1 TIỂU LUẬN MÔN ĐẠI CƯƠNG VĂN HÓA VIỆT NAM Đề tài Bằng những kiến thức đã học về môn Đại cương văn hóa Việt Nam, anh, chị hãy trình bày và phân tích Những biểu hiện của tính tổng hợp (kết hợp) trong c.
Trang 1TIỂU LUẬN MÔN ĐẠI CƯƠNG VĂN HÓA VIỆT NAM
Đề tài: Bằng những kiến thức đã học về môn Đại cương văn hóa Việt Nam, anh, chị hãy trình bày và phân tích : Những biểu hiện của tính tổng hợp (kết hợp) trong các lĩnh vực của văn hóa Việt Nam Theo anh, chị, hiện nay Việt Nam có cần phải chuyển đổi đặc trưng văn hóa này không? Tại sao?
Họ và tên: Lê Thị Mỹ Linh MSSV : 31221025043
Mã lớp học phần: 23D1LAW5110383 Tên học phần: Đại cương văn hóa Việt Nam Giảng viên: Phạm Thành Tâm
Trang 2Từ xa xưa, Việt Nam đã trải qua hàng nghìn năm hình thành và phát triển, với nền lịch sử văn hóa lâu đời được hình thành bởi nhiều yếu tố Vậy văn hóa là gì? Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo
và tích lũy thông qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội Nhờ vào vị trí địa lý đó là nằm gần trung tâm khu vực Đông Nam Á – là nơi giao thoa với các nước láng giềng có các nền văn hóa có những nét tương đồng cùng với việc có những mặt giáp biển dễ dàng giao lưu, hợp tác và được tiếp cận một phần nào đó những nét văn hóa khác biệt của phương Tây Có thể nói, Việt Nam là một quốc gia có một nền văn hóa vô cùng đa dạng và phong phú nhờ sự kết hợp linh hoạt và có chọn lọc từ các nền văn hóa khác nhau đến từ Đông Nam Á, Trung Hoa, Ấn Độ và phương Tây Chính vì lí
do này mà tính tổng hợp đã trở thành một trong năm đặc trưng bản sắc của văn
hóa Việt và được biểu hiện thông qua các lĩnh vực, tập quán, đời sống hằng ngày của mỗi người dân
Tính tổng hợp trong văn hóa Việt Nam xuất phát từ nền kinh tế nông nghiệp lúa
nước, là một nghề phụ thuộc rất nhiều vào thiên nhiên Chính vì vậy mà người Việt
đã luôn luôn phải cố gắng tổng hợp và bao quát; được bộc lộ qua câu ca dao như người Việt thường nói : “Trông trời, trông đất, trông mây – Trông mưa, trông nắng, trông ngày, trông đêm…” Đây là một đặc trưng rất “âm tính”, giống như người phụ nữ, cùng một lúc có thể bao quát, làm được nhiều việc…khác với văn hóa phương Tây là “dương tính”, thiên về tư duy phân tích, giống như người đàn ông, cùng một lúc chỉ tập trung làm được một việc mà thôi
Con người Việt Nam từ xưa đến nay luôn có tính linh hoạt, sáng tạo và biết chọn lọc những tinh hoa từ các nền văn hóa có ảnh hưởng sâu sắc đến đất nước Những cái gì hay, phù hợp họ sẽ tiếp thu, đón nhận và muốn lan truyền nó đi xa, còn
những cái không hợp lí, bất bình họ sẽ chống đối, không cho nó xâm nhập vào đời sống của mình và mọi người Chính vì lẽ đó mà họ không ngừng tiếp thu một cách
có chọn lọc các nét văn hóa riêng của từng vùng, sau đó tổng hợp lại, tạo nên một bản sắc văn hóa riêng biệt mà chỉ mỗi đất nước Việt Nam mới có Có thể khẳng định văn hóa Việt Nam rất đa dạng và có sức hấp dẫn mạnh mẽ đối với những người muốn tìm hiểu về nó Dưới đây chính là những biểu hiện của tính tổng hợp trong từng lĩnh vực văn hóa:
• Tín ngưỡng – tôn giáo
Việt Nam nằm ở trung tâm khu vực nhiệt đới ẩm gió mùa, thiên nhiên tương đối phong phú, đa dạng Thời xa xưa, người Việt sống chủ yếu dựa vào việc khai thác
