanh ra lớn lên nhiều năm học ở Sài Gòn, giải phóng gần ba mươi năm ở Sài Gòn, tôi thấy mình là người nhà quê, gốc nông dân từ nhiều kiếp trước Tôi thích về vùng nông thôn hẻo lánh Ở thành phố tôi hay đến những xóm lao động, ngồi ở những quán cóc, ở đó tôi thường nghe những lời hay những mẩu chuyện thú vị Tôi sợ chốn cao sang giới quan chức quyền quí Tôi dành sức viết về những người bình thường, những người có số phận cô đơn bất hạnh” (Suy nghĩ về nghề văn - Tiểu sử văn học, trang 1).

Hàng ngày Lê Văn Thảo sống thật giản đơn, chân chất Đối với bạn bè, đồng nghiệp, con người ấy rất gần gũi, thân thiết Trong những sinh hoạt cá nhân, con người ấy thật bình thường mộc mạc Ông chẳng khách sáo sôi nổi như Tản Đà, chẳng cầu kỳ câu nệ như Nguyễn Tuân Những con chữ trên trang viết đối với nhà văn là cả một thế giới đầy mãnh lực Lê Văn Thảo viết như một người nông dân tần tảo trên những luống cày Các tác phẩm của ông dù ở giai đoạn nào, trong chiến tranh hay khi hòa bình lập lại đều được ông viết đàng hoàng kỹ lưỡng và tràn đầy nhựa sống Không chỉ là con người bình thường dân dã, con người trên đồng ruộng, hay trong vùng đồng bằng sông nước Cửu Long; người nông dân, bộ đội, du kích, Lê Văn Thảo còn đặt chân đến những ngõ

ngách của đô thị Sài Gòn với những mảnh đời khó khăn, và cả những biểu hiện của sự ô nhiễm, ảnh hưởng văn minh Mỹ

Trong đời thường Lê Văn Thảo là một người “rất đàn ông”, có cái lạnh lùng, lý tính nhưng cũng rất đổi gần gũi, chân tình Lê Văn Thảo có thói quen sống giản dị, rất gần dân, nhất là đối với những người nghèo Từ khi còn làm Phó tổng biên tập báo Văn nghệ Thành phố Hồ Chí Minh; từ khi nhà còn ở sát sạt bên cơ quan đến khi đường tới cơ quan có hơi xa một chút thì Lê Văn Thảo vẫn giữ một thói quen bất di bất dịch, đó là dậy sớm, đi chợ Lê Văn Thảo đi chợ Dakao (phường Tân Định, Quận 1), không biết có giỏi kỳ kèo, trả giá không, nhưng chắc chắn một điều là ở đấy toàn những “mối ruột” Lê Văn Thảo nấu ăn rất ngon, làm món nhậu thì thuộc hàng “cao thủ” Trong hoạt động giao tiếp, Lê Văn Thảo thích cái gì bình đẳng, cởi mở, ông không ưa sự cao đạo, lễ nghi Đức tính đó làm cho mọi người dễ gần, dễ mến Lê Văn Thảo đã từng đi nhiều miền của đất nước, từ miền cực Bắc của Tổ quốc cho đến tận mũi Cà Mau, và hai chuyến đi Mỹ cũng đã để lại cho ông nhiều bài học quý giá Đặc biệt vùng đất Long Xuyên là mảnh vườn mà ông cày xới trên đó như một người nông dân cần mẫn và làm bật lên trên mảnh vườn đó bao nhiêu chồi hoa văn chương Người con của đất phương Nam ấy tự bạch như sau:

“Tôi ít chọn đề tài để viết, các đề tài thường tự đến, và cũng chỉ là những chuyện thông thường trong cuộc sống Tôi kém hẳn trong việc xây dựng những cốt truyện éo le gây cấn và thường khâm phục những nhà văn có được khả năng ấy Tôi quan tâm nhiều hơn đến cách viết, nghĩ rằng trong dân gian cũng thế thôi, chuyện tục như chuyện tiếu lâm nhưng nói khéo cũng thành thanh tao duyên dáng Và điều tôi quan tâm hơn cả là tính chân thực của chuyện kể, nghĩ rằng người đọc không tin chuyện của mình thà nghe chuyện người hớt tóc còn hơn” [60, tr.532, 533]

Buổi sáng Lê Văn Thảo thường ăn sáng trong một hẻm nhỏ, ngồi trên chiếc ghế con, bưng tô cháo lòng múc ăn, vây quanh là những người buôn gánh bán bưng, mục đích là để nghe được nhiều chuyện; và chuyện nào ông cũng có thể viết thành truyện ngắn cả Cả một đời vào sinh ra tử Lê Văn Thảo làm gì cũng không thể quên viết Đi làm cách mạng cũng là để viết, bởi ngay hồi còn nhỏ ông vốn dĩ đã ham thích văn chương Văn chương đối với Lê Văn Thảo chung qui cũng chỉ là chuyện “lời quê góp nhặt”, cụ Nguyễn Du ngày xưa đã làm như vậy và ta làm theo cụ, thế thôi Ông khẳng định một cách chắc chắn:

