e palaia diatheke sto phos tes kritikes - gianes kordatos

ΠΡΟΛΟΓΟΣ c "EPIuvI'CI 'C" rραι.φ" Ι> Κοντά δεκαπέντε χρόνια καταπιασμένος μέ τη μελέτη της Ιστο­ ρίας τoo χριστιανισμOO, ημουν ύποχρεωμένος πολλές φορες νά καταφεύγω στήν Παλαιά Διαθήκη

Γιλl 11-1 K0l� λ ι "Ο') I1 Πλλλlλ

ΓH(� ΚΙ)Ι' Ι ΊΙ Ι 1(:

Ή δι6τιρη lκθοση το!} βιβλ!ou το!} Γιιiνη Koρθιiτou c'H ΠlXλlZι� Διαι�κ'ΙJ στό φΙO� 'tij� κριτικijς;" στοιχιιοθιτijθηκε π ι σ τά ιiπό 't'ijv πρώτΥΙ !�oση

(Άθ'ijναι 1947) Διορθώθηκαι'ι μόνο τ& τυπο"(ραιφικά λιiθ1j πotι &roijpxoιv κlZΙ 'γινε προσαιρμογ'ij 'tij, δpθcιγραιφΙαι, στιi σημερινιi δεδομένοι τ�ς; γλώσσοις; μ.αι;

@ 1978 Ικθόσιι, 11 π ο u κ ο u μ ιi ν η

!τοΙΧιι08sτ'ij&rjκι κοιΙ 't1Jπώθηκι cn'ijv • Α&!ιναι τόν IΙΙιο το!} 1978 ατό τuπo­ γραιφΒΤΟ ΓΕΏΡΓ AEONTAKIANAΚOr (Δouκ Πλαικιvτ[αις; 81, Xαιλιiνθρι, ΤΥΙλ 6812457) γιά λογοιριοισμ.ό τιJν Ικl'J6σlιων ιmOrκOrM.ANJI (' Ακαι&η­ μ.ΙΙΖς; 07, Ά θ'ijν αι , ΤΥΙλ 618.5(2)

Έκτύπωση: Θ ΜΠΙΧλλί8ης κιχί Υιός Ο.Ε - τηλ 2797039

«Β ο u k ο u m a n i s» PubJications, 57, Acadimias 8t.,

Athens 143, Greece· Tel 618 - 502

ΓΙΑΝΗ Κ Ο Ρ ΔΑ Τ Ο Υ

Η ΠΑΛΑΙΑ ΔΙΑθΗΚΗ ΣΤΟ ΦΩΣ ΤΗΣ ΚΡΙΤΙΚΗΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΜΠΟΥΚΟΥΜΑΝΗ ΑθΗΝΑ

'Αθήναι 1928

Άθήναι 1972 'Aθ'fιναι 1980

1981, Β' lχl) 1956), Γ' Ix l) 'Αθο{ιναι 1972

Τ4; Τε λ ε l) ταιΤσι Χρόνιαι 't'/j' BI)Coιvttvfj; ΑUτοχρσιτορΙοις; Άθ'fιναι 1931 Etaoιyrooy'i! εΙς; 't1jv NoJtLX'i!v Έπιστ"ljμ1jV 'A01jvoι 1939

Νέαι προλΙΥόμεναι εΙς; τόν ·Ομηρον (Α' !κl) 1940) , Β' ΙΚΙ) 'Αθήναι 1956 Ίστο ρΙ αι τοΒ Γλωσσικο!! μαις; Ζητήμαιτος; (Α' lxe 1940), Β' Ιχ/) 'Aθ'fιναι 1978

Τ4; Σημεριν4; Προι5λο{ιμοιται το!! Έλλ1jVΙΧΟ!! ΛαιοΟ 'Αθήνσι 1940

Ή Σοιπφώ χσι ! οΤ Κοινωνικο! 'ΑΥιί>νει; ot1j Λι§σι5ο 'Αθήναι 1940 P'ijyoι, ΦεροιΤος; καιΙ 11 Βοιλχαινιχ"ij Όμοσπονeιαι Άθήναι 1940

• Αθήναι 1959 'Αθήναι 1960 Άθήναι 1960 'Αθήναι 1962

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝ Α

llPOAor01: • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • 7

ΕΙ:ΣΑrι2rΗ • • • • • • • • , • • • • • • ' " • • • • • • • 11 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ: ΟΙ ΈΙSpoι ! oι στΤιν Α!γυπτο χοιΙ fι προσωπιΧ6τη- τοι χοιί δ ρόλος; το!) Jιιωuο'/j • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • 61 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕrΤΕΡΟ: Ή πορεΙιχ π� ΤΤΙ γ'! Χοινοι&ν • • • • • • • • 92

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ: Ν έ ες; θΡ1jσΚΕ:uτικές; ΙΙντιθΙσιις; κοιΙ fι Ιμφcf.νιO'lj το!) θεσμοσ τσσ xpcf.tou, • • • • • • • , 111 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ: ΚοινωνικΤι �toιcpopoπol1jO'lj κσιΙ οΙ 'ItpIDtII; !-

Ύρeιτικές; Ιποινοιοτιίσl!ις; , , , , • • , 135 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΕΜΠΤΟ: Τ ό !λυτο κοινωνικό πρόιSλ1jμοι κοι! τ& x"l­ ρtίγμιx.τoι τtoν προφΥιτΙΟν • • , • • , • • • • • • • • • • • 148 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΚΊΌ: Τ & χρόνιοι t'/j, eiV1jIί XQιtoX'lIί χοι! t'/jIί Ι�oρΙoις; 187 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΒΔΟΜΟ: 'Eπιστpoφ{j !πό τΤιν Ι,ορΙοι χαΙ ιiνoιouγκpό· t1j01j t'/j,; νέοις; !ouaaix'ij;; xotv6t1jtoι., • , • • 205

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΟΓΔΟΟ: 'Αντιθέσεις; "(taxΙStatIDv κοι! dvttytoι.y,ΙStoτIDv 218 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΝΑΤΟ: Τδ κοινωνικδ πρ6ιsλ1jμοι στ& !ίστιρσι ιiπό τ�ν αΙχμιχ.λωσΙοι Υ,ρόνιοι • • • • • • ' " • • • • • • • • • • • • • • 236 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΚΑΊΌ: ΝΙ!!, ΙθνικΙ, ouμφορΙς; τοο Ίουδοιτκοσ λοι.οΟ κοι! νέοι ΙδιολΟΎΙΚ& ριtίμoι.τoι • • • • • • • ' " • • • , • 244 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΝΔΕΚΑΤΟ: ΟΙ κοινωνικέ, 'tcf.EatIί 't'/j,; ΊουδοιΙοις; στΙΙ προχριστιοινικΙΙ χρόνιοι • 260 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δι2ΔΕΚΑΤΟ: Ό μεσσιανισμός; • • • , • • • • ' " • • 269 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΚΑΤΟ ΤΡΙΤΟ: ΤΙΙ προ'ίστορ�κcf., λοιογροιφικ& κσιΙ i-

θνολογικ& στοιχεΤοι t'/jI; BΙΙSλou • • • • • • • • • • • • • • • • 282 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΚΑΤΟ ΤΕΤΑΡΤΟ: Ή atJVOEO'lj tIDv ΙSιΙSλΙων τ'!, Ik-

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

c "EPIuvI'CI 'C" rραι.φ" Ι>

Κοντά δεκαπέντε χρόνια καταπιασμένος μέ τη μελέτη της Ιστο­ ρίας τoo χριστιανισμOO, ημουν ύποχρεωμένος πολλές φορες νά καταφεύγω στήν Παλαιά Διαθήκη καΙ νά μελετήσω τήν Ιστορία τOO ΙoυδαϊκOO λαού στους τελευταίους προχριστιανικους χρόνους, γιά νά καταλάβω καλά τΙς αΙτίες πού γέννησαν τό μονοθε"ίσμό καί

το μεσσιανισμό 'Έπειτα, &τως ξέρουμε., ή Νέα Διαθήκη �χει πολ­

λά χωρΙα παρμένα άπό τήν Π Διαθήκη καΙ δ 'Ιουστίνος μας πλη­ ροφορεί πως στά χρόνια του οί Έβραίοι δεν άναγνώριζαν σά.ν Ιγκυρα τά χωρία αύτά καί γενικά χαρακτήριζαν τήν προφητολο­ γία καΙ χριστολογία της Ν Διαθήκης σαν πλαστή Βρέθηκα λοι­ πόν στήν άνάγκη να καταπιαστώ πιΟ συστηματικα με ηΊ μελέτη της Έ6ρα"ίκης ΒΙ6λου "Όσο δμως πρoχωρOOσα στή μελέτη, τόσο μεγάλωνε πιό πολύ τό �νδιαφέρo μου ΚαΙ παράλληλα μOO γεν­ νήθηκαν Ινα σωρό άπορίες, που γω να τΙς λύσω επρεπε να συμ­ δουλευτώ καΙ την άπαραίτητη 6ιβλιογραφΙα, χωρΙς δμως καΙ πά­

λι νά μπορέσω νά φωτιστώ

ΟΙ μελέτες που διά6ασα ('Τπομνήματα καΙ ΕlσαγωγF.ς στήν Π

Δ θ, ια ηκη ) δ" εν μπορεσαν να με ιαφωτισουν για ρισμενα οπ.σικα • δ ' 'δ ' Ι! ,

προβλήματα, ουτε καΙ ή κριτική τOO Βελλχάουζεν καΙ της Σχο­ λης του μ' Ικανε σοφώτερο πάνω στα ζητήματα της άρχέγονης Ιουδαϊκής Ιστορίας 'Απ' δλες τoiίτες τΙς αίτίες μοϋ κινήθηκε τό

θήκης

Τό καταλαβαίνει λοιπόν δ καθένας πώς, άπό τΙς παρατηρήσεις που εκανα καΙ &πό το ύλικο που μάζεψα, Ιπρεπε να βγάλω δ ί�ιoς

δρισμένα συμπεράσματα

Στήν άρχή ημσυ'V πολυ σκεφτικός, &ν επρεπε να διατυπώσω τΙς κριτικές μου παρατηρήσεις σε δι6λίο Μα στό τέλος άφOO ζύ­ γιασα τα πράματα, εΙδα πως δεν ε;τρεπε να κρατήσω γω τον

έαυτό μου το πορίσματα που �6γαλα άπό τήν πολύχρονη μελέτη της Π Διαθήκης, Σκέφτηκα πως πρέπει νά τα φέρω στή δημο­ σιότητα, γιο νά ύποστούν τον nEYXo της κριτικής Έξάλλου στή χώρα μας δεν ύπάρχουν σοβαρες καΙ άξιόλογες κριτικες �ργα­ σίες πάνω στή Βίβλο, θέλω νά πω �ργασ(ες που νά ξεκινούν άπό άντίληψη δλότελα έλευθερόφρονη ΟΙ λίγες �ργασ(ι:.ς ποι! �χoυν δημοσιευτεί εΤναι μέσα στο καλούπια της �(σημης θεολογίας, Μά εΤναι σήμερα παραδεγμένο άπα κάθε φωτισμένο ανθρωπο, πως οΙ θεολόγοι της Καθολικής καΙ τής 'Ανατολικής Έκκλησίας λίγο ­ πολυ �χoυν άπαλλοτριώσει τή σκέψη τους Μόνο στους κύκλους της Προτεστάντικης Έκκλησίας �χει καλλιεργηθεί Τι κριτική καΙ

Τι έλεύθερη �ρευνα της Παλαιας καΙ της Νέας Διαθήκης

Δε λέω, οΙ έργασίες του Βέλλα, τού Μπρατσιώτη καΙ τού Φι­ λιππίδη, άλλά κυρίως '(ου Βέλλα, ρίχνουν κάποιο φως πάνω στό σκοτάδι πού σκεπάζει στην Έλλάδα την ερευνα τής Π Διαθή­ κης, μά δεν εΙναι άπο κείνες που γκρεμ(ζουν τΙς προλήψεις καΙ άνοΙγου,' διάπλατα το δρόμο της ερευνας καΙ της κριτικής 'Έπειτα καΙ κάτι αλλο μ' εκανε νά �νδιαφερθω τόσο πολυ γιlJ '(ήν παλιά Ιστορία του ισραηλιτικού καΙ του έ6ρα"ίΚού λαού , Ασχε­

τα άπο το ζήτημα αν Τι Πεντάτευχος εΤναι εργο του Μωυσή η αν γράφτηκε πολλες έκατοσταριες χρόνια ϋστερ' άπα το θάνατό του,

�χει πολυ ύλικό που μας κατατοπ(ζει στήν Ιστορική �ξέλιξη ένος άρχαίου λαου, άπο το λίκνο της Ιστορίας του &ς το χρόνια της έμφάνισης τοϊ; χριστιανισμού ΚαΙ μάλιστα Τι Π.Δ, εΤναι, μπορεί

νά πεί κανείς, μοναδικό στό εΤδος της μ"ημείο λόγου, γιατΙ των αλλων άρχαΙων λαιnν της 'Ανατολής καΙ της 'Ασίας δεν εφτασαν

&ς �μας κείμι:.να άκέραια που να δίνουν μιά συνολική εΙκόνα της Ιστοeικής σταδιοδιιομίας τους, �ι1τω καΙ με μυθοπλαστικη μορφή

*

θαρρω λοιπον πως δ κόπος μου δεν πήγε χαμένος, Στην Εύρώπη καΙ τήν 'Αμερική ύπάρχει άπέραντη βιβλιογραφία γύρω στην Π Διαθήκη ΟΙ παλαιοδιαθηκοΜγικες μελέτες γεμίζουν δλόκληρες 6ιβλιοθήκες, ΚαΙ στΙς πιΟ πολλΕς άπ' αύτες τΙς μελέτες δεν �ξετά­ ζεται '(ο περιεχόμενο της Βί6λου μόνο άπο ξερή η λεξικογραφι­

κή αποψη, άλλα σε συσχετισμό με τήν κοινωνική Ιστορία τού ισ­ ραηλιτικού καΙ τού ίουδα"ίκού λαού ΕΥναι καιρος καΙ στή χώρα μας νά γίνει μια τέτοια προσπάθεια ΤΟ κέρδος θα εΤναι μεγάλο

*

ΔΕν πρέπει να ξεχνούμε έξάλλου πως καΙ άπο λογοτεχνική πλευ­

ρα ύπάρχουν άeιστουργηματικες σελίδες μέσα στην Έ6ρα'ίκή

ΒΙ-6λο Ό φίλος λογοτέχνης Κ ΦριλΙγγος, πού �κανε σκοπ ο της ζωης του τη μελέτη της Π Δ., μας εδωκε ως τα τώρα το «" Ασμα άσμάτων:ι>, τον «,1(b6» καΙ τούς καλύτερους Ψαλμούς σε λογστε­

την πνευματικη �πικoινωνία μέ την Εύρώπη καΙ την 'Αμερική Τελειώνοντας, εύχαριστώ θερμα τούς φίλους Κ Πάλμα (Λον­

Ε ΙΣ Α rnrΗ

ΟΙ πηιΥλς τΙΙς Παλαιδς Διαθήκης

δπι:χρχουν lνα σωρό ι1ντιψι:χσει;;;, ι1ναχρονισμοΙ, μυθολογικέ;;; σει�, IiauνaPt1jale�, κενά καί τό σπουδαιότερο στό �6ραΙικo κεΙμενο

θα cf.κόμ1j έΧ τοσ δνόμοιτοι;; τοσ θιοσ νΙΙ ΥνωρΙσωμέν τι περΙ "tijI: ςΡ6σεωι;;, τli\ν χοιρα.ΚΤ1jρισμιDν α.δτοσ.' (ΒΙλλα., θΡ1jO'ltΕUΤ προσωπικ6Τ1jτει;;, Α, 12) :Στ';' νεώτερα χρόνιοι - σστερ' cf.πό τδν 160 α.!ι;)να - aτό δνομα rtιr.xeE 1-