tự nhiên như trồng lúa nước Vì vậy, việc thờ cúng các vị thần tự nhiêm đã sớm gần gũi với họ Hơn nữa, Việt Nam lại là ngã ba đường nơi giao lưu của nhiều tộc người, của nhiều luồng văn minh Hai yếu tố đó làm cho Việt Nam trở thành một
Trang 3quốc gia đa tôn giáo, tín ngưỡng Tính đa thần này không chỉ biểu hiện ở số lượng lớn các vị thần mà điều đáng chú ý là các vị thần ấy đã luôn cùng đồng hành trong tâm thức mỗi người Việt Trước sự du nhập của các tôn giáo ngoại lai, người Việt không tiếp nhận nó hoàn toàn một cách thụ động mà luôn có sự tổng hợp, cải tiến sao cho gần gũi với tín ngưỡng, tôn giáo bản địa Chính vì vậy mà ngoài sự phát triển tôn giáo, các tín ngưỡng dân gian vẫn giữ vai trò quan trọng trong đời sống
tâm linh của người dân Tính tổng hợp trong tín ngưỡng được bộc lộ qua việc
mặc dù họ không theo tôn giáo nào mà chọn thờ cúng ông bà tổ tiên, thờ các vị thần thổ địa, thờ Tổ nghề hoặc sùng bái tự nhiên như thờ động vật, thờ những cây
cổ thụ … nhưng họ vẫn có thể đến các đền, chùa, nhà thờ… để cầu an, cầu may, tìm sự thanh thản về tinh thần…
Tính tổng hợp, đặc trưng của lối tư duy nông nghiệp, cũng là đặc trưng nổi bật nhất của Phật giáo Việt Nam Khi vào Việt Nam, Phật giáo đã tiếp xúc ngay với
các tín ngưỡng truyền thống của dân tộc và, do vậy, đã được tổng hợp chặt chẽ ngay với chúng Hệ thống chùa “Tứ pháp” thực ra vẫn chỉ là những đền miếu dân gian thờ các vị thần tự nhiên Mây-Mưa-Sấm-Chớp và thờ đá Lối kiến trúc phổ biến của chùa Việt Nam là “tiền Phật hậu Thần” với việc đưa các thần, thánh, các thành hoàng, thổ địa, các anh hùng dân tộc vào thờ trong chùa Có những chùa có
cả bàn thờ cụ Hồ Chí Minh ở Hậu tổ Hầu như không chùa nào là không để bia hậu, bát nhang cho các linh hồn, vong hồn đã khuất Phật giáo Việt Nam lại tổng hợp các tông phái với nhau Ở Việt Nam, không có tông phái Phật giáo nào thuần khiết Tuy chủ trương của Thiền tông là bất lập ngôn, song ở Việt Nam chính các thiền sư đã để lại nhiều trước tác có giá trị Dòng Thiền Tì-ni-đa-lưu-chi thì pha trộn với Mật giáo, nhiều thiền sư phái này, nhất là những vị sống vào thời Lí như Vạn Hạnh, Từ Đạo Hạnh, Nguyễn Minh Không, đều nổi tiếng là giỏi pháp thuật,
có tài biến hóa thần thông Phật giáo Việt Nam cũng tổng hợp các con đường giải thoát bằng tự lực và tha lực, phối hợp Thiền tông và Tịnh độ tông Phật giáo Việt Nam tổng hợp chặt chẽ với các tôn giáo khác: Phật giáo với Nho giáo, với Đạo giáo Ngoài ra, Phật giáo Việt Nam còn kết hợp chặt chẽ việc đạo với việc đời Vốn là một tôn giáo xuất thế, nhưng vào Việt Nam, Phật giáo trở nên rất nhập thế: Các cao tăng được nhà nước mời tham chính hoặc cố vấn trong những việc hệ trọng của đất nước Vẫn với truyền thống đạo với đời, đầu thế kỉ XX, Phật giáo Việt Nam tích cực tham gia vào các hoạt động xã hội để đấu tranh giành sự công bằng, bình đẳng, tự do cho nhân dân
• Phong tục
Lễ Tết và lễ hội đều là sự tổng hợp uyển chuyển của cái linh thiêng (lễ) và cái trần thế (Tết, hội), những lễ Tết thiên về vật chất (ăn), còn lễ hội thiên về tinh thần (chơi): “ăn Tết”, nhưng “chơi hội” Lễ Tết đóng (giới hạn trong mỗi gia đình), còn