“Văn tải đạo, dĩ nhiên rồi, nhưng đạo ấy là cuộc sống, chính cuộc sống dạy bảo

ta, nhà văn là con đẻ của nhân dân không đứng trên ai cả, không có gì phải lớn lời thuyết giáo” [60, tr.533]

Đối với Lê Văn Thảo viết và được viết là một khát vọng lớn lao Ông đã lao động một cách cật lực trên mảnh đất văn chương của mình Lê Văn Thảo nhận định rằng: “Nghề văn cũng như mọi nghề, có chuyện năng khiếu trời cho

gì đó hay không thì ông không biết nhưng viết văn là phải dang lưng ra mà viết, như cày ruộng, học tập tất cả mọi người và viết riêng theo cách của mình.” [60,

tr.533]

Lê Văn Thảo đã chứng minh điều đó bằng cả cuộc đời mình Ông làm việc như con tằm ăn lá dâu xanh của cuộc đời để rồi nhả ra những sợi tơ vàng cho cuộc sống Đó chính là niềm hạnh phúc, là niềm khát khao cháy bỏng trong ông Những năm tham gia cách mạng, ở nhiều vị trí khác nhau, đảm nhiệm nhiều vai trò khác nhau, đặc biệt trong chiến dịch Tết Mậu Thân 1968 bối cảnh cho truyện

ngắn “Người Sài Gòn”, Lê Văn Thảo cho rằng đây là một trận đánh hào hùng

và bi thảm Lần đó bản thân nhà văn sống hết sức cơ cực, bạn bè chết nhiều, và chính Lê Văn Thảo cũng gặp nhiều chuyện long đong Nhưng Lê Văn Thảo quan niệm không phải gặp chuyện buồn là phải viết buồn, mà trên hết, những

trang viết của ông cho dù ở bất cứ trường hợp nào đều đạt đến một vẻ đẹp thuần khiết - vẻ đẹp của sự chân thực

Sau ngày giải phóng miền Nam, thống nhất Tổ quốc, Lê Văn Thảo có dịp

đi nhiều nơi, đến nhiều miền, từ các tỉnh ở trong nước đến các nước ngoài (một lần đi nước Nga và hai lần đi nước Mỹ) Ông miệt mài ghi chép, nhạy bén và thích nghi với những bước chuyển mình của đất nước So với thời kỳ trước, Lê Văn Thảo quan tâm nhiều hơn đến những cảnh đời nghèo khổ, hẩm hiu, những con người sống tận cùng dưới đáy xã hội Dù viết ở dạng nào, các tác phẩm của Lê văn Thảo cũng xoay quanh Sài Gòn, đồng bằng sông Cửu Long và đất Nam Bộ Với niềm ưu tư, lo lắng cho những biến thiên của vùng đất phương Nam, Lê Văn Thảo được mệnh danh là con người của đồng quê, chân chất, bình dị, một con người bình thường thiết tha với hạnh phúc làm người

Năm 1975 khi trở lại Sài Gòn Lê Văn Thảo đã là một nhà văn nổi tiếng Khi được hỏi ngày đầu tiên đi trên đường phố Sài Gòn tự do ông có những nghĩ ngợi gì? Lê Văn Thảo trả lời như sau:

“Không phải lần đó mà chính lần về Sài Gòn trước đó, trong chiến dịch Tết Mậu Thân tôi có nhiều kỷ niệm hơn Đó là một trận quyết tử, trước khi lên đường chúng tôi đã biết trước điều đó, trong thâm tâm ai cũng nghĩ không biết mình còn sống không, nếu sống sẽ được đi trên đường phố Sài Gòn giải phóng Đoàn quân đông đảo chúng tôi cả mấy trăm người đi giữa đường đụng trận bị thương vong quá nửa, suốt ngày quần với bọn giặc “thân tàn ma dại” đến tối bám vào được tới ngoại thành, vào một nhà tôi hỏi mượn một cô gái miếng giẻ lau khẩu súng, cô ta không ừ hử gì ráo thảy tấm giẻ lau như thảy vào mặt tôi, nhìn tôi với ánh mắt như tôi là người rừng, là thổ phỉ Vậy mà trước đây tôi là người Sài Gòn, là sinh viên đấy, tôi về giải phóng Sài Gòn được tiếp đón như vậy Sau đó tôi còn ở Sài Gòn nhiều tháng nữa, trận đánh bắt đầu khó khăn, tôi

vào trong bị đánh bật trở ra lại trở vào, lăn lộn với chiến dịch, trải qua những gian khổ hiểm nguy có thể nói là cùng cực, thỉnh thoảng nhớ lại chuyện đó tôi không hiểu như thế nào, có thể cô gái có chuyện riêng hoặc do cảm giác nặng nề của tôi, nhưng tôi vẫn không thể nào quên chuyện đó Ngẫm chuyện giải phóng cũng có năm bảy đường đa đoan nhiều nỗi không đơn giản như tôi nghĩ”

[3, tr.61, 62]

Nói như vậy không có nghĩa là ông đưa cái sự khảo sát của mình một cách sống sượng vào trong tác phẩm mà điều đó khi được thể hiện dưới ngòi bút của Lê văn Thảo càng trở nên sống động và có sức sống hơn mà thôi Khi viết cuốn