ι5α.λιr.ν ιiνliμεσιr τΙΙ ςΡωνήιντα "tijI: Ηε1JΙ;; ιi /} ω v ιί Ι κ' lτσι μετιίπλιr.σιr.ν "tb rtoιxeE σέ rιεχωΙSIi ΠολλοΙ ποιλοιιο/}ια.81jκολόΥΟΙ δποσΤ1jρΙζ;οuv πώι;; "tb cf.p­ ΧΙ'ltό δνομα το!} lσριr.1jλιτικοσ 8ε06 /}έν εΤνα.ι ΓιoιχΙSΙ, ιiλλΙΙ rtaxili ij rtcixo­ Ίιίο (ι5λ ΦιλΙΠΠΙ/}1j, Ύστορ 8P1j0'lt 'Ισρα.ήλ, σ 475 - 479) Κα.Ι οΙ πριD­ τοι Πα.τΙρει;; "tijI: Έκ'Κλ1jσΙοιι;; (ΕlΡ1jνα.Τοι;;, '!2ρι"(Ιν1jΙ;;, Κλήμ1jΙ;; Άλε;oιν/}ρεiιι;; κλπ ) ΠΡΟςΡΙροινε 'Iιr.ώ ij , [oιo·j Άιιί

2 :Στό οι' ι5ιΙSλ(o "tijI: Πεντοιτε6χου τό δνομοι τ06 rtoιxeE cf.νοιc:pέρετοιι 143 φορέι;; κοιΙ fι όνομοισΙοι ΈλωχεΙμ (=8ε01) 165

·Oλε� δμως οΙ !τυμολογΙες που προτάθ1jκα.ν 1 �έν Κl1.τOtλ�ξα.νε

σέ κα.νένOt ά.ποτέλεσμα., Ύtα.τΙ οΙ οtOtc:pωνίες !ξα.κολοuθcυν · MoiJ c:pα.ίνετOtt l5μως πως OCxtO lxouv !xe!VOt που uποστηΡlζοuν πως τδ δνομα OtQτb πρέπεt να έτuμολΟΎ1jθετ ι1πδ κάποtα ρίζα τrις ι1ρχα.ία.ς α.l-yuπτtOtκTjς Ύλώσσα.ς

'Όπως κα.Ι ι!ν elVOtt, μέσα στα lOta 6ι6λΙα κα.Ι στα ri3LOt κεφά­λOtιOt της Βί6λου' υπάρχει οιπλοτυπία σχετικ� με τδ 5νομα του θεου των Έ6ρα.Ιων, d,λλου 01jλOtοή Ύί',lετιχι λόΎος -ytdr f) ε ο υ ;;

�oνται., τόν Otbv δ1jλ t/i}v -Ιιφοι.ιστεΙων (Bertholet), Ιτερο! τόν ιiπεργ�ό· μενον τ'ijν ΙσΤΟΡΙαι.ν (Marti), Ιλλοι τόν ΠVtOvt:lt ·(=πvεσμαι., πvo'fj, Beer),

Ιτεροι τόν έκπ λ1j Ροίlν τ ιχ ' τ&� έπιxηελfιxς; (=πιστός;, De Lagarde) και.Ι Ιλ­ λοι τΙλος; Ακλαι.μΙSliνουσι τό Γιαι.xΙSέ ιbς; σύνθετον έκ Μο iJtcςpwv1jIllitwv,

Γι&χ - Βσ.χ- (πpΙSλ τό δνομοι Bιi κ x o ς; ) , δι' ιΙιν δ ιipχέγoνoς; l1νθρωπος; Ικφιtιi­ ζων τόν π6νον 'tij, φuχ.ijς; του έπικαι.λι!ται.ι τό θ εί ον (Driver)>> (eP1jOΚIut ΠΡοσωπικόΤ1jτες;, Α, σ 15 - 16) Βλ τoίl !διου 't'ijv ιivιiλuO'lj και.Ι κριτικ'ij oτ'ij

με λ ΙΤ 1j τoίl Driv e r: «The originaI form of the name «lahveh» and con­ clusions, 1928., «θε ο λ ο γΙ αι (1928), σ 341 - 344

2 NIi τΙ γριiφιι δ ΚΙΧθ1jγ1jτ'ijς; Βέλλιχς;: Τό μόνον θετικόν τό δποίον γνω­ ρΙζομεν, εΤναι.ι ISΤ! τό δν ο μ αι ft:ltx6t � τo �II1j γνωστόν πρό τoίl Μω!!σΙω" ιtι, δεικνό ι ι τό δνομιχ 't'1j' μ 1j τρό ς; τoίl Μω!!σΙως; Γιω χΙ ΙSεδ (WEE 6, 20 Ά ρι Ο

26, 59) , οδτινος; τό πρ/i}τον συνθιτ!κόν περιέχει τό δ-.;ομαι Γιιxx.ΙSέ.» (θρη­

σκευτ προσωπι'Χ Α, 18)

8 Ή ΈΙSραι.ΤΧ'ij BΙΙSλoς; χωρΙζεται.ι oτ'ijv Π ι ν τ Ii τ ε υ Χ ο, στ& πρ/i}ταt δ1jλαι.δή π έν τε ΙSιΙSλfιx πού ιΤναι.: και.! τ& ΙSαι.σικιi, στ& Π Ρ ο φ 1j τ ι Χ ιι κιχ! σέ l1λλαι ΙSιΙSλΙιx Π ο ι 1j Τ Ι κ ά (1JI'ιΣλμοΙ κλπ.), Δ ι δ ιχ Χ Τ Ι κ t και.Ι Ί σ τ ο Ρ ι κ Ii Τ& πρ/i}ται πΙντε ΙSιΙSλίιx !πoτελoίlν τό Ν ό μ ο ( § ΙS p

Τορ&) κ' εΤναι.ι: αι.) fι Γ t ν ε σ ι ς; (Μρ Berechith), 15) fι "Έ e ο δ ο ,

(§ι5ρ Chemoth), γ) τό Λ ε υ Τ τ ι κ ό v ('ΙSp Vayikra), δ) οΙ Ά

-Ρ ι Ο μ ο ι ('ΙSp Bemidbar) κιχ! ε) τb Δ ι υ τ ε Ρ ο v 6 μ ι ο v (,ΙSρ

Debarim) Τά !λλσ ΙSιδλfα που ιiπoτελoOν τόν Κιχνόναι 'tij, Π Δ εΤνιχι τά

Π Ρ ο φ 1j Τ Ι κ ά (=τ& ΙSιΙSλΙαι των Πpoφ1jΤ/i}ν) χαι.Ι τ& Ά γ ι 6 γ Ρ αι φ ι&

(Ketubim) δ1jλαι.aή οΙ 1JI'ιχλμοΙ, ο! Παι.ροιμΙες;, Xpoνικιi, WΕσδΡοι.ς;, ΝεεμΙιι." Διχνι1jλ, ΊώΙS, Ασμ,σι ιi σ μ ιf των , Ροόθ, Έοθ1)ρ, Έ κκ λ1j σι αι ο ής; κλπ ·Ολη

fι Π Δ., σύμφωναι με τόν ΙΙSpαι.τκό Κ αι ν lo ν ΙΧ, περ ι Ι χ ει 39 ΙSιΙSλΙαι και.� σόμφωναι με 't'ijv Ηληνικ'ij μετliφΡαι.cη των Έ tJ a ο μ 1j κ ο ν τ αι (=0')49

!γνωΟΤ1j 'Από τοΙΙς; θεολόγους; μεΡΙ1l.0Ι λένε πώς; ιiπό oε�σμό ot-1j θεότητ� μετ�χειpΙζoντ�ν οΙ ΈΙSp�Τoι τόν πλ'ljθuνΤΙ1l.ό τοΟ ΝΕλ, &1jλcιll-1j ΈλωχιΙμ

Ν Αλλοι πιiλι λένε πιος; οΙ π�λ�ιoΙ ΈΙSρα:Τoι XP'ljotμoπot06o�v τόν πλ1jθuντιΧό, ΤΙ�Τ! ijθελ�ν μέ τόν τρόπο �Iίτόν vik &εΙ;ouν τιt πολλσ x�ρΙo�τ� τ06 θεοΟ των 1I.�Ι 'Ι ά,νοι&εΙ;ουν !τοι τό μεγ�λεΤo του Κι !λλοι, ποδ ντρέπoντ�ι νΑ υΙοθετ"ijοοuν -::Ις; civo'ljOteI; οιότές;, ooφΙζoντ�ι xιiπoι� lλλ1j i;ofjγ'ljO'1j ΜποριΤ vik μετ�xειpΙζ;oντoιι, λένε, τόν πλ'ljθuνΤΙ1l.ό ( ΈλωχεΙμ) , δχι γι�τΙ ijt�v πο· λυθεΤστές;, ά.λλά γιά νσ τ ο ν Ι ο ο tι ν (μέ τόν πλ'ljθuνΤLχό) t-1jv δοΥν'" οτη οέ μ!ς; lννoι� -rij� λέξ'Υις; �δτijς;! ΜεριχοΙ μιiλιoτ� ΙΙποσ τη ρΙζ;ουν πώς; 't6 Έλωχείμ εYν�I δ πλ'ljθuνΤΙ1Ι.ός; tij, μεγ�λoπpεπεΙ�ς;1

4 ΣτΥι ftVEO'lj μένιι livtotlp'ljt'lj iJ &ι�μoνiι τιilν ΈΙSΡ�Ιων oτ-1jv ΑΤγuπ'tο ΈΠΙ01jς; χοιΙ iJ &ι�μoν"ι του;; ot-1jv IΡ'ljμο x�Ι οΙ περιπέτιιές; τους εYν�I liv· τιφοιτι1l.ά οέ πολλά Ο'ljμεΤ� χ�Ι ποιρουοιά.ζ;ουν χιiσμ�τ� x�Ι έλλεΙψβις; ra­ νιχσ μπορο6με v!t ποσμε πώς; oτ-1jv Πεντά,τευχο, οτό ΙSιΙSλΙO τιilν KριΤιilν χ�ι οτά !λλ� &έν ΙΙπιiρχει ΙοτοριΧή συνοχή u! liχ6μ� πoιρ�λεΙπoν�I πολλdr γι·

Μά κα! οΙ κoσμoγoνικέ� πιxpαδόσει� πού ΙστοροΟνται στό α' 6ι

κα! τoύ� εΙπαν να συνουσιαστοUν, για ν' αόξτιθεΤ κα! μεγαλώσει

fι γενιά; τους (Γεν 1,28) Πιό κciτω δ rtιxxGt lπλασε πρώτα τόν Άδα.μ κι ιipγότεpα τ�ν Εδα (rav 2,19 - 24) ΟΙ δυό πρωτόπλα.­στοι -Ιίταν γυμνο! (Γεν 2,25) , ιiλλoϋ δμως δ Γιαχβέ ιiπ' την ιiρ­χ'ή τούς lντuσε μέ προβιές (Γέν 3,21)

ιiπό Ινα συγγραςΡέα, μα κα! πώς οΙ συγγραφεΤς πού σUνταςαν τά otcicpopιx κεψciλαιci ττις, ιiνεξciΡττιτα δ Ινας ιiπό τόν δ.λλο κα! σέ διαςΡορετικα χρονικά δ ιαστΥιμιχτα , ιiντλoϋσαν τό Ιστορικό υλικό τους ιiπό δ υ.ό κυρίως ιipχειακές πτιγες πού ιiνταναικλoϋν τΙ παραδόσει καΙ τ'ή μυθολογία δ u ό ξεχωριστών λαών

18,28) καΙ Βαιθήλ (Γέν 12,8' 28, 19' 35, 15) ιiντΙ Λουζ/1 (Ί­

πώς δέν υπιΧρχει εσωτερικός σύνδεσμος κιχ! γενικ& fι σUνθεστι το!) κειμένου πιχρουσιιΧζει ιiνoμoιoγένεια, διιχφορά στό δφος ΚΙΧΙ ιivτι­ςΡιχσεις στ�ν !κθεστι τών διαψόρων περιστιχτικών

''Οτιχν κανεΙς lχει δλα ΙΧότα υπ' δΦτι καΙ συμβουλευτεί κα! τού εEδικoύ� πού λένε πώς τό !Gpιxtxb κείμενο παρουσιιΧζει καΙ γλωσ­σικέ� ιiνoμoιoμoρςpΙες κα! ιiνωμαλΙες, καταλα6ιχΙνει εδκολα πώς δέ γρά.ψττικε ιiπό τόν Μωυσ'ή - 1} ιiπό !να συγγραψέΙΧ, οδτε κιχ! συν­τά.χττικε στ& χρόνια πού παριχδέχονται οΙ θεολόγοι

γoνότ� x�Ι γΙνoντ�ι ιiπότoμες; μeτ�l!Jliσεις; σ' !λλιΣ

1 Γιά τούς; 'IOP�1jλIOΤE' at O'IJμειώvετ�ι ποιός; εΤν�ι δ yevιiPX1jI; ΤOU"

Ινιίί γιά; τούι; Έl!Jρ�Ιcuς; ΣUχ'lά civ�φiρετιΣΙ δ Ί�xώl!J x�Ι μεριχtι; φopt, χ«Ι δ

Άl!Jρ�ιiμ ΟΟτα.ν γΙνΕΤIΧΙ λόγος; γιά τούς; 'ΙσρlχηλΙΤΒς;, δ σuV1jθισμέvος; τόπος;

εΤν�ι δ Ί σ Ρ � ij λ ij λ � ό ς; ( !μ) ΊσρlχΥιλ ij u [ ο Ι (μπεν�) Ίσρ�t,λ x�Ι XιiΠOΤE &πλιίί,' λ � ό, (!μ)

Κ: δμως � αύθεντΙα τijς ΒΙ6λου κιι.Ι γι& τOUς χριστια.νους κa.ι

γι& τούς ΈΟρα.Ιους θεωροόντανε αιωνει; όλ6κλ"lΡΟΟΙ; σ&.ν κ�τι τδ α.δτιι.π6δειχτο κιι.Ι πολυ λΙγοι τ6λμ"lσαν ν' �σκ'ήσooν κριτική στδ κεΙμεν6 t"lΙO, !πειδη περνοσσε γι& θεόπνευστο

'Qστόσο στό μεσα.Ιωνα μερικοΙ ρα6Ινοι, ΙSπως δ Ίσα.&.κ δ Σολω­μονΙδ"l.ι; � Ίσριι.'JjλΙS1jΙ; γόρω στ& 950, κα.θωι; κιι.Ι δ Άσ6ενΙoδρ�1

�μφισ6'ήτησιι.ν τη γν"lσιόΤYjτα δρισμένων χωρΙων κιι.Ι πιρικοπων τijς Πεντιι.τεόχου κι �ργότεριι δ Ίσα&.κ Peyrerus (μέσιι τοΟ 1700 α.Ιώνα) δ"ΙμοσΙεΦε όλόκλ"lΡΟ σUrγριι.μμα.', όπoστηρΙζovται; πωι; ό­πιiρχoυν στ& πρωτα 6ι6λΙιι 'tijιB Π Δ δρισμένα Xρoνικιi, πιι.ρμένιι

Μι& μιiλιστιι πού δ l.t.εσαΙωνιι.ι; πιι.ριι.χώΡ"lσε τή θέσ"l του στον

ιοτορικη !πιστ'ήμ"l χεtρ(Χφετijθ"lκε 6.πό τά δεσμ& τηι; θεολογΙιι.ς κιι.Ι μέ τό δπλο tijΙO κριτικijς καΙ τη σκα.π�Y1j της �ρxιι.ιoλO"(Ιιx.ι; προσπιiθ1jσε Κ(ΧΙ προοπιι.θε! ν' �πoκιι.λόΦει κι �πoκατ(Xστήoιι την ΙστορΙα ΙSλων των 6.ρχαΙων λιι.ων