Trang 4lễ hội mở (lôi cuốn mọi người tìm đến) Lễ Tết duy trì quan hệ tôn ti (trên dưới) giữa các thành viên trong gia đình, lễ hội duy trì quan hệ dân chủ (bình đẳng) giữa các thành viên trong làng xã và liên kết các lứa đôi để tạo thành những gia đình mới Lễ Tết phân bố theo thời gian, lễ hội phân bố theo không gian Hai trục này – một dọc một ngang – kết hợp với nhau làm nên nhịp sống âm dương hài hòa của người dân đất Việt Có thể kể đến những lễ hội mang đậm nét truyền thống vô cùng đặc sắc như Lễ hội đền Hùng, Hội Lim, Hội Gióng, Hội chùa Hương… Tết thì có Tết Nguyên Đán, Tết Nguyên Tiêu, Tết Đoan Ngọ…
• Ẩm thực
Nhắc đến nền ẩm thực Việt Nam, ta có thể hình dung được sự phong phú, đa dạng
và những sáng tạo vô tận khi chế biến các món ăn, sự kết hợp hài hòa giữa các nguyên liệu để tạo nên những món ăn đặc trưng, đặc sản của mỗi vùng miền Nói
về cách chế biến tổng hợp, tục ngữ Việt Nam có một hình ảnh so sánh thật dí dỏm:
“Nấu canh suông ở truồng mà nấu”! Câu tục ngữ có ý nghĩa rằng dù là bình dân như xôi ngô, ốc nấu, phở ; cầu kì như bánh chưng, chả giò… hay đơn giản như rau sống, nước chấm – tất cả đều được tạo nên từ rất nhiều nguyên liệu Chúng tổng hợp lại với nhau, bổ sung lẫn nhau để cho ta những món ăn có đủ ngũ chất: bột-nước-khoáng-đạm-béo; nó không những có giá trị dinh dưỡng cao mà còn tạo nên một hương vị vừa độc đáo, ngon miệng, vừa nồng nàn khó quên của đủ ngũ vị: chua-cay-ngọt-mặn-đắng, lại vừa có cái đẹp hài hòa của đủ ngũ sắc: trắng-vàng-xanh-đỏ-đen Ví dụ về một chén nước chấm, dù đều là nước chấm nhưng người Việt lại sáng tạo và tổng hợp những nguyên liệu khác nhau để tạo ra những hương
vị khác nhau dành cho các món ăn khác nhau như là thịt lợn luộc thì đi kèm với nước mắm tỏi ớt, muối tiêu thêm vài sợi lá chanh ta nghĩ ngay đến thịt gà luộc hay nước mắm gừng thơm nồng chấm với các loại hải sản…
Tính tổng hợp còn thể hiện ngay trong cách ăn Mâm cơm của người Việt dọn ra
bao giờ cũng có đồng thời nhiều món: cơm, canh, rau, dưa, cá thịt, nấu, luộc,
kho…Suốt bữa ăn là cả một quá trình tổng hợp các món ăn Bất kì bát cơm nào, miếng cơm nào cũng đã là kết quả tổng hợp rồi: trong một miếng ăn đã có thể đủ
cả cơm-canh-rau-thịt Điều này khác hẳn cách ăn lần lượt đưa ra từng món theo lối phân tích của người phương Tây Tính tổng hợp còn thể hiện trong tục ăn trầu cau
và hút thuốc lào Cách ăn tổng hợp của người Việt Nam tác động vào đủ mọi giác quan: mũi ngửi mũi thơm ngào ngạt từ những món ăn vừa bưng lên, mắt nhìn màu sắc hài hòa của bàn ăn, lưỡi nếm vị ngon của thức ăn, tai nghe tiếng kêu giòn tan của đồ ăn (người Việt khi uống trà ngon thường chép miệng, uống rượu ngon thích
“khà” lên mấy tiếng), và đôi khi nếu được mó tay vào cầm thức ăn mà đưa lên miệng xé (như khi ăn thịt gà luộc) thì lại càng thấy ngon! Cái ngon của bữa ăn người Việt Nam là tổng hợp cái ngon của mọi yếu tố: Có thức ăn ngon mà ăn
Trang 5không hợp thời tiết thì không ngon; hợp thời tiết mà không có chỗ ăn ngon thì không ngon; có chỗ ngon mà không có bạn bè tâm giao cùng ăn thì không ngon; có bạn bè tâm giao mà không khí bữa ăn không vui vẻ thì cũng không ngon nốt Tóm lại, nền ẩm thực Việt Nam chính là sự kết hợp hài hòa, tinh tế các nguyên liệu để tạo nên đa dạng các món ăn, thức uống với những hương vị đậm đà, khó quên, là một nét văn hóa đặc trưng khi có ai đó nhắc đến nước Việt