“Cơn Giông”, ai cũng phải ngạc nhiên trước sức sưu tầm của Lê Văn Thảo Hầu

như viết cái gì ông cũng đều soi rọi đến tận gốc rễ của vấn đề Văn học đâu chỉ kể một câu chuyện hoặc lời rao giảng, mà là đào sâu vào tâm hồn con người, nói lên những cảnh huống, những số phận, bằng sức mạnh của nghệ thuật vẽ nên những vẻ đẹp bị che lấp trong cuộc sống thường ngày rối rắm

Lê Văn Thảo thường viết truyện ngắn không theo một khuôn mẫu, cách thức nào Thường gặp một người, nghe thấy một chuyện cho là thú vị, Lê văn Thảo bắt đầu suy nghĩ, sắp xếp, ghép với nhiều người nhiều chuyện khác nữa sao cho nó tròn trịa, có được một ý nghĩa, một nội dung Chính vì vậy, thực sự xét sự nghiệp của Lê văn Thảo, lượng tác phẩm không nhiều lắm, nhưng đọc tác phẩm nào người ta cũng ấn tượng, đọc tác phẩm nào người ta cũng nhớ và khâm phục về sự quan sát mà ông thể hiện trong tác phẩm Nó mang tính hợp lý và chính xác rất cao Khi thể hiện một vùng đất, ông là một nhà địa lý thực thụ đồng thời là nhà văn hoá, một nhà sinh vật học Từng khu rừng, mảnh đất, dòng sông, con nước lên xuống thế nào đều được ông thể hiện một cách hiện thực mang tính hợp lý và khoa học cao độ Ông nói: “Tôi thích chọn những việc bình thường với những con người bình thường, thậm chí với những người có số phận

hẩm hiu, loại người “dưới đáy”, tôi nghĩ những người đó gần với văn học hơn, họ ăn nói tự nhiên, từ ngữ của họ thú vị, giàu hình ảnh, họ dễ bộc bạch nỗi lòng của mình.” [64, tr.107, 108]

Nhà văn Trần Nhã Thuỵ là bạn thân của Lê Văn Thảo, là người chơi với nhà văn đã lâu, chuyện lớn, chuyện nhỏ, chuyện buồn, chuyện phiếm, v.v… của Lê Văn Thảo, Trần Nhã Thuỵ đều nắm rõ Nhưng có một câu chuyện chẳng phải ghê gớm gì mà cứ làm cho nhà văn nhớ mãi Trần Nhã Thuỵ kể lại: Một bửa, nhân lúc trà dư tửu hậu, nét mặt Lê Văn Thảo chợt buồn, rồi nói: “Con người ta ấy mà, nhiều khi sống mà vô tình lắm Ví dụ như mình, hầu như tháng nào cũng đi hớt tóc ở cái tiệm góc phố ấy ít nhất một lần; mỗi lần nhanh nhất cũng nửa giờ đồng hồ; một năm muời hai tháng là có được sáu giờ đồng hồ; tưởng là ít nhưng mình hớt tóc ở đó gần chục năm nay, vị chi mình có khoảng thời gian không nhỏ để có thể tìm hiểu về con người ấy Nhưng mình có biết gì về người hớt tóc đó đâu Cho đến một hôm, cái góc phố đó trống hoác, người hớt tóc không còn, chẳng biết là mất hay đi đâu rồi Tự dưng mình buồn quá Mình là nhà văn thì không được sống hờ hững nhưng đôi khi mình đã hờ hững một cách hồn nhiên như thế đấy…” [78, tr.133]

Con người của Lê Văn Thảo là như vậy Ở con người ấy ta bắt gặp một tâm hồn bình dị mà thâm trầm, mộc mạc mà mênh mông Lê Văn Thảo là người lớn lên và trưởng thành trong kháng chiến chống Mỹ, cả về cuộc đời và văn nghiệp, ông đã dâng hiến mình cho cuộc đời bằng những dòng văn, con chữ mà trong ấy chất chứa biết bao nỗi đời, nỗi mình, bằng những suy tư, trăn trở không dứt Ngày 4-10-2006, nhà văn Lê Văn Thảo đã đến thủ đô Bankok để nhận giải

thưởng văn học ASEAN 2006 cho cuốn tiểu thuyết “Cơn giông” (NXB Trẻ

2002; NXB Hội Nhà văn tái bản 2006) Trong thời gian 2 phút thể hiện bài diễn văn, nhà văn Lê Văn Thảo chia sẻ trực tiếp với nhân vật của mình: “Nhân vật

chính trong tiểu thuyết “Cơn giông” của tôi nhiều năm sau chiến tranh vẫn đang

vật vã tìm cội nguồn, ngày tháng lênh đênh trên sông nước, mơ ước một tình yêu cao đẹp, lẽ sống ở đời, nhân hậu và hỉ xả, vị tha và lòng hướng thiện…” Và tháng 7- 2007 Lê Văn Thảo cũng đã vinh dự nhận giải thưởng Nhà nước về Văn học