πλιι.τι& κιι.Ι � !6ριι.ίκη Κ(Χ! Ισριι."Ιλιτικη [στορίιι

Τ1jκαν πιiριι πολλέι; μελέτες, πoU πι�νooν δλ6κλ"lρει; 6ι6λιoθt)xιι;

Erν' &.λΎιθεια δμως πώς πολύ λΙγοι πρόσεξα.ν τΙς l.ιελέτες του

ΊΙ αντίδρα.σrι τΎίς ΠαπικΎjς Έκκλ'YjσΙας ήταν aκόμα laxl)p1j Γι' ιιό­

το !πρεπε νιΧ περά.σουν πά.νω - κιΧτω έκα.τΟ aκόμα χρόνια, γιά

ν' apχίσει κιΧπως πιο σuσΤ'Yjματικά 1ι κριτικrι τΎjς Πεντατεύχου 'Έ­ τσι, έκείνος που άνοιξε το δρόμο για τΥι φιλολογικΥI κριτικrι τΎjς Βί6λου είναι δ Γά.λλος γιατρός Astruc (1753) , πού σέ μιά μελΙ­ t'Yj του uποστ1jριξε πώς το πρώτο 6ι6λΙο τijς Πεντα.τεύχου δέν lχει ένότψα., ουτε κα.Ι ε!να.ι !ργο ένος συγγρα.φέ α , πα.ρα aποτελεΙτα.ι

arco δυό κυρίως aνεξά.ΡΤ'Yjτες τrι μια arco την ά.λλ'Yj Π'YjγΙς, πού χρφίμεΨα.ν στον Mωυσrι γιά να συνθέσει το πρώτο 6ι6λίο τής Πεν­ τα.τεύχου Ό Λίγο όστερώτερα δ J Eichhorn (1780) κα.ι δ Κ 11-

λος Uποστ1jριζα.ν πώς 1ι ΠενΤcXτευχος προΙρχετα.ι arcb διά.φορες 'It'Yj­

γές Συνεχίζοντα.ς δ Σκώτος ρωμα.ιοκα.θολικΟς θεολόγος ΑΙ Ged des τrιν κριτικrι !ρευνα τΎjς Βί6λου, δια.τόπωσε μιά νέα θεωρΙα

Ή ΠεντιΧτευχος aποτελείτα.ι arco πολλα κομμά.τια (aποσπά.σμα.τα.), πού προΙρχοντα.ι arco χωριστους κύκλους τΎjς aρχα.Ια.ς έ6ρα.ϊκΎjς γρα.μμα.τεΙα.ς Ή θεωρία α.ότrι που &.να.πτόχτηκε &.κόμα πιό πολυ

ΤcXτεuχος ri.ποτελείτα.ι ri.rcb τέσσερες Π'YjγΙς, τrι Για.χ6ικrι (=J),

τιχ1ι (=Ρ)

1 Μέ τΤι μελέτη του: Conjectures sur les memoires originaux dont

iI paroit que Moyse s' est servi pour composer le livre de la G6nese

( 1758) (Τό ΙSιΙSλ(o οιδτό ΙSoyfjxe ΙΙνώνυμσι.) Πρόδρομο, το!! Astruc θεωριτ­

ΤιΖΙ δ Γερμοινός; Ιερέοις; Η Β Witter (1711) ποb lκοινε κι ιΖδτός; ιiειόλoΎΙ, ποιροιτηρ'ijσεις π6.νω στήν Πεντ6.τευχο

2 Μέ τΤιν iΡΎοισ(α του: Commentar ilber den Pentateuch (1802 -18(6)

·.rOYj, κοι! δ Ewald 6ποστ'ijριe πώ, fι Πεντιiτευχo, ιΤνοιι ΙΡΎΟ 4λωχιι­

μ ικfj, πηγijς;, ιiλλΙΙ στΙΙ κοιτόπιν χρόνιοι lγινοιν πρoσθijκες; ΙΙπό τή yta.xΙStxoJι πηΥ'ij WΕτσι δ Ewald lγινε σέ μερικΙΙ σημεΤοι 'tfj, θιωρΙοις; του δ πρ6&ρoμoc;

τοο Wel1hausen

3 Μέ τΤιν ipyoιaloι τοιι : Commentar ilber die Genesis 1888

4 11τό ΙStΙSλΙο του: Die Quel1en der Genesis und die Αι! ihrer Ζυ­

sammensetzung, 1858

Τούτη τ� νέα θεωρΙα τ� δέχτηκα.ν κα.Ι τ�ν δλoκλ�ρωσα.ν Οσ.ίοι μελετητές κα.Ι κριτικοι τΥις Βίβλου : δ Ed Reuss, δ Κ Graf'

σπου-καΙ δ Όλλα.νδός Abr Kuenen, όποστηρίζοντα.ς μά,λιστα οΙ δυό τε­λευταίοι πώς δ Ιερατικός κώδικα.ς (=Ρ) εΙνα.ι fι νεώτερη πηγ� Άπό τΙς !ργα.σίες τών πα.ρα.πά,νω έρευνητών, fι θεωρΙα γιιΧ τΙς τέσσερες πηγές τi'jς Πεντα.τεύχου 6pi'jx! πολλους υποστηριχτές κα.Ι θια.σώτες Μά σ' α.ότΟ σuντέλεσε πολυ δ Julius Wellhausen, δ σο­ψός Γερμα.νός έβρα.ιολόγος κα.Ι δξυς κριτικός, πού μέ t1jv πολύ­κροτη έργσ.σίσ του : Geschichte Israels, πού 6yi'jx! στιΧ 1878 (χα.Ι στΙς κσ.τοπινές έκδόσεις μέ τον τίτλο: Prolegomena zur Geschichte

γησε ολόκληρη Σχoλ� aπο δόκιμους κσ.Ι ψωτισμένους κριτικούς ι).­

νά.μεσσ στους προτεστά,ντες (διαμσ.ρτuρόμενoυς) θεολόγους κα.Ι πα.­λα.ιοδισ.θηκολόγους ΤΟς Γερμα.νίας καΙ τών &λλων χωρών "Π Σχο-λ� σ.ότΥ) που χαρσ.κτηρίζετα.ι ciπό τους κα.θολικους καΙ γενικιΧ ci- -

πό τούς σuντηρητικούς θεολόγους σιΧ Σχoλ� ciρν'Yjτικi'jς � ριζοσπα­στικi'jς κριΤΙΚi'jς, ποφουσΙασε λαμπρές έργασΙες πά,νω σ' l5λα τά μεγά,λα προβλήματα (ψιλολογικά" Ιστορικά" έθνογραψικά., κοινω­νικιΧ κλπ.) πού γενν�θηκαν aπό τ� νέα !ρευνα τi'jς Π Δ "Ως τΥιν ώρα l5μως, τό σχi'jμα Graf - Wellhausen δέν !χει aνα.θεωΡ'YjθεΤ στιΧ 6ασικά του σ'ημεϊα aπό τούς μa.θ'Yjτές καΙ δια.δόχους, παρ' l5λες τΙς προσθi'jκες καΙ συμπλ'ηρώσεις που !γιναν ciπ' αότούς

'Όσο κι iiv οΙ θεολόγοι πού ξεκινοον ι1πό τ�ν &-:;οΦ'Yj πώς fι 6pαϊχ� ΒΙ6λος εΙναι θεόπνευστη καΙ πώς fι Πεντά,τευχος εΤναι γΡα.μμέν'Yj ι1πό τόν Ιδιο τόν Mωυσ�, !6αλα.ν l5λα τιΧ Ουνα.τά, τους γιιΧ νιΧ κλονίσουν τό κύρος τi'jς θεωρίας Graf - Wellhausen, δεν τά

"Ε-κατά.ψερα.ν νιΧ παρουσιά,σουν !ργα.σΙες πού ν' ciytlxouv στιΧ 6έλ'Yj της λεγόμεν'Yjς ciρν'ητικi'jς � ριζοσπασΤΙΚi'jς κΡιτικΥις, γιατΙ ε!ναι δπλισμέν'η με Ιστορικό όλικό καΙ ρεα.λιστικό όρθολογισμό Βέ6α.ια '17 6ελλχα.oυζενικ� Σχoλ� δεν εΙπε τΥιν τελευτα.Ια λέξ'Yj κα.Ι σε πολ­λιΧ σημεία., l5πως θιΧ ΙδοΟμε πα.ρακά.τω, πέψτει !ξω' αιστόσο &νοιξι διά,πλα.τα τό δρόμο στΥιν !ρευνα κι αότό εΤνα.ι πολύ σημα.ντικό Κατά τον Wellhausen, aπό τΙς τέσσερες πηγες ciρχα.ιότερη ε!­να.ι fι Ι, συνθειιέν'Yj γύρω στιΧ μέσα τοΟ 90υ α Ιώνα , Ιπειτα !ρχεται

κ'ΧΙ fι τέταρτη, fι νεώτεpΎj, γράΨΤΎjκε στ� δστερ' &πο τ�ν αίχμ.α­

στην κριτικΥι της Ιιεντα:τεύχou, &:λλ& έξέτασε δλΎj τΥιν Ιστορία το!} ΙσραΎjλιτικoσ λα.οσ, �ταν όποχρεωμένος ν& καταπιαστεί καΙ μέ &λ­

λα θέμα.τα: καί ν& δώσει μια συ\lολικΥι εΙκόνα το!} Ιστορικο!} 6ίο!) τοσ Ίσρα:Υιλ, &π:xλλαγμένΎj &:πό μύθους καΙ παραποι'ήσεις

'Ήταν fι πρώΤΎj ψορα πομ διατυπώνονταν νέες; &πόψεις; κα.Ι νέες;

ν1jκοντας στη Σχολη τοσ Χέγκελ, παρουσία.σε ενιχ δλOκλΎjρωμένO σχημα της έξελιχτικης πορεΙα.ς τοσ Ίσριχηλ α.πό τα πολυ πιχλια χρόνιιχ ως τόν κα.ιρό της σκλα.6ιας του (586)

Σύμψωνα λοιπον μέ τΙς α.πόψεις του, οΙ Έ6ρα.!οι στα προμωσατ­

κα χρόνιιχ lζΎjσαν στΥιν ''EpΎjμO ('Αραβία), οποσ ως που να ψτά­σουν στή λα.τΡεία τοσ Γιαχ6έ πέρα.σαν &.πό διά.ψορα λα.τρεια.κ� στά­διιχ (α.νιμ.ισμό, τοτεμισμό, προγονολα.τρεία κλπ.) καΙ τελευτα.ία l­

λές κα.Ι κυρίως τους Μαδια.νίτες που δια.ΤΎjΡOσσαν κάποια συνεΙδΎj­σΎj πώς κά.ποτε ζοσσαν στην ΑΙγυπτο κιχί α.πο τότε άρχισε να έπι­

1 Σ χ ε τι κ Υ) iSιf3λιο-rρlχφ(1χ 6λ }lπplΧτσ:ώΤΎ), ΕΙσlχγωΎΥι εΙ� τΥιν Π Διιχ­ θ1jΚ'!Jν, σ 21 ΚΙΧ! 88 Φιλιππ(δ'!J, ' ΙστορΙIΧ θΡ'!J σκ εΙlχς ΊσρlΧΤιλ, σ 72 - 79

Sellin, Einleitung ίη das Alte Testament, σ 5 ΚΙΧ! πέρlχ, l5που ΚΙΧ! ή

;ενό-rλωσσ'!J ει6λΙΟΎρ!Χφ!lχ' χιχθώς κσt! Βέλλlχ, ΑΙ σόΎχρονοι κιχτειιθόνσεις oτijI;

iπ ι στ1jμYjς; oτij, ΙΙ Δι!Χθ1j1ιt'!Jς;, σ 6 - 10 Κ !Χ ! Ά\ιτωνιιiδ'!J, ΈηειρΙδιον ε!σαιΥ oτij, Άγ Γριχφ'ijς;, σ 39 κιχ! πέ ρ αι

2 'Από τ ΙΙς; διlΧμlXρτιιρόμενoιις (πρoτεστιiντες) πlχλlχιοδιαιθ'!Jκολόγοιις αχ.­ δόν l5λοι πρeισχώΡ'!Jσlχν σ τ Ι ς ιiπ ό ψ ε ι ς τoiί Bελλχιioυ1;ε\l κιχ! μόνο ν δ Ed Κδ­

nig lκαινε t;σtlpea'!J Στ� τελεΙΙΤotίlΧ πιf.λι χρόνιιχ ο! κυριότεροι dντΙπαιλοι oτij, tJ ε λλχ lχ ο ιι ζ ε ν ι κ'ij ς θεωρΙαις ε!νιχι 6 Heinrich Holzinger, δ Bernardinus Dirks Eerdmans (ΌλλlχνΜς;), δ Ι Dahse, δ Harold Μ Wieser, δ W Staerk κ αι ! ιiλλoι Άπ' τol.ις δικοός μαις O'Ijμειώνω τόν xoιOηY'!JτTι Μπραι­ τσιώτ'!J

3 Kottd τδ ΟΧ7jμlχ τοϋ W dpXLitd fι θΡ't/σκεΙot τofJ !σΡ�'t/λιτικοσ λotofJ �

τlΧ ν θΡ'ljοκεΙαι τΎI� Έρή μ ου (WUstenrelίgion), ιiστερα i,eλIlt't/it8 σ� πολυ­

θείστικ-η (πoλιι�ι:ιφoνtσμός) κι:ι! I5tGt\l έ-rκι:ιτlχστΙΙθ't/κGt\l ο! Έ δ ρ αι ! οι oτ'ijv ΠαιλσtισΤΙν't/ λιf.τρεψlXν άΎpoτικoυ� θεοΙΙς; ( άγρο τικ Υ) θρ't/σκεΙIχ - λι:ιτρεΙα φυ- σικ(iίν δυν:iμεων) Κot! με τόν 'XGttpb πέplXσlΧ\I στό μ ον οθεΤσμό , ποΙΙ έπιiSλ'i)­ θΥι κ ε από τol.ι;; Προφ'i'jτες; (ΠΡοφ'ljΤΙΚ'i) θρ't/σκεΙιχ.) Βλ Μπι;otτσιώτ'lj, Ε!σαιγ ΠGtλ Δ tot01jit'lj' , σ 22 καιΙ πέΡσt, 88 - 90 κα.! 101 - 113, l5που και! fj ιiντι­

κ ριτι κΎι τ(iίν σιινΤ't/ΡΤjτικG)ν θεολδγων

ΧΤ'Υ)κε με τον καιρό αέ μ ο ν ο θ ε Τ α μ 6 Ένω αργότερα, aπό τ�ν έπίδρα.σ'Υ) των ΙΙΡΟψ'Υ)των, � θρηακείιχ τοσ Ί σραήλ κιχτιΧΙΙΤ'Υ)αε

νομικ-η 6ι6λικ-η θρ·ησκεΙα

Άναψoρικ� πάλι με τ� &λλΙΧ 6ι6λία τής Π Δ όποστήριξε πώι; σ' α.ότ� �γινιxν τρείς τουλσ.χιστο έπεςεργιχαίες, ,1 τελευταίιχ μάλι­ στα τόν τελευτΙΧίο προχριστια.'\ιικό αΙώνιχ Κι &κόμα πώς τιΧ προ­ Ψ'Y)τικ� 6ι6λία εΙνα.ι &ρχιχιότεριχ aπ, τ' &λλ ιχ τής <Ε6ραϊκής ΒΙ- 6Aou