• Nghệ thuật thanh sắc và hình khối
Trong nghệ thuật thanh sắc và hình khối Việt Nam, bộc lộ rõ nét cả tính tổng hợp Khác với phương Tây, trong sân khấu truyền thống Việt Nam không có sự phân
biệt các loại hình ca, múa, nhạc – tất cả đều đồng thời có mặt trong một vở diễn
Không phải ngẫu nhiên mà người Việt Nam có cách nói tưởng chừng phi lí: xem hát chèo, xem hát tuồng (hát bội) Chỉ có nó mới diễn đạt được khái niệm về một nền nghệ thuật tổng hợp có cả xem (diễn) và nghe (hát) Sân khấu truyền thống Việt Nam là sự tổng hợp của mọi thể thơ, mọi loại văn, mọi điệu hát, mọi phong cách ngôn ngữ Tất cả luôn đan xen vào nhau như trong thực tế ngoài đời
Sân khấu truyền thống Việt Nam còn không phân biệt thể loại Trong khi phương Tây phân biệt rành mạch từng vở diễn là bi hay hài thì trong một vở diễn Việt Nam đồng thời có cả hai thứ: yếu tố hài thường trực với các vai hề mồi, hề gậy; có
những nhân vật không phải hề nhưng cũng thường xuyên gây cười như thầy bói,
thầy cúng…Trong tác phẩm Xúy Vân giả dại được trích từ vở chèo Kim Nham,
khán giả sẽ bật cười với những câu nói nửa điên dại, ngô nghê, nửa chân thực, tỉnh táo của Xúy Vân nhưng ẩn chứa sau đó là số phận bi kịch bị giằng xé giữa khát vọng tình yêu và hạnh phúc đối với hoàn cảnh sống khắc nghiệt của người phụ nữ trong chế độ xưa đồng thời nó cũng bộc lộ lòng cảm thông sâu sắc của tác giả với những đau khổ, bế tắc của nàng Vân Tất cả đan xen vào nhau như trong thực tế ngoài đời
Việt Nam còn có những nhạc cụ như Đàn Bầu một mình mang đủ cả ba đặc trưng – tổng hợp, linh hoạt, và biểu cảm: Tổng hợp, bởi chỉ có một dây mà cho ra đủ mọi
âm thanh, cung bậc Tính linh hoạt được thể hiện trong cách đánh đàn; Biểu cảm, bởi vì đàn bầu rất thích hợp để thể hiện những cảm xúc âm tính, phù hợp với tâm hồn Việt Nam
Ở nghệ thuật hình khối Việt Nam, về quan hệ hình thức – nội dung, ta có sự tổng
hợp của biểu trưng và biểu cảm Có những tác phẩm hình thức biểu trưng còn nội
dung thì diễn đạt nội tâm, tình cảm: các bức trai gái đùa vui là những ví dụ Ngược lại, có những tác phẩm hình thức biểu cảm còn nội dung thì ước lệ: những con rồng biểu trưng cho uy lực và quyền năng lại có hình dáng rất mềm mại dịu dàng Về phong cách thể hiện, có sự tổng hợp của biểu trưng và tả thực Tranh Đám cưới
Trang 6chuột phá vỡ tỉ lệ kích thước thông thường của các con vật, cắt đôi đoàn rước để xếp theo thứ tự trên dưới, nhưng lại vẽ 12 con chuột mỗi con một vẻ một cách chính xác theo lối tả thực Tượng hổ đá ở lăng Trần Thủ Độ tả thực toàn thân với những bắp thịt rắn chắc, riêng phần đuôi lại được thể hiện như một khối thép
vuông thành sắc cạnh theo lối biểu trưng; cái hình thức tổng hợp ấy chứa đựng một nội dung tổng hợp của cái tĩnh và cái động: Người Việt Nam vốn tĩnh tại, hiếu hòa, nhưng mang trong mình sức mạnh nội tâm sôi động, giống như cái đuôi con hổ chứa đựng sức mạnh ngầm ẩn, giúp con vật tăng sức mạnh của mình lên bội phần khi nó quật đuôi xuống đất mà phóng đi
• Quân sự - ngoại giao