Thường sau mỗi chuyến đi, những tác phẩm mới mẻ, ý vị lại ra đời Văn của Lê Văn Thảo là đời sống Tác phẩm của Lê văn Thảo đã từng gây tiếng vang, cổ động tinh thần yêu nước của thanh niên thời kỳ Mỹ nguỵ chiếm đóng miền Nam Sau ngày 30-4-1975, không từ bỏ đam mê và thói quen, ông đã có những đầu sách có giá trị, thể hiện sự chuyển mình tự nhiên của người dân trong công cuộc đổi mới, xây dựng đất nước Ông đã đi qua thế kỷ XX với những đổi thay thời cuộc và thế sự, chứng kiến nhân gian từ nông thôn đến thành thị, từ vùng đất bưng biền với những rừng tràm bạt ngàn, lau sậy dày đặc đến xóm nghèo Sài Gòn với đủ thứ tạp âm Lê Văn Thảo đã sống để chiêm nghiệm rõ rệt tình người và nhận chân lẽ sống Đó là tất cả những gì sâu thẳm trong con người ấy trước một giai đoạn lịch sử đầy biến động, trước số phận con người, trước những điều kỳ diệu của cuộc sống

1.2 LÊ VĂN THẢO - NHÀ VĂN TÀI HOA CỦA XỨ SỞ NAM BỘ

Lê Văn Thảo thật sự là một trong những cây bút văn xuôi tiêu biểu của đất

Nam Bộ Vị trí của ông trong văn học hiện đại Việt Nam, đặc biệt là mảng văn xuôi viết về con người và vùng đất Nam Bộ, được xác định do những sắc thái cá nhân sáng tạo và nặng tình đất nước của ông Lê Văn Thảo đã viết bằng chính tâm hồn, ước vọng, tình yêu của mình cho vùng đất Nam Bộ thân yêu Điều đó làm nên giá trị lâu dài cho sự nghiệp văn chương của Lê Văn Thảo

Có lẽ ai trong chúng ta cũng lớn lên từ một mái nhà, một vùng đất, và tất cả những điều đó sẽ làm nên một quê hương trong tâm hồn mỗi con người

Nhất là đối với nhà văn, những con người được sinh ra để làm một nghĩa vụ vô cùng gian nan nhưng tràn đầy ý nghĩa là nói lên bao tình cảm sâu xa trong tâm hồn con người, thì quê hương càng trở thành một tình cảm đặc biệt thiêng liêng Chính vì vậy, trong bất kỳ một nền văn học nào, chúng ta đều thấy những tác phẩm, những trang viết với những cảm xúc dạt dào và sâu sắc đều dành để nói về quê hương Tình yêu quê hương mà chúng tôi nói ở đây, tất nhiên không chỉ mang một nội hàm đơn thuần là tình cảm đối với nơi mình sinh ra mà là tất cả những xúc cảm, tình yêu đối với những nơi để lại dấu ấn đặc biệt sâu sắc trong đời mỗi con người, trong đó có tình yêu thiên nhiên, yêu từng giọt sương, chiếc lá, tia nắng, nhành hoa đến bờ tre con nước, bóng dừa và tình yêu nhân quần, đồng loại Quê hương ở đây có thể là một ngôi làng nhỏ, cũng có thể là một vùng đất nào đó và trên hết là một đất nước Trong những tác phẩm xếp vào hàng kiệt tác của thế giới cũng như Việt Nam, chúng ta đều thấy rằng mỗi nhà văn đều có một tình yêu quê hương sâu nặng và từ tình yêu quê hương ấy mà nói lên tất cả những tình cảm khác mang tầm nhân loại Người ta thường nói,

“Đất sinh ra người” có lẽ là như vậy! Nhưng cũng có những vùng đất được sinh

ra từ tình yêu về nó Đó là sự kết tinh giữa lòng người với hoa của đất và hương của trời Thật chẳng có gì là quá nếu nói Kawabata sinh ra Nhật, Puskin sinh ra Nga, vì họ đã hát lên những bản tình ca bất diệt về quê hương, đất nước của họ, bài ca ấy lan truyền đến những vùng đất khác và thế giới biết đến nó, cộng cảm với những xúc cảm ấy Như vậy, chẳng phải nhà văn ấy đã sinh ra một vùng đất hay sao? Ở đây chúng tôi không dám nói Lê Văn Thảo sinh ra Việt Nam, nhưng nói ông và những nhà văn tiêu biểu khác sinh ra Nam Bộ thì nghĩ kỹ cũng không

có gì quá đáng Trần Nhã Thụy, khi viết về Lê Văn Thảo, cuối bài viết Nhà văn Lê Văn Thảo: Văn chương là cả cuộc đời có nói rằng: “Lê Văn Thảo vận dụng