Άντίθετιχ lSμως aπό τους πιχλαιοδιαθ'Υ)κολόγοuς τήι; &ρνητικijς 1j ριζΟΟΠΜτικής κριτικijς, που περιορίζονταν στ� μελέτ'Υl κιχΙ �­ ρευνα του κειμένου τής Π Δ σε συσχετισμο ψυσ ικ� κα.ί με τ� ΙΧί­ γυπτιιxκ� έπιγριxψικ� εόρήμιχτιχ, α.λλοι μελετητές, aπ, α.ψορμη που α.νακιχλύΨΤ'Υ)κε lvιx μέρος τijς νομοθεσίας τοσ Χιχμουραμπij, πfί­

λιτισμός που πέριγρσ.ψετιχι στ� Βί6λο εΙνιχι &πλη α.πήχφ'Υ) του 6υλωνιιχκοσ πολιτισμοϋ Ό πιχτέριχς τής α.σσυρολογΙιχς Fr nelitzsch

6ΙΧ-υποστήριξε με ψιχνιχτισμο μι:Χ τέτοιιχ γνώμ'Υ) ι κιχL &κολουθ'φε δ έ­ πΙσ'Υ)ς �ξoχoς &σαυριολόγος Η Winckler, δογμιχτΙζοντιχι; πώς fι με­ λέτ'Υ) τής; Π Δ δεν μπορεί ν� εχει θετιχ:Χ ά-ποτελέσματιχ χωρΙς τ-η

6αθι� γνώσ'Υ) τοσ 6ΙΧ6υλωνιιχκοσ πολ ιτισμοσ: Extra Babylonem

γοuς κιχL γι' ιχότό δεν ε!νιχι λίγοι έκείνοι πού εκιχνιχ'! στροψη προς τ-ην ά-σσυριολογίιχ, ένώ πιχρσ.λληλιχ κιχτιχτρόμα.ξε ί:ους συνΤ'Υ)ρητι­ κους θεολόγουι;, γιιχτΙ �6λεπιxν ν� κλονίζετιχι συθέμελα το σ 1κοΜ­

'Εδώ πρέπει ν� ά-νιχψξρουμε κιχΙ δυο ιΧλλες θεωρίες, που fι μι« ξεψεύγει δλότελΙΧ α.πό τ-η θεωρΙιχ Oraf - Wel1hausen καΙ Τι &λλη

βελλχα.οu�ενικ� θεωρία γι� τίς τέσσερες πηγές, δπo.στηp!�oντα.ς �

πώς Τι ΠεντιΧτεuχος σχrιμα.,ίστηκε σιγ� - σιγ� &'π' τ�ν επΙΟρα.ση τΤίς σινα.ϊτικΤίς νομουεσία.ς Ό &λλος πα.ρα.Οέχετα.ι μέν τέσσερες πη­γές, &.λλ� ouo για.χ6ικές, ξεχωριστές τ� μι� &'π' τ�ν &λλη, κα.θώς

Ό Όλλα.νΟΟς π&;λι έξηγητΤις Eerdmans, που στ&;θηκε πολέμιος τΤίς ΣχολΤίς Βελλχcχ.οuζεν, Ιγινε εΙσηγητ�ς μια-ς &λλης θεωρΙα.ς : Πα.ρα.Οέχετα.ι πως το 6ι6λίο «Γένεσις» εχει τέσσερα., το lvιx πcχ.νω στο &λλο στρώμα.τα : ouo πολuθεrστικ� Ιστop�μα.τα.: το πρώτο γρ&;­ψτηκε στ� 700 -κα.! είνα.ι το βα.σικΟ τΤίς Πεντα.τεόχοu - κα.! τό οεότερο στ� 620 Άπο τ� στρώμα.τα α.ότ� ξεχωρίζει τΤ) μονοθεϊ­στικΤ) πα.ρ&;Οοση, που ΤΥΙ χρονολογε! στ� 621, δστερ' &'πό τΥιν εμ­ψcχ.νιση τοίί ΔεuτεΡονομ{οu, xιxt &λλα., επΙσης μονοθεϊσΤΙΚΤίς &'ντΙ­ληψης, που auvtcχ.xtYlXΙXV μετ� τΥιν αΙχμα.λωσΙα ΈπΙσης γι� τό

ν6-μοuς που ιiπoτέλεσαν τ� β&;ση τΤίς θρησκεuτικ'ijς μετα.ρρόθμισης τοίί ΈζεκΙα

Koντ� στους πα.pα.πcχ.νω πρέπει ν' &.ναψέρω &.πό τούς VEilitEpout;

παλαιοοιαθηκολόγοuς τον Otto Eissfeldt, πού στ� 1 921 πα.ροuσΙα.­

σε νέες &'πόψεις, δποστηρΙζοντας πώς όπcχ.pχει xιxt μι& λ α r κ �

π η γ � (=L) ποιι εΙναι &,ρχαιότερη &'πο ΤΥΙ γιαχβική . Μ& κα.Ι Τι

θεωρία αότ� οέν Ιχει γερές β&;σεις Το δτι uπcχ.ρχοu)/ στ�ν Πεντ&;­

σωστό, το βα.σικΟ δμως ζήτημα εΤνα.ι &λλο Το πρωτα.ρχικό πού πρέπει ν� EPEuvoήaEt δ κριτικος τΤίς Π Δ εΙναι ν� βρε! τον Εστο­ρικο πuρήνα πού κρό6εται στ� πρώτα πέντε βιβλΙα τΤίς ΒΙ6λοu, κα.θώς κα.! στ &λλα βιβλΙα (πpoφητικcχ., πoιητικcχ., Ιστopικcχ.) 'Ένα.ς &λλος, δ αΙγυπτιολόγος Ed Naνjl1e, δποστηριξε πώς στόν κα.ιΡό τοίί Mwua'ij δπηρχε μόνο πpoψoρικ� κα.Ι δχι γpα.πτ� πα.ρ&;­οοση, γιατ! !βρα.ϊκ� γραφΥι 8έν δπΤΙρχε Ό Μωuσ�ς Ιγρα.ψε τΤ)

«Γένεση» στ� σφηνοειοη βα.βuλωνια.κ� γραψή Ή γνώμη α.ότΥι κα.­τα.πολεμήθηκε &'πο πολλούς πα.λα.ιοΟιαθηκολόγους Τό χα.ρακτη­ριστικο τΤΙς θέσης τοα Naνille εΙνα.ι δτι οΙ Ο' οέ μετα.ψρ&;σανε ct­

πό !βραΙικο κείμενο, &'λλ& &'πο &'ρα.μα.ϊκό, πού κι α.ΙΙτό �τα.ν

μετ&;-1 }Jt1j μελέτη tolJ: Pentateuch, 1893 T� θεωρΙ� 'Σο!) Κλ6<jτερμ�ν τ'ijν πολέμτισε δ W Staerk (1924)

2 Βλ σχετικΎι 6ι6λιoγρ�φΙ� στο!) Φιλιππιaη, Ίστορ θρTjOΚ Ίσρ�ήλ,

ο 86 κιχ! πέρ�

3 Λ�·ίχές; It�pιxaloeL' δπιiΡΧΟlJν πολλές; aτoύς; lJ.T�λμoός;, στ!ς: Π�poιμΙε, Κ�! στού;; Προφ'ijτες; Ο! πιδ πολλές; ιiπδ τΙς; μlJθολογιχές; 6ρΙσχoντ�ι ot'ij rtvaOYj, οτό tΜλίο τιilν κριτων x�ι ο' !λλ� ΙSι6λ!� aεlJτερώτεριχ

φριχσ'Yj κειμΙνου 6ιχ6υλωνιιχκου (&.κκιχΟικοϋ) 1 ΕΤνιχι &.λ�θειΙX πώς; δρισμένες πιxριxτηρ�σεις του Naville ε!νιχι ιiξιoπρόσεχτες, � 6ά.ση δμως τής θεωρίιχς του οέν !χει γεριΧ [στορικιΧ σΤ'YjρΙγμιχτιχ

στΥιν προμωσΙΧϊκΥ) έποχΥ) ουό κυρΙως �τιxν τιΧ xιxpιxxt'Yjptattxdι t'ij, θΡ'YjσκεΙιχς; τοσ Ίσριx�λ, δ πολυΟιχιμονισμ.ός κιχΙ δ Ουνιχμισμός Λέ­γοντιχς πολυοιχιμονισμό, έννοεΤ τΥιν 'Ittat'Yj στΥιν uπιχρξ'Yj όπέρτερων δντων, κιχλών Τι κιχκώΨ κιχΙ ουνιχμισμδ, τΥ) θρφκευτικΥ) ΟοξιχσΙιχ κιxτdι τήν δποίΙΧ οιάφοριχ ιiντικείμενΙX κλεΙνουν μέσιχ τους υπερφυ­σικές oυνά�ιεις πού φιχνερώνοντα.ι κιχτά Οια.φορετικό τρόπο Μό­

πολλές �τιxν πολυθεεστικές 'Όσο γιdι τΥ) ytvea1j τοσ γιιχχβισι.ιοσ, πα.ριχΟέχετιχι πι))ς δ Γιιχχβέ �τιxν θεός ών Κενιτών fι Μα.Οια.νιτών ''Ενιχς; !λλος, δ ΚΙΧθ1jγ'YjτYjς Ed Sievers, Οια.τόπωσε μιdι νέα θεω­ρΙα.: όποστ1jριξε 07jλα.OY) πώς ο[ συντάχτες τ'ijς για.χ6ΙΚής, έλωχει­μικ'ijς κι>:Ι Ιερα.τικ'ijς οι1jγ1jσ'Yjς 'It'ijpιxv τό [στορικό τους όλικό, δχι

&.πό προφορικΥ) παρά.Οοσ1j, ιiλλdι ιiπό «Ιμμετρες λογοτεχνικές προ­

κό, o7jλσ,o-η &.πο τόν πα.λιχιστινια.κό κα.Ι τόν α.Ιγυπτιιχκό Τό πρώ­

το μέρος τοσ μωσα.ϊκοσ κόκλου περιλα.6ιχΙνει κα.Ι τό !πος Ίωσ1jφ

τ-η οιιχμον-η τών "Ε6ριχΙων στ-ην MΓUΠΤo Ο[ ουό αότές πιχρΙΧΟδσεις ιiντιφά.σκoυν σέ πoλλdι σημείιχ κιχΙ οιιχφέρουν &.κόμιχ κιχΙ στό δφος

κιxτdι τόν Η' α.Ιώνιχ κα.Ι ΧΡ'YjσΙμεψε σdι.ν 'It'YjyYj στό συγγρα.φέα τοσ 6ι6λΙου τ'ijς ΈξόΟου

Κα.Ι � θεωρΙα α.ότ�, δσο κι ιlν σέ δρισμένα σ'Yjμεία παρουσιά.ζει

1 Άνιi.λuσ'lj πλσιΤQτερYj 'tij, θειιlΡΙσι, τοΟ Naville ι5λ στοΟ ΦιλιππΙδη, Ίστ θρ 'Iσρσι1jλ, 82 - 86

2 Welches war die ilteste Religion Israels? rxeaaev 1927

3 Βλ διεgοδΙΧ"ij ivιiλuOYj στου ΦιλιππΙδYj, Ίστορ ep"Vjσx 'Iσρσι1jλ, 27 χσιΙ πέρσι

Ινοιαφέρον, οΞ δίνει λύσεις &ποφασιστικες στιχ 6ασικιχ ζYjτήματ�

�) a.v οΙ Έ6ριχίοι κα.Ι Ίσρα.Yjλίτες 'ijtιxv δ !διος λα.Ος· κα.Ι �) ποιές 'ijt�y οε �Ιτίες κ�ί ιiφoρμές που 'tout; ιiνά;γκ�σαν νιχ φυγουν στ�ν Αίγυπτο

Ό μελε'tYjτ�ς λοιπον t'ijt; Βί6λο!) πρώΤΟ ιiπ' δλ� πρέπει νιχ Ιξετάσιι

το πρό6λYjμ� αυτό, γιατι κ�τιχ τ�ν ταπεινΥι μ�ς γνώμYj lXEt 6�σική CΠjμ�σί� Αν ιiπo τYjν lpauv� δοθεί Εκα.νοποιYjΤΙΚYj ιiπά;νΤ'Υ/σYj στό ζήΤ'Υ/μα �ύτό, τότε θιχ μπορέσουμε νιχ εξετάσουμε τΙς Π'Υ/γες 't'ijt; Βί6λου με &λλα, πιό σίγουρα., κριτήρι� καΙ ν� ξεκα.θαρίσουμε πολ­λιχ σκοτεινιχ σ'Υ/μείιχ τΥίς προσωπικόΤ'Υ/τα.ς τοο ΜωυσΥί κα.Ι πιχράλ­λ'Υ/λα νιχ 6ροομε τΙς ρίζες του ΙσΡΙΧ'Υ/λιτικοο !νοθεϊσμου ( =γιιχχ6ι­σμοΟ) •

θιχρρώ πώς κά;τω ιiπo το δνo� ΊσΡΙΧ'Υ/λίτες ΙννοοΟνται οΕ δπιχ­δοΙ τοο Mwuai'j που 'ijtιxv ΑΙγύπτιοι Στιχ πιχλιχιότεριχ κεΙμενιχ οΙ Έ6ραίοι φέροντιχν με το δνομα οΤκος Ίακώβ 'Υ} υΕοΙ Ίιχκώβ κλπ Άργότερα δμως Έ6ριχίοι καΙ Μιι>σιχϊστες τιχυτίστηκιχν κα.Ι ονομά;­σΤ'Υ/καν ΊσΡΙΧ'Υ/λΙτες 'Υ} λΙΧός του ΊσρΙΧήλ, που κιχτιχ τ� Βί6λο σ'Υ/­μαίνει τους γενναίους 'Υ} τους δυνα.τους (rlv 32, 28· 35, 10) Ό

Είτε δμως ή ετυμολογίιχ ιχύτYj εΤναι σωστΥι, είτε δχι, δ�ν lXIt σ'Υ/μιχσίΙΧ, ιiρκεί που ιiπo τό 6ι6λίο 'ti'jt; Έξόδου (12, 38) κιχΙ των Άριθμων (1 1 , 4 κα.Ι 29) μαθα.ίνουμε πώς μιχζΙ με τους Έ6ρΙΧίους lcpuye ιiπό τΥιν Αίγυπτο κιχΙ & λ λ ο ς λ α ό ς, που �!)σικιχ δεν

�τιxν πιχριχ ΑΙγόπτιοι που ιiκoλoυθ'Y/σιxν τον Μωυσή, για.τΙ δεν er­χιχν πίιχ θέσYj στη χώρα του Φιχριχώ θιχ δείξουμε πιό κά;τω πως auvl6Yjaιxv τιχ γεγονότα αυτά; ΟΕ Π'Υ/γες μιiς 60'Υ/θοΟν γιιχ νιχ 6γά;­λουμε ξεκιχθιχρισμένιχ συμπεράσμιχτιχ Σ'Υ/μειώνω μόνο Ιδώ πώς παν­τοΟ στYj Βί6λο, πότε &μεσα κιχΙ πότε Ιμμεσα, πιχρουσιάζοντιχι οΙ Έ6ραίοι κιχΙ οΕ 'ΙσΡΙΧ'Υ/λίτες σιχ δυό λιχοΙ, που δέν Ιχουν τΥιν ίδι� φυλετικΥι κιχτιχγωγή Στόν 1 14 μά;λιστιχ ΨΙΧλμό δ χωρισμός των δυο λιχων εΤνιχι δλοφάνερος :

τοΟ Ίιχκώ6 (γλυτωσαν) ιiπό λΙΧό ξενόγλωσσο ·, (Ιερό τοΟ

1 rt& τ'ήν έτυμoλOΎί� 't'9j, λi,ης; 'IopιxijA Ιχουν ΎριχφτεΤ πoλλ� Ό

Alhright τ'ήν πιxριf.Ύει άοπδ τδ άοριχ!5ιχδ nasara = δ θεδς; σώζ;aι (!5λ πι6 πολλές; tJιl3λΙΟΎριχφιΧές; πλ1JροφορΙες; στου Φιλ ιππΙlΙη, ΊστορΙΙΧ θΡ1JσχεΙιχς; 'Iopιx1jA, 419 - 420)

