Khả năng hiện thực

Khả năng – Hiện thực 1 Định nghĩa Phạm trù khả năng dùng để chỉ cái mà trong hiện tại mới chỉ thể hiện ở dạng tiềm năng, tiềm thế, xu hướng, chưa trở thành hiện thực và chỉ có thể trở thành hiện thực.

Khả năng – Hiện thực

1 Định nghĩa

- Phạm trù khả năng dùng để chỉ cái mà trong hiện tại mới chỉ thể hiện ở dạng

tiềm năng, tiềm thế, xu hướng, chưa trở thành hiện thực và chỉ có thể trở thành hiện thực trong tương lai khi có những điều kiện thích hợp

VD: Trong tương lai Việt Nam có thể trở thành một nước phát triển khi mà phát huy được những lợi thế của hiện tại cả ở trong nước và các nguồn lực ở bên ngoài

- Phạm trù hiện thực dùng để chỉ tất cả những gì hiện có, hiện đang tồn tại trong

thực tế Hiện thực bao gồm cả những sự vật, vật chất, hiện tượng đang tồn tại khách quan trong thực tế và cả những gì đang tồn tại chủ quan trong ý thức Vì vậy chúng ta có hai khái niệm hiện thực chủ quan và hiện thực khách quan được dùng để phân biệt các hiện tượng vật chất và các hiện tượng tinh thần

VD: Xét về mặt hiện thực Việt Nam hiện nay đang là một nước đang phát triển Cái đang phát triển này có dựa trên rất nhiều tiêu chí khác nhau như kinh tế, giáo dục, khoa học công nghệ… mà Việt Nam chỉ ở mức đang phát triển

VD: (Để bốc phét) Cái hiện thực là các sinh viên đang học trong trường hiện nay,

cái khả năng là sẽ có một nhân tài xuất chúng của trường xuất hiện trong tương lai

2 Mối quan hệ biện chứng

a Khả năng và hiện thực tồn tại trong mối quan hệ chặt chẽ với nhau, không tách rời nhau, luôn chuyển hóa lẫn nhau

– Sở dĩ như vậy vì hiện thực được chuẩn bị bởi khả năng, còn khả năng hướng tới biến thành hiện thực

Trong thực tế, quá trình phát triển chính là quá trình trong đó khả năng biến thành hiện thực, còn hiện thực này lại sản sinh ra những khả năng mới Cả khả năng mới ấy trong những điều kiện thích hợp lại biến thành hiện thực mới

Sự chuyển hóa cứ tiếp diễn mãi như vậy, tạo thành quá trình vô tận

– Để khả năng biến thành hiện thực cần có vai trò của các điều kiện khách quan và chủ quan

Quá trình khả năng biến thành hiện thực chủ yếu là một quá trình khách quan

Nói “chủ yếu” là vì trong tự nhiên không phải mọi khả năng đều biến thành hiện thực một cách tự phát

Ở đây có thể phân ra 03 trường hợp:

+ Thứ nhất: Loại khả năng mà điều kiện đển biến chúng thành hiện thực chỉ có thể có bằng con đường tự nhiên Ví dụ: Các trường hợp động đất, sóng thần, núi lửa…

+ Thứ hai: Loại khả năng có thể biến thành hiện thực bằng con đường tự nhiên cũng

như nhờ sự tác động của con người Ví dụ: Để có thể sử dụng năng lượng mặt trời thì

con người sản xuất pin năng lượng mặt trời để chuyển hóa thành điện

+ Thứ ba: Loại khả năng mà bắt buộc có sự tham gia của con người để biến thành

hiện thực Ví dụ: Sản xuất bàn, ghế, bảng, phấn,…

Trong lĩnh xã hội, bên cạnh các điều kiện khách quan, khả năng muốn biến thành hiện thực còn cần có các điều kiện chủ quan Đó là hoạt động thực tiễn của con người Ở đây, khả năng sẽ không bao giờ biến thành hiện thực nếu không có sự tham gia của con người

Hoạt động có ý thức của con người có vai trò rất to lớn trong việc biến khả năng thành hiện thực Nó có thể đẩy nhanh hoặc kìm hãm quá trình biến đổi khả năng thành hiện thực Nó cũng có thể điều khiển khả năng phát triển theo hướng này hay theo hướng khác bằng cách tạo ra các điều kiện thích ứng

b Các khả năng có thể cùng tồn tại với nhau

– Cùng trong những điều kiện nhất định, ở cùng một sự vật, có thể tồn tại một số khả năng chứ không phải chỉ có một khả năng

Ví dụ: Một sinh viên sau khi ra trường, có thể sinh viên ấy sẽ làm một công việc đúng chuyên ngành, cũng có thể sinh viên ấy sẽ làm một công việc trái ngành

– Ngoài một số khả năng vốn có ở sự vật trong những điều kiện có sẵn nào đó, khi có thêm những điều kiện mới thì ở sự vật sẽ xuất hiện thêm một hoặc nhiều khả năng mới

Đó là do với sự xuất hiện của những điều kiện mới, về thực chất, một hiện thực mới phức tạp hơn đã xuất hiện do sự tác động qua lại giữa hiện thực cũ và điều kiện mới