một thứ ngôn ngữ phổ thông, nhưng qua đó người đọc vẫn cảm nhận được cái

hồn cốt của người Nam Bộ Đó chính là tính cách phóng khoáng trong từng nhân vật, lối suy nghĩ nhiều khi giản đơn, những hành động tiềm thức được gieo trên từng mảnh đất lạ lùng của xứ sở dọc ngang sông nước” [75, tr 1] Điều này cho thấy rằng, điểm nổi bật ở Lê Văn Thảo là chất Nam Bộ Ông là nhà văn của Nam Bộ, là một trong những người đã “khám phá” ra Nam Bộ cho mảnh đất văn chương Việt Nam Tất nhiên mỗi nhà văn, trong những tác phẩm của mình luôn có một phần quê hương trong đó, nhưng viết và làm cho nó trở thành một “tượng đài” nghệ thuật thì mấy ai đã làm được? Nếu ở đất Bắêc có Nguyễn Tuân,Vũ Bằng; đất Trung có Thu Bồn; Tây Nguyên có Nguyễn Trung Thành, thì đất Nam có Bình Nguyên Lộc, Sơn Nam, Phi Vân, Đoàn Giỏi và Lê Văn Thảo Nói Lê Văn Thảo là nhà văn Nam Bộ, không đơn thuần rằng ông sinh ra từ đất Nam Bộ mà cái trên hết là những gì ông đã viết hầu hết là của Nam Bộ, dù ở đâu ông cũng nặng lòng với miền đất ấy Và Nam Bộ trong những tác phẩm của ông đã trở thành một vùng đất đặc sắc

Xét trong toàn bộ tác phẩm của ông, có lẽ không một tác phẩm nào lại không nói về Nam Bộ Dù sáng tác ở trong Nam hay ngoài Bắc, từ những bài phóng sự, tùy bút, bút ký nhỏ cho đến những truyện ngắn, truyện vừa và truyện dài, tất cả đều nói về Nam Bộ Điều đáng nói hơn là hầu hết những tác phẩm có qui mô và giá trị nghệ thuật cao đều là để giành viết về Nam Bộ Ngay cả cái khí chất văn ngôn trong tác phẩm cũng là của Nam Bộ Nói như nhà nghiên cứu Hoài Anh: “Với sự am hiểu về sinh hoạt, tính cách, ngôn ngữ, phong thái, tập tục, tín ngưỡng … của con người của một vùng đất còn hoang vu ở tận cùng Tổ quốc, Lê Văn Thảo đã làm nổi hình cuộc sống trên cái “ngón chân cái chưa khô bùn vạn dặm” của đất nước” [1, tr 13] Cái màu sắc của miền Tây Nam Bộ đó được biểu hiện một cách xuyên suốt trong toàn bộ tác phẩm của Lê Văn Thảo Có thể xem ông là người đã mang hương sắc của phương Nam đến với mọi

người; đem cái mênh mông của sông Cửu Long “hội ngộ” với dòng Đà Giang của vùng Tây Bắc, kéo những rừng đước bạt ngàn của phương Nam đến “hợp thể” với những rừng Xà nu ở Tây Nguyên cùng nhau gọi nắng gió của đất trời, hòa hương tràm của U Minh vào muôn rừng hương sắc của Cúc Phương Chúng

ta cũng tìm thấy trong đó hình ảnh những con người Nam Bộ lam lũ, mộïc mạc mà sâu nặng nghĩa tình Chúng ta cũng tìm thấy trong đó những tấm lòng trượng nghĩa, cái ào ạt, mạnh mẽ, sống hết mình của con người Nam Bộ Và cả Nam Bộ cuộn mình đứng dậy trong lịch sử Nghĩa rằng, ông là một trong những người

“phát hiện” ra Nam Bộ, mang vẻ đẹp của Nam Bộ đến với thế giới Nói như Chế Lan Viên “nhờ có các nhà văn Nam Bộ, chúng ta đã phát hiện ra miền Nam của Tổ quốc ta, khám phá ra cái chất liệu làm nên cái miền là “máu của máu ta, thịt của thịt ta” Ai đã từng qua phương Nam, ai đã từng ở lại với phương Nam và những ai chưa một lần đến với vùng đất này có lẽ đều ngạc nhiên trước vẻ đẹp

đầy đặn, rực rỡ đến mức choáng ngợp của nó khi đọc “Cơn giông” của Lê Văn Thảo Xét về mặt cốt truyện thì “Cơn giông” không có gì phức tạp lắm Thế

nhưng những gì Lê Văn Thảo đã miêu tả là cả một tượng đài nghệ thuật lấp lánh lên muôn ngàn ánh sắc Chúng ta sẽ được dịp du lịch Tây Nam Bộ cùng với anh chàng Bằng trên chiếc máy ghe mới tinh Đây là kiểu ghe du lịch, có phòng ngủ gian bếp, sàn nước phòng tắm, bàn làm việc, máy thu thanh, tất cả đều gọn gàng tinh xảo Ghe có gắn máy đuôi tôm nhưng hiện đang sử dụng chèo Chúng ta sẽ

đi khắp các dòng sông bến nước của Nam Bộ, được lặn mình, rợn ngợp trong những khoảng huyền ảo của U Minh, được lặn thật sâu dưới đáy nước để thấy những chiếc lá rụng còn nằm lại dưới lòng sông và cả những con dã tràng li ti trên mặt lớp bùn mịn Chúng ta sẽ thấy phương Nam lúc gió ngừng thổi, cây rừng yên phắc, cả bầu trời mặt nước trong ánh vàng lung linh Chúng ta sẽ cùng lướt ghe trên biển Cà Mau, cỡi lên những ngọn sóng lớn, nhiều lúc treo dựng