2 ΟΙ Ο' μετιxφριf.�oυν l5�ρ!5σι;ρo

Ίσ.κώΕί) lytνe δ 'Ι ο ύδ ας ι καΙ έξουσΙΜ_ής δ ' Id'ρ αήλ » (114,

113 κ τ� τοίΙς Ο ' )

Ό Ψαλμος ιxuto; οίχως &λλο αντανακλα παλαιότατη παριΧοοση καΙ άμα προσέξουμε κα.Ι έμσα.θύνουμε στο νόημιΧ του θ� lοουμε πιi)ι; γίνετα.ι λόγος γι& 8 u Ο ξεχωριστες ψυλέ ς πρωτα - πρωτα μόνο γι� τοίΙς "Ε6Ραίοuς (απόγονοuς του 'Iα.κιh€) τονίζεται πώς, ψεύγον­ τας από τήν Arγuπτο , γλ ύ τ ω σα ν (από τΙς καταπιέσεις) έ νός ξ ε -

τότε το 6ι6λικό κεΙμενο οε θα ξεχ ι οριζε το ίΙ ς ' Ι σρ α ηλίτες απο τοίΙς απόγονοuς του 'Ι ακώσ Κι &'κόμα, γι� να λέει πώς μόνο οε " ΕΟρα Τ οι

Έξόν δμως απο τό πσ.ραπ&:νω κείμενο, ό π ιΧ ρχο u ν καΙ &λλες Π'η­ γές που !vtGxuouν τ-ην &ΠΟΦΥ) ποΙ'> UποσΤ'1jρΙ ζ οuμ ε Ό M(1)σ'fις, &­ ναγγέλλοντα.ς τα πρoστά.γμa.τα του Γιαχσέ τον κα.ιρΟ που οΕ Ίσ­ PΙX'1jAltE; καΙ ΟΙ Έσριχτοι ε!χιχν ψυγει απο τ-ην Α ί γ ιι πτο καΙ 6pl­ σκοντιχν στ-ην περιοχ-η ΧωρεΙ6 (Άρα.σίσ.ς) , μιλά.ει χωριστά στο λΙΧό 'Ι σρσ.Υιλ καΙ χωριστ� στ-η ψuλ-ή Άσρσ.�μ - 'Ισ.κιοσ

Στοδς Ίσρσ.ηλίτες λέει πως δ Γισ.χ6έ εΙνσ.ι δ θεος των πατέρων tou; (των πσ.λα.ιών ιiμενωψικιί)ν) , !νω στους "Ε6ραΙους - μέσω τοΟ Μωuσή - Ικσ.νε δ Γιαχσέ τ-ην &νσ.γνώρισ'ή του Ιτι:rι:

1 θέλει "CΙ πεΤ πω� fι Ίoυδ�Ι� (Νότ Π�λ�ιστΙ,,"Ij) Ιγι"ε δ τόπο; 'tij� λ�τρεΙ� τω" c1ΠΟΥό"ω" τοσ Ί�κ(M (=ΈlSρ�Ιω,,)

Έξάλλου υπάρχουν κιχι ιiλλιx χωρΙα ποu μιΧς πλ'YjροψοροΟν δτ,

2 Το ι'ιτι μερικές; φορές; μέσα at1jv nISvtciteuxo σημειώνετα.ι π ω δ rtax­ ΙSέ ε1νσι.ι ά.ποκλειστικός; θεό; t6Jv 'EΙSρα.(ων at χρειιίζετα.ι πολό μυσι.λδ για

να κσι.τσι.λιί60uμε πως; ΟΙ φριίσεις; αότε;; ε1ναι κσι.τσι.σκεuά.σμOtΤα τΥίς; κσι.ταπι­ νΥίς ιΧπ' t1jv σι.!χμσι.λωσΙσι έr.:οχ9jς;, lΙτσι.ν πια εΤχσι.ν aurxιoveutI! ΈΙSρσι.ίoι κσι.Ι 'Ισρσι.ηλίτες; κσι.Ι δ γισι.χ6ισμός ε1χε έπικρα.τijσει δριοτικιί Κι ι'ιμως; κσι.! στα χρόνισι σι.ίιτα οΙ auvtcXxte;; της; Bt6lou, πα.ρ' δλες; τΙς 'ΙοθεΤες; κσι.Ι πλα.στογρσι.­ φ/ε, tou" �εν μπόρεσσι.ν να έξσι.φσι.vΙσοuv δλότελσι κά.θε Τχνο, τΥίι; πηγΥί, Π

&νω, εΤτε έν ti,j yi,j κάτω, εΤτε !ν τ�Τς uo�σιν υποκάτω ti'jIί: Υ-ης» ('ΈξοΟ 20, 4)

Κ' εοώ οε θέλει ρώΤ'Y)μ� π�)ς πρόκειτ�ι γι& τοuς Έ6ρα(ους Δι�­τάσσoντ�ι νά λατρεόουν μόνο τον Για.χ6έ, α.ρα λάτρευαν &ς τά τό­

τε &λλους θεούς, δπως φα.(νετ�ι κα.θ�ρ& &οπό τα πα.ραπ&.νω κε�με­

να ''Αν δμως �τ�ν &.πό πολύ παλιά κ�θιερωμέν'Y) ή μονοθεt� στουι;; Έ6ρσ.(ους, γιατΙ γ(νετ�ι τότε τόσ'Υ) προσπ&.θεια., μόλις πέρα.σα.ν στήν Άρ�6ική 'Έρ'ημο νά λα.τρεόουν μόνο τόν Για.χ6έ ;

Εlνα.ι φα.νερΟ πώς οΙ τέτοιες κατηγορημα.τικές προστα.γές οόθη­κ�ν, 5χι στούς πιστούς κα.Ι δπα.Οούς τοlj Για.χ6έ, οηλαοή στοuς Κε­

νίτες κα.Ι στΥιν lσp�ηλιτική (α.ίγυπτιακή) μάζα τοσ Μωυσ-η, &.λλά μόνο στούς �E6ρα(oυς, που &ς τά τότε �ταν πολυθεϊστές Τό δτι υ­

πηρχαν ουό φυλές ξεχωριστές fι μιά &.πο την &λλη κάτω &.πο τήν

&.ΡΧ'Υ)γΙα τοσ Μωυσή μα-ς το 6ε6αιώνει, εξον &.πο τΙς πηγές ποι, ση­μειώσαμε πα.p�πάνω, και Ινα &λλο χωρΙο Ό Γιαχ6έ κά.λεσε τον Μωυσή καt του είπε : ,,'Έτσι θά μιλ1jaεις π Ρ Ο ς τ Ο ν ο ! ­

κ ο ν 'Ι α κ �) 6 καΙ θ' &.ναγγείλεις π Ρ Ο ς τ ο υ ς υ Ι

-ο U ς 'Ι σ Ρ α 1j λ . » (''Εξ 19, 3)

'Έχουμε 5μως κα.! Ινα &λλο κείμενο, &.ρκετά Οια.φωτιστικό Στο α' 6ι6λίο τ-ης Πεντατεύχου Οια6ιΧ.ζουμε :

«ΚαΙ !χτισε εκεί (στή Λοuζ) euatιxat1jpto κα.Ι όνόμα.σε

τό μέρος αότο Έλ - Βα.ιθ1jλ, για.τΙ έκε! φα.νερώθηκα.ν σ' �ό­τον ο ! θ ε ο Ι (ΈλωχεΙμ) , δτα.ν !φυγα.ν &.π� το μέp�

πού �μεινε δ &.Οερφός του» (Γέν 35, 7)

Κα.Ι &'λλου :

« ''Ο τ α ν ο Ι θ ε ο Ι (ΈλωχεΙμ) με 6άλα.νε ν& φό­

γω &.πΟ την πα.τρι& του πα.τέρ� μου, είΟα σ' α.ότή (τή γυ­να.ίκα του) » (Γέν 20, 13)

K�Ι σ' &λλο μέρος π&.λι γίνεται λόγος γιά πολλοuς θεούς:

«Κα.Ι εlπε δ 'Ιακώ6 στή γενιά του καΙ σ' δλους που τον

&.κeιλoυθoσσα.ν : Β γ ά λ ε τ ε τ Ο υ ς θ ε ο u ς τ ο U •

ξ έ ν ο υ ς που βρΙσκοντα.ι &.νά.μεσ& σα.ς καΙ καθαριστείτε κ�Ι &.λλάξετε ροσχα . » (Γέν 35, 2)

Αρα ή πατρια 'Ιακώβ οεν πΙστευε !ξ &.ρχi'jς cιτoν Γιαχ6έ καΙ στα π�λιά χρόνια οΙ πρόγονοι των Έ6p�ίων πού Ιφυγαν &.πό τήν ΜΥυΠΤΟ ήτα.ν πολυθεϊστές

Αν &νιiμεσιz στοΙΙς �πα.OoΙΙς του Μωυσ-η οέν ύπi'jρχα.ν πολλοΙ ποΙΙ &γνοουσα.ν τό νέο θεό, οέν ύπ-ηρχε λόγο; ν' &να.κοινώσει δ

1\'lωυσ-ης τ-η «συνομιλΙα.» του με τον Για.χ6ε κα.Ι ν& τούς πε! πώς πρέπει ν& τονε λα.τρεύουν ουτε πά.λι θ& γινόντουσα.ν τόσες στά.σεις κα.Ι έπα.να.στά.σεις στ-ην 'Έρημο, πού δλες στρέψοντα.ν ενά.ντια στ-η θρφκεΙα τοσ Για.χ6έ ''Αν δ για.χ6ισμός οεν "ίτα.ν ν έ α θρησκεία γι& τούς Έ6ρα.Ιους, οέ θ& uπijρχε κα.\ιένα.ς λόγος ν& ξεσηκωθοσν στ-ην 'Έρημο κα.Ι ν& λα.τρεύουν ώς θεο το γελά.Οι, δπως καΙ πρΙν στ�ν Ατγυπτο

Μ& κα.Ι δτα.ν εψτα.σα.ν &π' εξω &π' τ�ν Πα.λα.ιστίνη, επειo� &­κόμα ολοι ο[ Έβρα.!οι (ιiπόγoνoι τ-ης φυλi'jς 'Ια.κώβ) οέν εΤχα.ν γΙ­νει για.χ6ιστές, δ ύστερα riπο τον Mωυσ� riρχηγος των 'J<�6PIXtwv

κα.Ι 'Ισραηλιτων τουι; κατά.κρι νε γι& τον πολυθεϊσμ6 τουι; :

,<'Έτσι προστά.ζει δ Γιαχ6έ, δ θ ε Ο ς τ ο σ Ί σ Ρ α 'ή λ Πέρα ά.πο τον ποταμό κατοικούσανε εξ ripxij; ot "(1-νιiρχει; σα.ς θά.ρρα., δ πα.τέρα.ς του Ά6ρα.&μ κα.Ι δ πα.τέρα.ς του Ναχώρ καΙ λ ά τ Ρ ε Φ α Υ (τότε) tί λ λ ο υ ς θ ε -

-ο ύ ς » ('Ιησ Ν 24, 2)

Κα.Ι παρακά.τω :

"κ' εστειλα (εγώ δ Για.χ6έ) τον Mωυσ� κα.Ι τον Άα.ρών κα.Ι επά.ταξα τ�ν ΑLγυπτο μέ πληγέι; τώρα λοιπον Ψ ο -

6 1] θ ε ί τ ε τ ό ν Γ ι α Χ 6 έ καΙ λ α τ Ρ έ Φ ε τ �

τ ο ν Κα.Ι οιώξετε τ ο ύ ς ξ έ ν ο υ ς θ ε ο 'J ς πού 6ρΙσκοντα.ι ά-νά.μεσά; σα.ς καΙ ιiφoσιωθεττε στον Για.χ6έ . Jt

('Ιησ Ν 24, 5, 14 κα.Ι 36)

Ο[ πηγές α.δτές ε!να.ι πεντα.κά.θα.ρες κα.Ι οέν ιiφ'ήνoυν κα.μι& ά-μ­

<ρι60λΙα για τον πολυθεϊσμό των Έ6ρσ.Ιων, που οέν ε!χα.ν κα.μι& σχέση ψυλετικ� μέ τούς μονοθεϊστές (για.χ6ιστές) 'Ισρα.ηλΙτες 1 ο[ δπα.ΟοΙ ti'j; Σχολijς Βελλχά.ουζεν, πού οέχονται π�); στ�ν Πεντά.τευχο ύπά.ρχουν τέσσερες πηγές, ύστερ' ιiπo επιστα.μένη λε­ξικογρα.φικ'ή Ιρευνα., Οια.πίστωσαν πώς στο 6ι6λικο κεΙμενο -ή για.χ-6ιστικ� πηγ� ιiνα.ψέpει κυρΙως το λ α ο 'Ι σ Ρ α -η λ κα.Ι οχι τούς Έ 6 Ρ α Ι ο υ ς, ένω Τι ελωχειμικΎι (πολυθεΤστικΎι) πητη χά;νει λόγο γι& τον Ο l κ ο Ί α κ ώ 6 (Έ6ρα.Ιους) 2

1 ΚσιΙ άπό τους Προφ9jτeς μσιθσιΙνουμε πως δ Γισιχδέ "ίτσιν ιiπόλυτσι θεόQ ΑΙγ6πτιος : « 'Εγώ εfμσιι δ ΓισιχδΙ, δ θε6ς σου ΙΙπό τή χώρσι τ'9jς ΑΙγ6πτou» {'�σ 13, 4)

2 Βλ χσιΙ Μπρσιτσιώτ'lj, ΕΙσσιγ Πσιλ ΔισιθήΧ'lj, σ 120, δπου

O1jμειώvε-Κοντ& στο �πιχεΙΡ1jμιχ ω'ιτο lχω ν& προσθέσω κιχΙ �νιx �λλo Στο 6ι6λίο ποι, �πιγρά.ψετιxι «'Ι1jσοuς τοσ Nιxu'ij» κιχΙ στά πρώτιχ XEcpcX­

κιΜ, ΊοόθΙΧ κλπ., ΙΧδτο θεν lXEt σ1jμιχσία-, γιιχτΙ πρόκειτιχι γιά το μοίριχσμιχ τi'jς Πα.λα.ιστίν'Υ)ς, στο δποίο �πρεπε νά πά.ροu\l μέρος κα.Ι

Nιxuij ΚΙΧUΤ1jριά.ζει κα-Ι xιxt1jyopE! τοuς &.πογόνοuς το!) Ά6ριχ&μ κιχί το!) Ία.κιΜ για.τΙ δεν ήτιχν πιστοί στόν Για.χΌέ ΚΙΧΙ κά.τι άλλο : Στο ί�ιo ΌιΌλΙο θΙΙΧΌiXζοuμε πώς l3τιχν &.να.κοινώθ1jκε -η νέα νοιι.ο­θεσΙιχ σ' l3λες τΙς πα.τριες ποι, &.κολούθ·φιχν τόν Μωuσ� �τιxν μπρο­

�τιxν l3μως ΙΧδτοί οΙ ζ έ ν ο ι ; Δέν �τα.ν ψυσικ& οΙ κα.ΤΙΧΧΤ1jμένοι λα.οΙ τ'ijς &.να.τολΙΚ'ijς llΙΧλα.ιστΙν1jς, για.τΙ ΙΧδτ"Ι &.νιχψέροντα.ι με τ� λέξ'Υ) α u τ ό Χ θ ο ν ε ς τι Αν &.κόμιχ lχουμε όπ' I5Φ1j lια.ς πιος το 6ι6λίο «Ί1jσοuς το!) Nιxu'ij» ε!νιχι στά πρώτα του κεψά.λιχια φυλλά.­διο ποι, &.ντιχνιχκλOC τ�ν όρθόδοζτι γιιxx6ικ� πα-Ρά.θοσ1j, δέ θά θυσκο­