Việt Nam là một đất nước nhỏ bé, thua thiệt về mặt tiềm lực quân sự và kinh tế so với các nước đế quốc xâm lược nhưng sau cùng đất nước ta vẫn luôn luôn chiến thắng giặc ngoại xâm, giành lại bờ cõi, non sông và sự độc lập cho dân tộc Vậy nguyên nhân là do đâu? Ngoài tinh thần yêu nước là sản phẩm ý thức quốc gia có nguồn gốc từ tính tự trị làng xã, lí do chủ yếu nằm ở hai trong số những đặc trưng
cơ bản nhất của truyền thống văn hóa – đó là tính tổng hợp và tính linh hoạt
Tính tổng hợp trong văn hóa ứng phó với môi trường xã hội trước hết thể hiện ở truyền thống toàn dân đều tham gia đánh giặc (khác với ở các nền văn hóa thiên
về tư duy phân tích, chiến tranh hoàn toàn là việc của quân đội, đàn ông) Thuật ngữ quân sự Việt Nam gọi hiện tượng này là chiến tranh nhân dân Cũng từ đây mà nước Việt có câu tục ngữ “Giặc đến nhà, đàn bà cũng đánh”, bất kì ai ở độ tuổi nào cũng có thể tham gia đánh giặc
Tính tổng hợp trong văn hóa ứng phó với môi trường xã hội còn thể hiện ở việc phối hợp chặt chẽ các hình thức đấu tranh khác nhau Đánh địch ở ngoài chiến
trường kết hợp với công tác địch vận, giải thích, tuyên truyền cho đối phương và kiên trì đàm phán với địch để sớm kết thúc chiến tranh Trong cuộc sống chống
Mĩ, lối kết hợp này được gọi là chiến thuật ba mũi giáp công Trên mặt trận ngoại
giao, biện pháp kết hợp “vừa đánh vừa đàm” luôn tỏ ra rất hữu hiệu
Theo quan điểm của bản thân, tôi cho rằng hiện nay Việt Nam không nên chuyển đổi tính tổng hợp – đặc trưng văn hóa mà nên tìm cách phát triển những hệ quả (tính tốt) của tính tổng hợp như là khả năng bao quát, biết gạn lọc, trọng quan hệ, tạo nên sức mạnh quân sự: chiến tranh nhân dân và hạn chế tối đa các hậu quả (tính xấu) như óc phân tích kém, thiếu sâu sắc Trải qua hàng nghìn năm nô lệ giặc Tàu, hàng trăm năm nô lệ giặc Tây nhưng bản chất dân tộc vẫn giữ được một nét riêng không bị “đồng hóa”, không tiếp nhận những ảnh hưởng bên ngoài, những ảnh hưởng lan đến từ các nền văn minh, văn hóa lớn mà dùng tính tổng hợp, có gạn lọc, thu giữ những điều phù hợp, gần gũi với đời sống của mình Nhưng tư duy văn
Trang 7hóa Việt Nam thiên về tổng hợp, biện chứng nặng nề về cảm tính hơn lý tính nên dẫn đến khoa học chậm phát triển, chú ý nhiều hơn đến hình thức, văn hóa Việt Nam xa lạ, không chấp nhận sự cực đoan và riêng việc không chấp nhận điều đó đã thể hiện một bản lĩnh mạnh mẽ của một dân tộc Đây cũng chính là mặt mạnh và mặt yếu của tính tổng hợp – một trong những đặc trưng bản sắc của Việt Nam
Tài liệu tham khảo:
1 GS.TSKH Trần Ngọc Thêm (1999), Chương trình giáo trình đại học Cơ sở văn hóa Việt Nam (trang 154, 181-182, 192-193, 248-230,298), Nhà xuất bản Giáo dục
2 Bùi Thị Ngọc Châu (2021), Tính tổng hợp trong các lĩnh vực của văn hóa Việt Nam, Thành phố Hồ Chí Minh: https://www.studocu.com/vn/document/dai-hoc- ton-duc-thang/co-so-van-hoa-viet-nam/tinh-tong-hop-cua-nguoi-viet-nam-co-so-van-hoa-viet-nam/21249532?origin=home-recent-3
3 Báo Quân đội nhân dân (2013), Tính tổng hợp, https://www.qdnd.vn/ho-so-su-
kien/dai-tuong-vo-nguyen-giap/bai-1-tinh-tong-hop-261310#:~:text=T%C3%ADnh%20t%E1%BB%95ng%20h%E1%BB%A3p%20tr ong%20v%C4%83n,r%E1%BA%A5t%20nhi%E1%BB%81u%20v%C3%A0o%2 0thi%C3%AAn%20nhi%C3%AAn
4 WIKIPEDIA – Bách khoa toàn thư mở, Tín ngưỡng dân gian Việt Nam,
https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%ADn_ng%C6%B0%E1%BB%A1ng_d%C3
%A2n_gian_Vi%E1%BB%87t_Nam