đứng rồi rớt xuống một hố nước sâu đen ngòm tung bọt trắng xóa Chúng ta cũng hình dung quả cầu đỏ ối đậu ở chân trời, sát mép nước, cùng nhấp nhô với sóng biển Và cả bầu trời mặt nước cùng ánh lên một màu như dát vàng Phương Nam tràn trề sức sống với những khu rừng mắm rừng đước, sông lớn sông nhỏ, những đầm nước truông trấp bãi lầy bãi bồi Rồi mọi thứ dịu êm, lấp lánh lên trên bức màn khổng lồ, tựa như một bình nguyên thênh thang, chẳng có một giới hạn nào

chặn lại “Cơn giông” như thế là một thế giới muôn màu sắc Lê Văn Thảo gần

như thể hiện tất cả những gì đã có trong mình với một khả năng phối màu của một họa sĩ, với cách chọn góc quay của một nhà làm phim, với đôi mắt của một nhà địa lý và trên hết là một tình yêu thiết tha đối với Nam Bộ, nơi ông đã cất tiếng chào đời, nơi của bao kỷ niệm tuổi thơ, nơi ông đã gắn bó cả cuộc đời mình

ở đó, đã chiến đấu, và nuôi dưỡng lý tưởng của đời mình, nơi của tình yêu và nỗi

nhớ Đúng như nhà nghiên cứu Hoài Anh nhận xét: “Cơn giông” đưa người đọc

vào một thế giới thiên nhiên hoang dã như khi con người mới đến khai phá đất này, những sự kiện thực tế xảy ra trong mấy chục năm qua mông lung hòa quyện với ký ức của một đứa trẻ, như một bài thơ văn xuôi ca ngợi Đất và Mầm Sống”

[1, tr 11] Trần Nhã Thụy cũng có nhận xét tương tự về giá trị của “Cơn giông”

rằng:“Lê Văn Thảo không tham mà chỉ công phu phục sinh những vùng sống trong tác phẩm Những vùng sống trắc ẩn, đầy tâm trạng của một gã đàn ông trôi nổi trên sông nước, mải miết đi tìm nơi chốn trở về cho mình” [76, tr 11] Có phải vì thế mà tất cả những gì ông dành cho quê hương đã kết mật trong ngòi bút và chính tình yêu ấy đã làm nên giá trị đặc sắc cho tác phẩm này Đó cũng chính là tâm hồn, là tấm lòng, là sự xúc động chân thành của nhà văn khi cho ra đời đứa con tinh thần của mình Điều này giúp cho tác phẩm của ông sẽ xanh sắc mãi bởi những gì ông đã cống hiến và những gì ông đã dành cho Nam Bộ

Trong những năm còn trẻ, Lê Văn Thảo đã giành hầu hết thời gian của

mình để đi khắp Nam Bộ, từ Gò Đen, Long An, đến Long Xuyên, An Giang, Kiên Giang – Rạch Giá, qua đất Cà Mau, Trà Vinh và cả những miền biên giới với người Miên, Campuchia Ông hòa mình giữa thiên nhiên phương Nam đầy sắc màu và choáng ngợp, tìm ra trong đó những lớp màu thời gian Phạm Thị Minh Thư nhận xét về truyện ngắn Lê Văn Thảo như sau: “Lê Văn Thảo sống ở thành phố nhưng lại nhiều gắn bó thiết tha với số phận người nông dân Nam Bộ, đất là niềm day dứt thường trực nơi nhà văn, bởi thế ông rất dễ bắt gặp ở đời sống, ở trí tưởng tượng các tình thế truyện ngắn phù hợp với điều muốn trình bày” [77, tr.11] Quả thật Lê Văn Thảo đã đem đến cho bạn đọc cả nước những hiểu biết và tình cảm về một vùng đất mà trước đó xa ngái, hoang sơ trong hình dung của mọi người MoÄt vùng đất mà từ thiên nhiên đến con người đã sáng lên biết bao điều kỳ diệu, đậm đà bản sắc và không thể một lúc mà cắt nghĩa hết được Như Chế Lan Viên đã viết: “Khi ta ở chỉ là nơi đất ở Khi ta đi đất bỗng hóa tâm hồn” mà ở đây là vùng đất chôn nhau cắt rốn chứ đâu phải đến rồi đi, thì cái “hóa tâm hồn” ấy đã nuôi dưỡng biết bao tâm hồn “người ra đi” kia để rồi một ngày nó sống dậy một cách mãnh liệt và vẹn tròn, như ngàn cánh bướm phương Nam khoe sắc dưới trời Nam Có thể nói, Lê Văn Thảo như cành đước, cành tràm được gieo xuống mảnh đất phương Nam, hút lấy cái vị mặn của những vùng rừng U Minh mà lớn lên, rễ nó bám sâu vào mảnh đất ấy, và trồi lên đứng vững giữa mưa sa nắng táp của đất này

Sống ở thành phố nhưng lại nhiều gắn bó thiết tha với số phận người nông dân Nam Bộ, đất là niềm day dứt thường trực nơi nhà văn, bởi thế Lê Văn Thảo rất dễ bắt gặp ở đời sống, ở trí tưởng tượng các tình thế truyện ngắn phù hợp với