θ1jσε μιχζΙ με τοuς ΊσρΙΧηλίτες τον Ifωuσ� στ�ν πορείιχ προς τ� ΧιχνΙΧά.ν, θ1)λιxδ� οΙ Σ1jμΙτες &.πόγονοι το!) Ά6ρα.ά.lι κα.Ι τοσ Ίιχ­κώ6 (=Έ6ρΙΧίοι)

'Ότα.ν στά 6ι6λικά κεΙμενιχ γΙνετιχι ψιχνερ1ι δι6.κριση τών oub λα.ών, θε χρειά.ζετιχι ψιλοσοφΙα γιά νά κιχτΙΧλά.60υμε π�)ς &'ντιχνιχ­κλο!)ν oub διιχφορετικές cpuλετικές πιχρΙΧδόσεις ΟΙ δυο ΙΧδτοΙ λιχοΙ, l3σο κι av τιχυτΙσιχνε τ�ν τύχ'Υ) τους &.πο τόν κιχιρό πl')u ψύγα.νε &.πό τ�ν ΑΤγυπτο, κριχτήσιχνε τΙς κοινωνικές κΙΧί θΡ1)σκευτικες πιχρΙΧδό­

θοσμε κιχΙ πιχριχκά.τω, δέν �τιχν μονοθεϊστές l3τιχν ζοσσι.χν στ�ν ΑΤ­γυπτο' �τα.ν πολυθεϊστές κι.χΙ οΙ πολυθεϊστικές τους λι.xτpεtι:1.κές συνήθειες κιχι aντιλήψεις δεν �τιxν ειjκολο νά σ6ήσουν μονομιOCc:

χτοσμε πώς 8!ν �π�pχoυν τ έ σ σ ε Ρ ε ς πrιΎ!ς στΎιν Έ6ρσtΙικrι ΒΙ6λο, &λλα μόνο ο υ ό <Η μια είνσtι � μωσσt"ίΚΎι - σtΙγυπτια.κΎι (ιlς τΥιν πουμε πηγ1ι Μ) κσtΙ � &λλrι πολυθεϊστικ1ι - έ6pσtίικrι (πrι­γΎι Π) Άπ' σtότ!ς τΙς 8υό 6α.σικ!ς πrιγ!ς σuντ�χτrικε στα δστερ'

&πό τΎιν α.!χμσtλωσΙσt χρόνισt fι ΒΙ6λος ποό, έξόν &πό τΙς &λλεπ�λ­λrιλες oισtσκευές τrις, συμπληρώθrικε κσtΙ μ! νεώτεριχ στοιχεΤΙΧ, δ­λότελΙΧ ξένσt μέ τΙς πσtλιές πιχριχοόσεις του έ6ριχΙικο", κιχΙ lσριxrιλι­τικου λιχοΟ

Μένει τώριχ να �ξετάσoυμε Ινιχ &λλο ζ*ΥιI.ι.ιχ, τ'ijς πρώτrις σύν­θεσης τ'ijς ΙΙ Διιxθ�κης τα πρώτο έρώτημ.cx ε!νιχι : UΠijρχε 1ι Πεν­τάτευχος στα πρΙν τ1ιν ιχΙχμΙΧλωσΙιχ χρόνιιχ j <Η &πάντφrι στό �­ρώτrιμιx ΙΧότό είνιχι &ρνrιτικ� "Αν όπ'ijρχε, τότε ο[ &ρχιχιότεροι

Π ροψ'ijτες θα lκιχνιχν λόγο στα κrιρύγμιxτά τους κιχ! οέ θα 'Ιίτα.ν ου­νιχτό να πιxριx6ι�ζετιxι δ γριχπτός Νόμος &π' 'tou; 6ιχσιλιάοες κcxΙ tou; &ρχοντες του Ίσριx�λ Ο[ πρώτοι Προψ'ijτες ΙSμως ποί! &γωνΙ­ζΟΥ-;:ΙΧΙ να �πιxνιxψέpoυν ΤΎΙ μονολιχτρεΙιχ τοΟ Γιιχχ6έ κσtτηγoρooν τ1ι'! &ρχουσα τάξrι πώς λα.τρεόει πολλο,jς θεούς, έκτός &πό τόν Γιιχχ6έ, χωρΙς ώστόσο κσtΙ να �πικσtλOυντσtι κσtνένσt γριχψτό Νό­

μο ' , Α ν είνιχι lτσι - κ' ltat είνιχι - τότε γεννιέτσtι Ινιχ aλλο

�pώ-:ημιx: πως oισtσιίlθηκε 1ι πιχράοοση του γιιχχ6ισμου τόσους α.Ιω­νες κΙΧΙ πως συμ6σtΙνει να γν(�ρΙζoυν οΙ Προφijτες τα 6α.σικα στοι­χεία τ'ijς lσΡα.'YjλΙΤΙΚ'ijς -μονοθεϊστικijς θpφκεΙσtς κσιΙ &πό ποΟ π'ij­ριχ'Ι οΙ συντ&.χτες τijι;; ΒΙ6λου στα δστερ' &.πό τΎι" α.ΙχμσιλωσΙα χρό­νια τ� τόσο λεπτομερειιχκα στοιχετσι για να συνθέσουν τ-ην [στορΙιχ του Ίσpιx�λ j Μα ά.π· το !pώτrιμα σιότό 6γσιΙνει κιχΙ Ινσι ano : <r­π'ijρχε στα πσιλια �κεΤνα χρόνιιχ γpσιφ�, για να κα.τσtγpάφoντσιι τα 13ιάψοριχ [στορικα γεγονότσι : <Η ά.πάντηση στα �pωτ1ιμιxτσι σιότα οέ'J εΤνιχι Ο1σχολη Για τοuς Έ6ρα.Ιους οέν ξέρουμε φυσιχα τΙποτα θετικό σχετιχσ, μέ τ-ην προϊστορΙα τους χιχΙ για τΎι γριχψ'ή τοuς · 'Έχουμε ΙSμως θετικές &.ποΟεΙξεις πώς ΙSλoι ο[ ά.νιχτολιχοί λα.οΙ ει-

ι ' 0 'HaOttOt� τoνCζ;ει ΚOtθOtρ& πώ� 4π' tij Σιών θ� εγε! fι νομοθεσΙOt Κot! 4πδ tijv 'IεΡουσOtλijμ θ' 4χουστοον οΙ Ιντoλέ� τοΟ rιOtχ15έ' (2, 3) "'Αν δπ'9jρ­

χι δ μωσOtίκδ� νόμo� (Δευτερονόμιο κλπ ) στ& χρόνιlx του, aέν, μ�opooσε ν& χ4ν_ι μι& τέτοιOt κOttηγΟΡ'1)μocτιχij Mιλωσ1j :!έρω πώ� σέ δρισμένOt ΙSιΙSλ[� ('I'1)σ Ν Ι, 7 - 8' 8, 30' 23, 6 Β ' ΠOtΡOtλ 23, 18' ''Eaa 3, 2 ' Νιεμ 8, Ι'

10, 29' ΜOtλ 4, 6' Σοφ Σεφ 24, 23) μν'1)μονεύονΤOtν τδ 15t15λ[ο τοσ Νόμου

iI δ νόμος τοΟ Μωυσ'9j, c1λλιi οΙ μoιpτυpΙε� Otδτές εΤνOtι προσθ'9jχε� νεώτερες

2 Ό Ed Reuss (ΙSλ Gesch des Α Τ., § 73) δπoστηρΙ�ει πώ� οΙ 15ροι!οι atv εΤΧOtν γΡOtcpή Ή γνώμη Otδτή aέv εΤΥOtΙ σωστή Ό πoλύ� λOtδ� φυσιχ& atv i\eepe ΎPιiμμoιτOt, δπ'ijρχOtV δμως ΙερογΡOtμμOtτείς πού ΚΡOtτοΟσOtν Xρoνικιi, 'ΑρχείOt Έ,ιiλλoυ, δτOtν μπijΧOtv στή XoινOtιiν, ep'9jxOtV δλ6Χληρο

Έ-χσ.ν Ύρσ φ� κσ Ι κρσ τοΟσσ ν �ρχείσ 1 T� �ρxείσ σ ότ� τ� συντσ σ­σσ ν κσ Ι τά φl'lλσ Υσ ν οΕ Ιερείς, δ'Ψσ δ� οΙ σοφοί τΥίς τοτινΥίς έποχΥίς, που τέΤΟΙ(J ρόλο είχσ ν στά Πσ λ6.τισ των Βσ σιλέων Ό "Ε6ρσ ίος ι­στορικός Ίώσ1jπος • μι2ς πλ1jροφορεί πώς κσ Ι στΤιν Ίερoυσσ λ�μ ό­

πijρχσ ν γρσι.μμσ τείς (Εστοριογρ6.φοι) κσι.Ι �πό τ� 6ι6λίσι 't'ijt;; Π Δ μσι.θσ ίνουμε τό ίδιο '

Ή c.vtipp'1jσ1j πώς σ Ότό μπορεί ν� γίνοντσι.ν στους Ιστορικους χρό­νους κσ Ι εχ: στ�ν παλαιότεΡ1j έποχΥι, δέ στέκει, γισι.τΙ τόσο ο[ "Ε-6ρσ.ίοι δοο καΙ οι �τoνικoΙ ΑΙγόπτιοι (=υΕοΙ Ίσρσ Τιλ) που κσ τσ ­ΟιώΧΤ'Yjκσ ν καΙ &'vcxyxιXat1jXCXV νά φυγουν �πό τ�ν Αrγuπτο καΙ ν� π�νε δστερ' &'πό χρόνισ στ�ν Παλσ ιστΙν1j είχαν ιlνσ πτuγμένo πολιτισμδ κσι.ί 1ι συνΥιθεισ νά κρσ τqUν ιlρχείσ �τσι.ν καθιερωιιέν1j στ�ν Αίγυπτο σι.Ιώνες πρΙν �πό τΤιν 'Έξοδο '

Έκείνο μόνο που πρέπει ν� τονίσουμε Ιδώ εΙνσ ι !νσ !λλο ζΥιτη­μσ Τά �ρχε!σ σ Ότά τ� κριχτοΟσε τό Εερσ τείο · σέ δικΥι του γρα.-

σuνoικιoμό, δπου �τ�ν Iδρ� ταιν !ΙΡOΎρ�μμ�τέων (δλ '1,,10 Ν 15, 15, 16'

Κριτ 1 , 11 - 12)

1 Ό BελλχΙΙoυ�εν ΙΙποσΤ1jρΙ�ει πώς; ο! Έδρ�Τoι -1jt�y λ rι Ο , ! e •

σ τ ο , κ � Ι a π � Ι δ ε υ τ ο , κσιΙ ΥΙ' σιδτο δέν μποροΊjσι νΙΙ 'χ,ι πνευμσr.τικό πολιτισμδ στ& πρΙν τόν 80 σιΙώνot χρόνιot Ή rνώμ1j otδτ'ij &tII εΤνotι ιiπόλυτot aιoatij BέΙSot:ot fj μεrιiλ r l μd�ot των Ίσρot1jλnαιν κrιΙ ΈΙSρotΙ­

ων ΙSρΙσΚOντotν σέ πολΙΙ χotμYjλό σΧotλοπχτι πολιτισμο!!, ώστόσο l'5μωι; ιiνιiμε­ σot σ' ot5το1ι, ΙΙπ'i'jρχσιν ο! <μορφωμένοι», πo� aποτιλοiJσotν σ& ν& ποσμι το έπιτελεΤο των φυλιiρχων πρωτ'1 κotΙ τ(ί,'/ ΙSσισιHων Gatapot ΑδτοΙΙ, τοΙΙ, λi·

4 Βέ6σιιot στόν κσιιΡό τij, 'Εξόδου - κ�τ& τήν πoρεΙrι πρό, X�νot&ν

-δέν �τotν εδκολο Τσω, '1& κρotΤ1jθο!!ν τέτοισι aPXEt�, μέ ΣUστημ'1.ΤΙκό τρόπο' l'ι'Πως κ�Ι ν� εΤνσιι δμω" δτ�ν !φτ�σotν ot'ij X�νotιiν, κ�τotrρ!iφτηκotν τ& σπoυ/)σιιότερ� Ο'JμΙSιiντ� κσιΙ πσιΡιiλλ1jλσι φτιι1ΧΤ1jκotν ΤΡotΥοόδιot - 1Π1j ποΙΙ 6-

μνουσσιν τ& ciντρ�rotθijμotτ� του Mιouaij κ�Ι τΙΟν 'Iap�1jlttΙOII Τό Τδιο IΥινι κaιΙ ιiπό τοΙΙ,; 'EISp�lCtl, ποΙΙ δέν εΤχ�ν προσχωρi]σει στό yι�χΙSισμ6 Άπ' ot5- το/ι,; συντιiΧΤ1jκ�ν ιiρχε!� πο/ι δυσΙ:Ρ1jμοσσ�ν τΙ, πριtξει, κ�Ι τΙ, ένέΡΥιιε, το!! Μωυσfj

5 Γι& 't'ijv !στορΙot τij, rρ�φfj, τΙΟν aρχ�Ιων ιiν�τoλικιoν κ�Ι μεσoyει�­ κΙΟν λσιων, κ:ιιθώς κσιΙ yι� τό ρόλο τοl} !ερσιτεΙου στ& tottvd; χρόνιιχ, δλ rtιiV1j Koρδιiτoυ, ΝέΙΧ προλεΥόμενιχ εΙ� τον ·Ομ7jρον, ' AOijvot 1940, σελ

τσ.να.κλουσε τΙς πα.ρα.Οόσεtς κα.! τΙς ιiπόΦεις τijς ά.τονικijς - ιχίΥυ­πτια.Κ'ijς μερΙοιχς, o'Yjλιxoή των φα-να.τικων για.χ6ιστων (Π'Yjγή Μ) κα.Ι το �λλo τΙς πα-ρα.Οόσεις τ7jς έ6ρα.Ικ'ijς μερΙΟα.ς, των πολυθεϊ­

γριιφές κ' �τσι οΙ σύμ60υλοι των Βιισιλέων (ΙεΡοΥριιμμιιτεΤς) , o'Cfjv περΙπτωσ'Yj που επικριι'Cουσιιν οΙ για.χ6ιστές, ιiντλoσσιιν ιiπo τήν π'Yj­

γή Μ τ� &νιiλoγιι επιχειρ1jμιχτιi τους γιιl τήν κιιθιέρωσ'Yj οιιχφόρων θεσμων κιιΙ γι� τον κιινονισμ/;ι τ'ijς λιχτρεΙα.ς ΚιιΙ το ά.ντΙθετο φυ­σι'Κιl γΙνοντιιν οτιιν έπι'Κρα.'CοUσιχν οΙ πολυθε1:στές

1 Φuσικ& fj σόντltξ1j των τiτοιων Χρονιχων - Άρχε(ων ιιεν Ιγινε εδθυ,

Ι; ι1ρχης; 'Xltt με σuσΤ1jμσιτtκό τρόπο ΜποροΟμε ν& διiλouμε σd; χρονικό δριο 'td: χρόνιlt τη;; tJltσtι.ε!ιχ\; τοσ Σολομώντlt Τότε a!vltt πολΙΙ nteltvb πώ, !ρ­ ltOItII σuσΤ1j!1ltτικ& y� κιtτιtγρciφοuν 8λlt -cd: onou!lltIIt σuμι5ιiντlt ποΙΙ a!lltII Υίνει στούς; περιtσμiνοu; ItlWva, Δεν μποροΟμε δμω, ν& πltρltlΙεχτο!!με πιος Ιίις; τότε !ιεν (ιπηΡ'1.ιχν �θόλοu τέτΟΙIt Xρoνιxιi rόρω στην ·E;o!lo 'Xltt oτij apM'η το!! Μωuσij ι1σφΙΧλως bn'ljPXItII τοuλά.χιστο σε χοντρές Ύρσ.μμες 'Xltt μά.λιστιχ ln1j πού (ιμνοDσσιν, δπω, ε!πσιμε πItΡοιπά.νω, τΙ, πολεμικές πρά.;εις; χσ.Ι τ& ιi.ντρltγltθ1jμotτlt lΙιltψόρωv ι1ΡΧ1jΥων