Từ đó làm cho số tương tác tăng thêm và dẫn đến làm tăng thêm khả năng mới

c Sự biến đổi của mỗi khả năng

– Mỗi khả năng không phải là không thay đổi Nó tăng lên hay giảm đi tùy thuộc vào

sự biến đổi của sự vật trong những điều kiện cụ thể

Ví dụ: Khả năng qua môn của lớn hay thấp là tùy theo mức độ chăm chỉ, thời gian bỏ

ra để tìm hiểu môn học của sinh viên đó

Do đó, muốn cho một khả năng nào đấy phát triển biến thành hiện thực thì phải tạo cho nó các điều kiện thích hợp tương ứng

– Để một khả năng nào đó biến thành hiện thực thường cần có không chỉ một điều kiện mà là một tập hợp các điều kiện Tập hợp đó được gọi là điều kiện cần và đủ, nếu

có nó thì khả năng nhất định biến thành hiện thực

Ví dụ: Để trở thành sinh viên ưu tú, một sinh viên cần đạt được những điều kiện: Đạo đức tốt; Học tập tốt; Thể lực tốt; Tình nguyện tốt; Hội nhập tốt

3 Ý nghĩa phương pháp luận

a Trong hoạt động thực tiễn, phải dựa vào thực tế nhưng cũng cần tính đến các khả năng

– Trong hoạt động thực tiễn, việc quyết định, trù tính các kế hoạch cần dựa và hiện thực chứ không thể dựa vào khả năng Vì hiện thực là cái đang thực sự tồn tại, còn khả năng là cái chưa có

Ta cần phải thấy rõ sự khác biện về chất giữa khả năng và hiện thực Nếu lẫn lộn giữa khả năng và hiện thực, ta sẽ phải gánh hậu quả tai hại trong thực tiễn

– Tuy nhiên, nói như vậy không phải là bỏ qua, xem thường khả năng Mà ta phải tính đến các khả năng để đề ra chủ trương, kế hoạch, bởi khả năng biểu hiện khuynh hướng phát triển của sự vật trong tương lai

Nếu ta tách rời khả năng và hiện thực, chúng ta sẽ không thấy khả năng tiềm ẩn trong

sự vật, dẫn đến không dự đoán được tương lai phát triển của sự vật Hoặc sẽ không thấy khả năng có thể biến thành hiện thực, do đó không tạo ra những điều kiện thiết yếu để thúc đẩy hoặc ngăn cản sự chuyển biến tùy theo mục đích của mình

b Thực hiện quy trình, cách thức xác định các khả năng trong thực tiễn

– Nhiệm vụ của nhận thức nói chung, của nhận thức khoa học nói riêng là phải tìm ra, xác định cho được các khả năng phát triển của sự vật

– Khi xác định các khả năng, ta cần chú ý:

+ Chỉ có thể tìm ra các khả năng phát triển của sự vật trong chính bản thân sự vật ấy chứ không thể ở nơi nào khác Vì khả năng là do sự vật gây nên và tồn tại trong sự vật

+ Chỉ có thể căn cứ vào tương quan lực lượng giữa các mặt ở bên trong sự vật, vào mâu thuẫn nội tại trong nó, và vào những điều kiện bên ngoài để dự kiến khuynh hướng phát triển của khả năng

Sở dĩ là do khả năng nảy sinh vừa do tác động qua lại giữa các mặt ở bên trong sự vật, vừa do sự tác động của sự vật với hoàn cảnh bên ngoài

+ Vì khả năng tồn tại trong chính bản thân sự vật, gắn bó chặt chẽ với sự vật nên ra dễ nhầm lẫn khả năng với hiện thực Để tránh nhầm lẫn, ta cần lưu ý: Hiện thực là cái đã

có, đã tới, còn khả năng là cái hiện chưa có, chưa tới

+ Chúng ta không được tách rời khả năng khỏi hiện thực Lý do là vì khả năng nằm ngay trong hiện thực, gắn bó chặt chẽ với hiện thực

c Tiến hành lựa chọn và thực hiện các khả năng

Sau khi xác định được khả năng phát triển của sự vật, nhiệm vụ của hoạt động thực tiễn là phải tiến hành lựa chọn và thực hiện các khả năng Trong quá trình thực hiện nhiệm vụ này, ta cần lưu ý:

– Trong hoạt động thực tiễn cần tính đến mọi khả năng có thể có để dự án các kế hoạch hành động, dù những khả năng đó là tốt hay xấu, tiến bộ hay lạc hậu Chỉ có như vậy ta mới tránh rơi vào bị động trong thực tiễn

– Trong số các khả năng hiện có của sự vật, cần trước hết chú ý đến khả năng tất nhiên, đặc biệt là các khả năng gần, vì đó là những khả năng dễ biến thành hiện thực hơn cả

– Vì một khả năng chỉ biến thành hiện thực khi có đủ những điều kiện cần thiết, nên cần chủ động tạo ra những điều kiện cần và đủ để có được hiện thực theo mong muốn

– Trong lĩnh vực xã hội, phải có sự tham gia của con người (nhân tố chủ quan) để khả năng biến thành hiện thực Nên tùy theo yêu cầu của hoạt động thực tiễn, ta cần tạo mọi điều kiện để nhân tố con người tham gia tích cực vào quá trình biến đổi hoặc ngăn cản sự biến đổi khả năng thành hiện thực

Ở đây, ta cần tránh hai thái cực sai lầm:

+ Tuyệt đối hóa vai trò của nhân tố chủ quan Tức là chỉ cần có con người là khả năng

sẽ biến thành hiện thực

+ Xem thường nhân tố chủ quan Tức là không tin tưởng vào năng lực của con người trong việc biến khả năng thành hiện thực