điều muốn trình bày “Mơ Û đất” là một ví dụ Câu chuyện về người đi mở đất

với biết bao nỗ lực, khôn ngoan và mê đắm, đẹp như một huyền thoại Đối xử với huyền thoại này, với đất đai của ông bà tổ tiên thế nào là vấn đề đặt ra trước

con cháu

Là toàn bộ truyện ngắn “Làng lở” hay chỉ tham dự như một phần bối cảnh (Đứa con trở về) thì tiếng đất lở ầm ầm dội ra từ những trang sách của nhà văn

thật sự khiến ta giật mình, kinh hãi

“Làm gì còn làng T nữa, nó ở dưới sông hết rồi” “Sao?” “Nó bị lở, đâu có chuyện gì, ở ven sông nhằm bên lở vậy thôi”… “Lở hết, không còn nhà nào- Ông già nói với giọng khoái trá - Lở ầm ầm suốt ngày đêm, chuyện trời đất mà Tụi tôi là những nhà cuối cùng bị lở đây”[72, tr 3]

Dấy lên thật nhiều xót xa cay đắng trong sự chấp nhận hồn nhiên bình thản của ông già nông dân làng T Nhưng trước một hiện tượng phi phàm đến thế của tự nhiên, thử hỏi, họ, những người nông dân làm lụng đầu tắt mặt tối chỉ đủ ăn, có thể làm gì ngoài chấp nhận và cam chịu?

Gorky từng nói: “Cái đẹp nằm trong sự giản dị!” Điều này thật đúng với trường hợp của Lê Văn Thảo Lê Văn Thảo là một trí thức, một nghệ sĩ, với một tâm hồn rất trẻ, trẻ từ phong thái, trẻ từ lời ăn tiếng nói và trẻ cả về tâm tính Bạn ông phần nhiều là trẻ trung và ông cũng thích giao du với những người đáng tuổi con mình Thời còn ở chiến khu, Lê Văn Thảo thường đi công tác theo các đơn vị chủ lực miền Đông Nam bộ (sư đoàn 9),tham gia các trận đánh nổi tiếng như Đồng Xoài, Bàu Bàng, Lộc Ninh, Phú Riềng, rồi Sài Gòn năm Mậu Thân Lúc bấy giờ ông nổi danh là người làm phóng sự chiến trường nhiều nhất ở chiến khu trong những năm chống Mỹ Cùng với sở trường đi vào cuộc sống thường nhật của giới bình dân, nhà văn Lê Văn Thảo đã len lõi vào từng ngõ ngách đô thị Sài Gòn để phát hiện ra biến động, thay đổi của đời sống xã hội từ khi Mỹ nguỵ khống chế con người và đạo đức bằng những đồng đô la Nếu như những tay bồi bút dẫn độc giả vào không gian ngập ngụa ánh đèn của vũ trường Sài Gòn và những tình cảm yêu đương uỷ mị cùng các cách sống lố lăng đua đòi, thì

Lê Văn Thảo và những cây bút tiến bộ vẫn hướng bạn đọc đến cuộc đời bình dị, khó khăn của xóm lao động bằng giọng văn mộc mạc, sinh động và chân thực Từng theo Lê Văn Thảo trong nhiều chuyến đi thực tế, bạn bè ông như: nhà văn Anh Đức, nhà văn Trần Nhã Thuỵ, nhà văn Nguyễn Trí Huân, nhà văn Trung Trung Đỉnh, nhà văn Hồ Anh Thái, nhà văn Nguyễn Trọng Nghĩa v.v… thấy ông còn có nhiều “tài lẻ” như: kể chuyện tiếu lâm, đàn hát, hò vè v.v… Khi say, Lê Văn Thảo thường ôm đàn ghi ta ngồi hát, giọng “huê tình” ấy còn chao đảo như có sóng có gió Lê văn Thảo thường đùa, thật ra cái “món hát” này của ông mới ngon lành, có khi còn ngon lành hơn “món văn” Nhưng, bạn bè nghĩ đấy cũng chỉ là nói đùa, vì quả thật càng ngày Lê Văn Thảo viết càng hay

“Gừng càng già càng cay”- câu ấy đặc biệt đúng với Lê Văn Thảo

Lê Văn Thảo đã sống trong những biến động dữ dội của lịch sử và ông đã đứng về phía ánh sáng, về phía chính nghĩa, về phía lý tưởng cách mạng mà chiến đấu, chiến đấu bằng bàn tay, bằng ánh lửa, bằng báng súng, bằng ngòi bút, và bằng cả tâm hồn, ý chí của một người con Nam Bộ, người con của Tổ quốc, một nhà văn và một cuộc đời

Lê Văn Thảo cũng đã mang Nam Bộ vượt ra khỏi biên giới nước ta để đến với những miền khác của thế giới Lê văn Thảo đã kết tinh trong đó những gì đẹp nhất của thiên nhiên và con người Nam Bộ, hòa quyện trong tấm lòng, trí tuệ và tài năng của chính một người con Nam Bộ