ά.ντίδρασ'Υ) στΤιν ά.ντ!θετrι παpά.τα.ξrι, που κι αότή μέσω των πνευ­ματικών ά.ρχηγών ΤΥις �κανε το ιδιο, σuγκέντρωσε δΥιλαδή δλες τίς έ6ραϊκές παραδόσεις &.πο τα πριν και ϋστερα χρόνια τijς oιαμoνiίς τών Έ6ραίων στήν Αίγυπτο και δώθε

&.'1-τίθετες -ή μι� στήν &λλΥι γραφτες πηγές, που ά.ντανα.κλοσσαν -ή κα­θεμιιΧ τήν Ιστορία δυο ξεχωριστών λαών

"Ως τ� χρόνια λοιπον τijς αrχμα.λωσία.ς δέν όπijρχε κανένα auy­κροτημένο 6ι6λίο, που να ε!ναι γνωστο στο λαό με το Ονομα BΙ6λo�

τοίί ΊοόδΙΧ, ΚΙΧθώς κιχΙ γι� αιαλΙιχ τοίί Διχαίδ 1 , που σ�μεpιx δεν δ­πιΧρχουν "Αριχ, εχουμε γρα.ψτες μιχρτυρίες πώς όπΎjρχα.ν πΙΧλιχιό­τεριχ ιiπo τΥιν ΠεντιΧτευχο 6ι6λΙα κι ιχυτα δεν �τα.ν τΙποτ' ά.λλο πιχρα ΙΠ1j κα.Ι Χρονικα που ψυλιΧγοντα.ν στα Ιεριχτικα ιiρχείιx, 15-

πως γ(νοντα.ν σ' δλους τους ιiνα.τoλΙΚOυς κα.ί μ.εσοΥεια.κους λα.οός 'Απ' ΙΧότα α.ντλφιχν τα πιο πολλα στοιχείιχ οΙ συντιΧχτες της Π Δ., κΙΧθώς κα.Ι οΙ ΙΙροψ'ijτες

ΈπΙσ1jς κα.Ι τό α.σμα τ'ijς Mα.ρι�μ ('ΈξοΟ κεψ 15) εΙνα.ι Ινα κομμιΧτι ιiπo επος τοίί πολέμου των ιiνoρείων (πόλεμος των γιΙΧχ-6ιστων κα.τα του ΦιχρΙΧώ)

Ή γνώμ1j λοιπόν του Sievers, πώς ή ιiρχικY) μορψΥ) των 6ι6λι­κων πιχρα.δόσεων �τιxν εμμεΤΡ1j, ε!να.ι awatij Ό lμμετρος λόγος lχει το προ6ιΧΟισμα στΥ) φιλολογΙα δλων των λα.ων Ή θεωρΙα του στέκει ιiπόλυτα., α.ν σuμπλ1jρωθεί με τίς πα.ρα.πιΧνω πα.Ρα.Τ1jρ1jσεtς,

�ν 01jλα.ΟYj ξεκινΥισουμε ιiπ' τΥιν α.ΠΟψ1j l5τι tJ1tΎjpxιxv Ο u ο πα.­ρciλλ1jλες - ιiντΙθετες γρα.φτες πα.ριχΟόσεις, που με lμμεΤΡ1j μορφΥ)

�τιxν κα.τα.θεμένες κιχΙ φυλιχγμένες στα ίερα.τικα ιiρχείιx των ουό φυλων (τΎjς έ6ριxϊκΎjς κιχΙ τΎjς α.ίγυπτια.κΎjς - ιiτoνΙΚΎjς) , που πολυ ιipγότερα σuγχωνεUΤ1jκιχν στΥ) μορφΥ) κιχΙ τΥ) σuνθεσ1j που lφτα.σα.ν

σε μιiς ώς Έ6ρα.ϊκΥ) ΒΙ6λος

''Αν δεχτοσμε τΥιν πα.ριχπιΧνω θέσ1j, τότε κα.ΤΙΧλα.6ιχΙνουμε εδκο­λΙΧ για.τΙ όπά.ρχουν στΥιν Π Δ οΙ οιπλες οt1jγ1jσεtς, οΙ ιiντιθέσεις,

οΙ γλωσσικες διιχφορές, τα χιΧσμα.τα., οΙ ιiνιxχpoνισμOΙ κα.Ι ή ένα.λ­λα.γΥ) των όνομιΧτων των θεων (Για.χ6έ, 'Έλ, ΈλοιΧχ, ΈλωχεΙμ,

κΥ) έ6ρΙΧϊκΥ) πα.ρciΟοσ1j, �τα.ν κα.τα.γρα.μμένο κιχΙ ΙσΤΟΡ1jμένο δ,τι σχετΙζοντα.ν με τΥιν προμωσα.ίκΥ) έ6ρα.ίκ'ή ΙστορΙα κα.ί πα.ριΧλλ Ύjλα όπΎjpχα.ν μομφες κιχΙ κα.Τ1jγορΙες κα.τα τοϋ MωυσΎj κα.Ι τΎjς φuλ1j, του

Για να γίνω πιο πειστικός, φέρνω μερικdι πιχριχΟεΙγμιχτα., πα.ρ­μένα ιiπ' τΥιν ΠεντιΧτευχο: Στο πρωτο 6ι6λΙο όπιΧρχει διπλΥ) πα.ρά.­Soσ1j γιdι τΥιν κοσμοΥονΙιχ Τόν κόσμο (άνθρωπο, ζωιχ κλπ.) τον lφτιιχξα.ν οΙ ΈλωχεΙμ (= θεο!) Μα ιiπo τον ' Aδdι.μ κιχΙ τΥιν ΕδΙΧ

πιχντρεόΤΥΙκε κcι.Ι · �κιxνε τον 'Ενώχ (ΓΙν 4, 17) Μέ ποι& ΙSμως γυναΙκιχ παντρεόΤΥΙκε j Στό σΥΙμείο αυτο υπ&.ρχουν κενα καΙ δ νεώ­τερος σuνΤ&.ΧΤYIς, lχοντα-ς όπ' δψΥΙ του δυό παρΙΧδόσεις (τόν κώδι­κιχ Μ καΙ Π) , μπερδεόΤΥΙκε κor.Ι γι' or.υτό λογόκρινε κor.Ι διασκεόΙΧ­

σε καΙ τΙς δυο παρα06σεις κ' !τσι μ.or.θlXΙνOυμε (Γέν 4, 14 -17) πώς όπΥίρχαν καΙ &λλοι &νθρωποι, έξόν &πό τό'ιι Άδα.μ καλ τήν ΕδlΧ 1 ΔΥΙλor.δ'ή, iι μια πor.ριiδooYI (6 κώδικα-ς Π) κor.τor.φΙροντor.ν κor.τα τοο Kιiιν καί τον πlχρουσΙor.ζε πρόσωπο μιor.ρό κor.Ι δολοφόνο τοο ιiδελφoo του, iι &λλΥΙ ΙSμως (6 κώδικας Μ) πor.ρουσΙor.ζε τόν Κ&.­

ιν ι προστor.τευόμενο τoU Γιαχ6έ, γιlχτΙ δ Kιiιν εΤνor.ι πρόγονος των Κενιτων, των ψor.νor.τικων πιστων τοο γιor.χ6ισμοο Ή έ6ΡΙΧLκή ΠΙΧ· ρ&.δοσΥΙ (κώδικor.ς Π) στό πρόσωπο τοο Kcχ.ιy' πor.ρουσΙαζε τή σκλΥΙ­ρότΥΙΤor των Κενιτων, ποι, τους χor.ρor.κτ'ήριζε σα φυλή αγρια κor.Ι λφτρική (6λ Άριθ 24, 21' Α' Βιχσιλ 15, 6' Κριτ 5, 24) " Άν­τιθετιχ ιiλλoo (6λ 'Έξοδ 18) , οϊ Ίσρα-ΥΙλΙτες κα.Ι οί ΚενΙτες Ι­χουν φιλικές σχέσεις 'Εδω δμως πρόκειτα.ι για πor.pcχ.δoσYI τοΟ κώ­δικor Μ, ποι, μέ το δνομ.ιχ Ίσρα.ΥΙλΙτες χlχρor.ΚΤΥΙρΙζει τους Αιγύ­

πτιους &τονΙτες - για.χ6ιστές

Μα καΙ οΕ γυρω στόν Ίωσήφ δΙΥΙγ'ήσεις πα-poυσιιiζoυν πολλές ιiντιψcχ.σεις κι ιiκόμYI 6 Βενιor.μΙν, ένω χιχρor.ΚΤΥΙ Ρ Ιζετor ι τό πιό ιi­γlΧΠΥΙμένο πor.ιδΙ τοΟ Ίακώ6, ιiλλoo 6 ίδιος 6 Ίor.κώ6 &π(;κor.ΑεΤ τον ΒενιlχμΙν λΥΙστη "Αρα πρόκειτor.ι για δυο ιiντΙθετες ΠΥΙγΙς

θα μπορουσor.με ν' ιiντιγpιiφoυμε gylX σωρό τέτοιες ιiντιφιx.σει; κor.Ι διπλές δΙΥΙγ'ήσεις στό 6ι6λΙο τΥίς 'Εξόδου 'ΕπΙσΥΙς, «μor Οιor.6ιχ.­σουμε μέ προσοχή τα δυό κεφcχ.λor.ια τΥίς Γένεσ'ης, ο ' κor.Ι ε ' , θα t-

1 ΕΤναιι φαινερό πώ, στό μέρο, αιδτό τ'91, fένεση, οΙ κοσμογονικέ, μυθο­ λογικέ, παιραι�6σει, εχ,ουν �υό πηγέ" fj μι& εΤναιι fj αι Ι γ υ π τ ι αι κ Tj και! fj !λλη fj i δ Ρ αι t κ "ι, μέ νεώτερες προσθ'91κε, και! 'πι�pιiσε ι, τ'91, δotδυλωvιαικ'91' και! περσικijς; κοσμογον!otς;

2 • Αραι δ Kιiιν στTjv πηΥΤι αιδτ"ι, σΙΙν ΊσραιηλΙτη, - ΑΙΥόπτιος;, &έν '1ιταιν φονιΙΙ, και! καικotίpyoς;

3 οι ΈδρotΤοι, lΙπως; θ& Ι�otίμε παιραικιiτω, lSστερ' dπό τΤι φυΥ"ι τους; ΙΙπό τΤιν ΑΤΥυπτο, μετιiνιωσiJιν ι1πό τ& πολλ& �εινoπαιθ"ιμαιτιi τους; κιχ! τ!ς; στε­ ρ"ισει, στΤιν WΕρημο και! μίσησotν τούς; ΜωσotΤστέ, - Υιotχδιστέ, Στό δι6λΙο 't'91' Έ�ό�oυ !iπι1ρχοuv πολλ& στοιχεΤαι πού dπο�εΙχvοuv τTjv τέτοιαι ι1ντΙθεση 'Iσραιηλιτιilν και! Έδραι!ων

4 Ή qIulTj Βενιαιμ!ν 'ljταιv fj πιό dvuπόταιχ,τη και! μέ καινέναι τρόπο &έν iiOele ν& προσχ.ωρ"ισιι στό Υιαιχδισμό rt' αιδτό fj πηΥΤι Μ Πotρoυσιιiζει τό yενιiρχη της; ληστΤι (Γέν 49, 27) , ένιil dvτΙθεται fj πηΥΤι Π τόν παιροuσιci­ ζει, δχι μόνο σ&ν τόν πιό dΥotπημsvο Υιό τotί Ίotκώδ, ά.λλ& κοι! odr Υιό τ'91, εύτυχ,Ιotς; κot! Τ'91' καιλ'91ς; ά.vαιτροφijς; (Γέν 35, 18)

δουμε πι'ιις fι «ίσταρία.» της γενεαλογίας τ6'>ν πρώτων &.νθρώπων εΙνrι πολΙΙ μπερδεμένη Κι ιiν πρoσέξo�με καλύτερα, θά δια.πιστώ­ σουμε πως στά δυο (ΧΙ)τά κεφάλαια υπάρχουν δυό &.ντίθετες πηγές

Ή μιά παρουσιά.ζει την καταγωγη τών �νθρώπων ιi;πo τον Άδά.μ

- Εύα - Kιiιν καΙ Ύι α.λλη ·ιi;πo τον Άδά.μ - Εσα � Σήθ Ο[ δυο πηγες ανιtκατεύoνται καΙ στο τέλος βγαίνει στο μέσο δ Νώε (Γέν 4, 1 - 25' 5, 1 -32) •

Είναι ψανερο λοιπον πως το κείμενο στό μέρος αδτο είναι πολύ χαλασμένο, γιατί όπηρχαν δυο παρά.λληλες καΙ διαφορετικες πηγές, ποίι συγχωνεότηκα.ν σε μιά

ΣτοΙΙς Προφήτες πά.λι , καθως καί στΥιν Πεντάτευχο, HJci> κ' έχεί βλέπουμε πως γίνεται διά.κριση της γενιά-ς (ψuλ"ijς) Ίακωβ ιi;πό τ-η γενιrι (φυΗI) Ίσρα.-ηλ (Όλ Μι χ 3, 1 κα.Ι 18' 'Έξοδ 19, 3 κα.Ι ιi;λλoσ) :

Ή μωσαϊκή πηγή Μ ξέρει μόνο τrιν Αϊγυπτο καΙ υμνεί τον Μω­ υσ'ή, fι ϊδια πηγ� είχε μόνο ιχΙγυπτια.κά ονόματα κιχ! περιέγραψε αΙγυπτιακά λα.τρειακά έθιμα

Άντίθετα, fι έ6ραϊκ� πηγ-η έκθείαζε τους 'Αβραάμ, Ίσαά.κ καΙ Ίακω6 κιχΙ Ιστορουσε μάλιστα δλόκληρη πάλη του Ίακωβ με τον Γιαχβε (Γέν 32, 24 Υ.αΙ πέρα) ΚαΙ δμως, α.ν καΙ δ Ίακω6 νικα., στο τέλος υποτά.σσετα.ι στο νέο θεό Ε!νιχι φανερο έδώ πως 'ή Π'Yj­

γΥι Π παρουσίαζε το γενάρχη τών Έ6ραίων εχτρο τών γιαχ6ιστών καΙ του θεου των καΙ περιγράφοντας τΥιν πάλη Ίακωβ καΙ Γιαχβε

�θελε νά πιστοποι'ήσει πως οΙ ιi;πόγoνoι του Ίακωβ ποτε δεν πί­ στεψαν στον Γιαχβέ ΟΙ διασκευαστες l5μως στά μεtαγενέστερα χρόνια διόρθωσαν τrιν πηγ-η Π, παρουσιά.ζοντας τόν Ίαχώβ, α.ν καΙ νtX'Yjtij, νά όποτά.σσεται στον Γιαχβέ Άντlθετα, fι πηγ� Μ παρουσίαζε τον Ίακωβ &πατεώνα J γιατι γέλασε τον τυφλο πατέρα του Ίσα.ά.κ κα! πηρε τά πρωτοτόκια, civ κα! μικρότερος, &πο τον ΉσαΟ ποίι δικιχιούντανε νά γίνει &ΡΧ'Yjγος της φυλής

Koντrι σ' αυτά !χουμε νrι παραΤ'Yjρ'ήσουμε καΙ τουτο: δ ερχομός τών Έ6ραίων στΥιν Αίγυπτο παρουσιά.ζεται με διπλΥι Ιστορία Κα­