Tóm lại, Lê Văn Thảo là kết tinh của văn hóa vùng Nam Bộ, ông đã sinh

ra từ phương Nam, sống chân tình, tròn vẹn cả cuộc đời với phương Nam và sẽ còn xanh mãi trong khu vườn văn học nước ta bởi chính tính chất Nam Bộ đó

CHƯƠNG HAI CON NGƯỜI QUA TRUYỆN NGẮN VÀ TIỂU THUYẾT LÊ VĂN THẢO

2.1 CON NGƯỜI TRONG CHIẾN TRANH

2.1.1 con người với nỗi đau chiến tranh

Con người luôn là đối tượng khám phá vô tận của văn học nghệ thuật,

triết học cũng như của các khoa học khác Con người là một chỉnh thể tự nhiên và xã hội nên nó mang trong mình những bí ẩn của thiên nhiên vũ trụ và sự phức tạp đa dạng của xã hội Con người trong đời thường vốn đã rất phức tạp, con người trong chiến tranh càng phức tạp hơn bởi nó được đặt trong một hoàn cảnh đặc biệt: chết chóc, thử thách, gian khổ Con người trong chiến tranh luôn ở vào những tình huống căng thẳng nên có dịp bộc lộ đầy đủ những phẩm chất của mình

Trong chiến tranh, hoàn cảnh sáng tác thật khốc liệt, một bộ phận nhà văn vừa cầm bút vừa cầm súng, nên hiện thực ác liệt và cảm hứng sáng tạo, cái sống cái chết luôn kề bên Đó là một hoàn cảnh không mấy thích hợp với hoạt động sáng tạo của nhà văn Tuy thế, dù hoàn cảnh nào “Văn chương vẫn không thể nào lớn hơn cuộc đời”, khi cuộc đời của chính họ - nhà văn, đồng thời là chiến sĩ đang hàng ngày, hàng giờ bám trụ nơi tuyến lửa, đối mặt với cái chết chỉ với một ý chí, một nguyện vọng duy nhất: tất cả cho chiến thắng; do đó văn chương của họ cũng sẽ là vũ khí, là nguồn sức mạnh, là điểm tựa cho con người trong trận chiến ác liệt

Trong chiến tranh, khi phải cố gắng để đạt đến mục đích cuối cùng là chiến thắng, người ta buộc phải bỏ qua nhiều vấn đề, tiếc thay, đó lại là những vấn đề thiết thân đối với số phận con người Cho đến khi chiến tranh đã lùi vào dĩ vãng,

vẫn có một thời người ta dè dặt nói về những tổn thất của người chiến thắng vì những lý do nào đó Tuy nhiên sự thật vẫn là sự thật Những hàng mộ bát ngát nơi nghĩa trang Trường Sơn và bao nghĩa trang khác dọc dài đất nước, những dòng nhắn tin tìm mộ liệt sĩ giăng dày trên các báo vẫn luôn nhắc nhở chúng ta về những người đã ra đi Dẫu sao, họ đã yên phận họ Còn có biết bao người ở lại mà chiến tranh đã gây những vết thương trong tâm hồn không bao giờ hàn gắn nổi

Chiến tranh đã qua đi nhưng vẫn còn để lại bao hậu quả nghiệt ngã cho con người và nó trở thành một vấn đề gây nhiều bức xúc trong thời bình Song giữa lúc đất nước còn đang lúng túng trong việc thay đổi cơ chế, đã có mấy ai như Lê Văn Thảo dám mạnh dạn đi sâu tìm hiểu, khám phá và phản ánh chân thực nỗi đau của con người trong chiến tranh Viết về nỗi đau của con người trong chiến tranh, truyện ngắn và tiểu thuyết Lê Văn Thảo đã đề cập đến vấn đề khá nhạy cảm của thời cuộc Nó là điểm nối giữa quá khứ chiến tranh và hiện tại hòa bình, nói cách khác nó là một minh chứng chiến tranh nằm trong lòng thời bình Bởi thế, đọc các tác phẩm của Lê văn Thảo viết về nỗi đau của con người trong chiến tranh, ta thấy nó không sôi sục mạnh mẽ như tiếng bom rơi đạn nổ, mà nó âm thầm day dứt cắn xé lòng người Vì thế tính chất đau đớn trong các tác phẩm của Lê văn Thảo cũng dữ dội mãnh liệt không kém gì những cuộc giao tranh trên tuyến lửa

Người Việt Nam vốn sống theo tình, lại trải qua hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ trường kỳ đau thương, nên dễ xót thương đồng cảm với những con người phải chịu nhiều hậu quả bất hạnh của chiến tranh Truyện ngắn

“Trận chiến đấu trong rừng mù u” của Lê Văn Thảo đã lôi cuốn độc giả nhập

cuộc với câu chuyện đang diễn ra trong bài viết Châu, một chiến sĩ trẻ trong

“Trận chiến đấu trong rừng mù u” là nhân vật chịu nhiều thiệt thòi mất mát

nhưng anh đã phấn đấu vươn lên, vẫn gắn bó với cuộc sống bằng tình yêu con người chân thành sâu sắc Anh đã phải trải qua thử thách tưởng chừng như không