τα τή μια πrψχtίοση (πηγrι Μ) , τα παιΟια του 'Ιακω6 ('Εβραίοι) 'ήταν κακορίζικα καΙ πούλησαν το μικρότερο &δελφ6 τους 'Iωσ�ψ

σε Αίγύπτιους έμπόρους Πολ!> πιθανο νrι όπηρχαν κα! &λλες πα­ ραδόσεις, που νrι πα.ρουσίαζαν τοίις &πόγονους του 'ΙακιΊ>6 6)ς &­

πατεώνες Ή πηγrι l5μως Π παρουσίαζε τον 'Ια.κω6 σrι (LEtιxνιXcrt'Yj στήν Αίγυπτο καΙ τον 'Ιωσ-ηψ να προοδεύει κιχ! να φτάνει στα &­

νώτατα ιiξιώματα μέσα στο αΙγυπτιακο κράτος ΟΙ συντάχτες τής

τάς τες, εφτιιχξιχν το κείμενο που εχουμε με ενιχ σωρο &ντιφάσεις, ιi;ντι�έσεις καΙ χάσματα

Έννοείται πως οί 8ub αυτές Π'Υ)γές εΠ'Υ)ρέασαν καΙ τΥιν ύστερ' ά.­

πό tiJ'i κατά,χτ'φ'Υ) καΙ κα-:αστροφΥι της Πα,λαιστΙν'Υ)ς κα,ι τfjς Ίε­ροuσα,λήμ ίσρα'YjλιτικYι καλ έ6ρα'ίκή ίερα.τικη ψιλολογΙα κα,Ι γι' α.υ­

1 Ήσ, 5, 19, Σοφ, 1 , 12, Ίερ 5, 12 ΊεΙ; 18, 25 κσιι 19, 33,

17 Μιχλ 3, 14 - 15 Ίώδ 34! 9 Φ'σιλμ 73, 11

2 Βλ Κριτ 2, 11 κοι1 πέριχ, 3, 12' 10, 6 Α' Σιχμ 8, 8 Β' Βσισιλ 10,

18 κσιΙ πέρσι Α' Σσιμ 20, 6 '1710 Ν 24, 14 'Ωσ 5, 14 'Ιερ 4, 13 Β' Σσιμ 1, 23 Ήσ 6, 14 κσι1 31, 4 Ίώδ 9, 26 Ίερ 52, 26 Φ'σιλμ 132, 6 •

3 Στό τελευτσιίο κεφιiλσιιo θ& γΙνει ιiνιiλυσ1j τιϊlν κuριότερων π'l]"{ιίΙν ποΙΙ ιiντσινσικλo(ίν 'tΎj'l ιipxt"{ov'l] _1 r:ρωτοΤστορtΧΎj περΙo�o 't1j.;; ΙστορΙΙΧι;; ΤCι(ί Τσ­ ρσι'l]λtΤΙΚΟ(ί κeιι τolί &6ρσιΤκο!l λσιolί

γο πο,) ο! 'Μτιχχττιτές δέν μΠΟΡΟΟσ.χν νά π�ρoυν τη θρτισκείΙΧ των όποδουλωμένων λιχων κιχ, για τό l3τι fJ θρτισκεΙιχ ε!νιχι &οπό τα κοι­νωνικα ψιχινόμενιχ που lxouv τΙς πιό 6α.θι!ς ρΙζες lιέσιχ στην κοι­

νεΙς 'Αλλ&;ζει μόνο &ν γΙνουν δρισμένες 6ΙΧθι!ς μετΙΧ60λές στΙς κοι­νωνικοοικονομικές σuνθTικες μιl1ς χώριχς

πριχγμιχτικα �τιxν δ θεός των <��6ριxΙων στrιν προμωσιχtκrι !ποχή Για να κιχτα.τοπιστοΟμε πιό κιχλα π&;νω στό ζ 1ιττιμιχ ιχυτό, πρέπει

να συμ60υλευτοσμε τ�ν πΙΧλιχιότερΥ) ιxΙΓUπτιιxκ� [στορΙιχ <rπ&;ρχοuν

πρΙν τrι χρονολογΙιχ μιχς 6ιxσlλεφε στ�'I A!ΓUΠΤo ενιχς φιχριχω που τονε λέγιχνε Άμένωφι (1375 - 1350) , δ τέτιχρτος μέ τό Τδιο δνο­μιχ, που !κα.νε μεγ&;λες μετα.ρρυθμΙσεις κιχΙ ε!νιχι ενιχς &οπό τους με­γιxλt)τερoυς χοινωνικους μετα.ρρuθμιστ!ς τΎΙς &ορχιχιόττιτιχς Σόμφω­νιχ μ! τα στοιχετιχ που �ρθιxν στό φως, δ Φιχρα.ω α.υτός τΙς κοινω­νικ!ς μετιχρρυθμΙσεις που πριχγμιχτοποΙτισε τΙς πα.ρουσΙιχσε μέ θεα­λογοίίσιχ [δεολσγΙιχ, γιιχτ, στα χρόνιιχ του fJ θΡfjσκεlιχ - θεολσγΙιχ �­

λει τrι λιχτρείΙΧ !νός μόνου θεΟίί, τοΟ Άτόν " πο,) τονε θεωροίίσε

1 ΔYjλotδή κotθιέρωσε τή θΡYjσκευτική μονολotτρΙot Υ-otΙ εΙδικιi; τή λ ot

-� ρ • ι ot τ ο σ Ή � Ι ο υ o!i μονotδιχο6 θεο6 χotΙ tEoucrtotoτ'lj τΙΟν πιiν­ των ΛotτρεύονΤotν κotΙ πρΙν δ -Πλιο" ά,λλιt ή λotτρεΙot του εΤχε πολύπλοκο τυπικ6 ΈEιiλλoυ δ -Ηλιο, δέν 'ΙίΤotν κotΙ δ μ6νο, θε6, Ό νΙο, θεδι;; -Ηλιοι;; 'Ιίτotν ά,σώμοιτο, ΕΙκονικέ, του πotρotστιiσει, δέν δπ'ljρχotν Ό Έχνotτδν "(κρ'­ μισι βλοσι;; τοόι;; ποι),ιο1ιι;; νotούι;;, κotτotδΙΙύΕε τδ Τερotτετο κotΙ ά,πot"(6ριψι νιt "(Ινοντotι ά,νot"(χotστικέι;; θσσΙει;; κotΙ μιiλιστot μέ σφι1ειμο χotΙ Ψ1jσιμο r;ώων

"Ήτotν σέ βλot νεωτεριστ1jι;; Λένε πολλοΙ πώι;; έπηρει1στηκι ά,πδ τή μYjτέρot τοσ, ποό δέν 'ΙίΤotν ά,πδ δσισιλικδ σ6ι, ά,λλιt yuνotlxot το6 loto6 Ή ά,ντιλYjψYj

ιΖδτή δέν ιΤνιΖΙ σωστή Ή θΡ7/σκεστική τοσ μεΤotρρύθμιση �τιzν λιΖΤκδ κΙνη­ μιΖ - μιιt τέτοιιΖ έπotνι1στotση ιΤχε "(Ινει κotΙ πολό πιδ πρΙν - ποό "(κρέ­ μισ τδ έκμετotλλευτικδ χotθεστώι;; τΙΟν "(otΙΟΧΤYjμ6νων κotΙ Τερέων το6 Φot­ ρotώ

2 Ό rιillob otΙ"(υπτιολ6"(οι;; Α Μοret (δλ Histoire de l' Orient, τ Β,

σ 623 ΚιΖΙ Νη et la civilisation egyptienne, Paris 1926, σ 369) δέχι­ τotι πώι;; τδ βνομot Aton εΤνιΖΙ τδ σημιτικδ Adon ('Άδωνιι;;) rλωσσική ιειiρ­ τηση 't'lj, HeYjb Aton ά,πδ τδ Adon δέχlτotι κotΙ δ W F Petrie (Α history

lμψυχο κ�Ι Ινσωμιχτωμένο στόν -Ιjλιο Ό Άτον (= ''ΠλΙΟζ) -Ιjτιχν πιx'IτoM'I�μOζ, &π' �ύτoν 6Υ'ijκε 1ι ζω'ή, �τ�ν δ δ"1)μιουΡΥΟζ κιχΙ δ πλιiι1Τ1jζ του κόσμου κι &.π· �ύτόν !ςιxρτιόντ�ν l5,τι ϋπιiρχει στον ούριχνο κ�Ι στ� y'ijζ � ·0 6ιχσιλισ.ς �ύτός κ�τ�δΙωξε &.κόμ� το Ιε-

οΙ Egypt, τ Β, Νέσι 'r6px'Ij 1896, α 212) 'ΑντΙθετη γνώμ'lj Ιχιι δ W

Budge (TutAnkbamen, Amenism, Atenism, and egyptian monotheism,

ΛονδΙν ο 1923, σ 56 'Κσι.Ι πιfρσι.) Πιiνω στ ό ζ1jτημσι σι.δτό δπι!ρχουν 4ντΙθετl, γνlOμες Μ& έκεΤνο ποΙΙ μ!, ένδΙΙXφιfρlι έΜί δέν εΤνσι.ι &'1 fι A'E'η�Aton lτ­

νσι.ι ιiσσυριιxΚ1/ � σ'ιjμιτικ1j, ιiλλ& &'1 δ Adon ( A�ωνι,) �τσι.ν 4ρχιχ& fιλισι.'Κ�

Qa 6t'lj t ιx Αδτό lχl!ι ΙSσι.σικ� σ'ljμσι.σΙσι Δ�ν πρ έ πει '1& Εεχνο!}μι! πώς; δ φοινι­ 'Κι'Κό, θεό, Adon � τσι ν στΤΙν 4ρχ� - dpx� fιλισι.κT) θε6τητσι χσι.Ι πoλb dpy6tlpeι μετσι.μορφώθ"ll'Κε σέ θεό 'tijI; ΙSAιiat"ll σ'lj ', δπ6τε 'Itijpe τΤιν προσωνιιμ Ισι κ δ •

Ρ ι ο ς, έ ς ο ιι σ ι σι σ τ Tj ς; 'Κλπ Άπ1jΧ'ljσ"ll 'tijb τέτοισι., 'Itιxνιipxιxt'lj' λσι.τρεΙσι.ς; 6πijρχl σΙ δρισμ4νους; σι.Ιγιιπτισι.'ΚοΙΙς; 'Κσι.Ι φοινι'Κι'ΚοΙΙς; θρ"ινοιις; 'r­ πιiρχoυν dpxιxteI; ΠΎjγ1, ποί> μ!, 'ItA'ljpoιpopoσν πώς; στούς t AA"ll ν tot t xou, χρ6- νους τσι.υτΙζοντσι.ν δ ·A�ωνις; μ τόν σι.Ιγυπτισι.κό θεό ·ΟσιΡΙ (ΙSλ Aloειxb Σου!­

�σι , στΙς; λ Δισι.γνώμων κσι.! Ήρσι.tσχος) 'rπιiρχouν ιiκόμσι κσι.! l1λλες; 4ρ­ χσι.Τε, Ιλλ "ΙΙνι'ΚΙς; ΠΎjγ!, πού dιp1jνouν '1& δΠOνOΎjθεΤ πώς; δρισμένοι Opijνot πob σχετ!ζοντσι.ν Ilfiaoιx μέ τΤ) λσι.τρεΙσι τ ο !} • A�ωνι εΤχσι.ν τΤιν 'Κσιτσι.γωγ"ι του, στΙς πσι.νιiρχσιιες τελετουργΙε, ποί> γΙνοντσι.ν γι& τόν έεευμ ε ν ι αμό 'tijI; fιλιιx­ xijb θεόΤ"llτιχς; πού λι! γον σι ν • Αδωνις; '(Γι& τΤιν τέτοισι πρωτσι.ρχι'ΚΤ) λοιτρlΙοι το!} "Άδωνι ΙSλ 'Κσι.! Α Maury : Religion de la Grece, τ Γ', 264) ·Ολl,

οΙ τιfτoιες; ποιροιδόσεις; γι& τΤ) λσι.τρεΙσι το!} • Μ ωνι lχουν 't"ijν ιiΡΧ"ι τους; στΤιν 'ΛσΙοι Έ'ΚεΤνο ΙSμως; πο1ι δ.ν εΤνσι.ι 4πόλυτοι ΙSεΙSσι.ιωμιfνo εΤνοιι 11'1 τό σ'ljμιτι'Κό δνομσι (Adon) εΤν σι ι τό 4ρχικό Πιό πιθσι.νό εΤνσι.ι πώς; ΟΙ Σ'ιjμΙτl,

τό 'Itijpιxν 4πό τΤιν Α!γυπτο, πού μποροσμε νά ττι χσι.Ρσι.κτ"llρΙσουμl σ&ν την πρώτ"ll χώρσι δποιι δ &Ηλιο, λοιτ ρ ε δ Τ'lj κ ε σ&ν 'ΚυρΙσι.ρχο, θεό,

1 Ό Άμιfνωφι, �τσι.ν πολιτικό, 'ΚcιΙ 'Κοινωνικό, μετcιpρυθμ ι στη, 'rπο­ στ1jριζι! τΙ, λοι!κέ, μCΙζες;, ΙSπως; μ�, 'ItA"llPOΙPopolJv τ& 4ρχεΤσι του πού ΙSpiD'lj­ 'Κcιν 'ΚσιΙ xOttιiPY"lloe τΤι'1 έπΙσ"llμ"ll ΤερσιτικΤι γλώσσαι - !σως; τijν Ιερσι.τικΤι γρσι.φΤι - 'ΚσιΙ 'Κσι.θιέρωσε ττι δ"llμοτικij - λσι.!κ"ι Κι ιiκόμσι xcιtιipY'ljoe τ& d­ γιiλμσι.τσι μιfσαι στό μεγαιλόπρεπο νcιό ποί> lφτ:σιεε γι& ττι λσι.τρεΙαι τοσ 'Ατόν 'ΚαιΙ στ& χρ6νισι του fι μ ό ν "11 εΙ'ΚονικΤι 'ItιxpCΙotoιa"ll τοσ νέου θεοlJ �τσι.ν

Ι ν σι ς fι λ ι αι 'Κ ό ς; � Ι σ 'Κ o ς; μ � 4 ν σι ρ Ι θ μ 'lj Τ ΟΙ χ Ι ρ ι οι

-4 Χ τ Ι δ ε ς, π ο ί> θ ώ π ε υ σι ν τ & γ "ι ι ν σι π λ ιi σ μ αι �

τ 6 τ ο u Αδτό �ταιν ΙSλo Ο!ίτε νε'Κρι'Κές τελετές; dπει'Κον!ζονταιν, ο!ίτε τΙποτ' IlHo πού '1& θυμΙζει 't"ijν πσι.λι& λσι.τρε!cι ΟΤ πλιi'Κες tij, ΙΧδλij, τ ο !} νσι.ου, οΙ τοΤχοι, τ& ντσι.ΙSιiν ισι., �τσι.ν σ'Κεπσι.σμέναι μέ εΙκόνες πού 4νσι.πσι.ριστιi­ νσι.νε ττι xoιp06fiaν"ll ζω"ι, μέ φσι.ντσι.χΤερ& πoυλιCΙ, μέ νερ& 'ΚΙΧ! πολόχρωμσι ψιipισι., μέ δλoπpιiσινσι φυλλώμcιτιx 'Κι dγρΙμισι πο1ι πσι.Ιζουν 'Κσι.! 'It'lj�o!}ν 'Άλ­

λο, νεωτερισμός; �ταιν fι λσιτρεΙσι νά γΙνετσιι φσινερ& 'Κσι.! δχι σέ ιiπ6'Κρυφσι

ρσ.τεί:ο τών &λλων θεών, μετά.θεσε τ'ήν πρωτεUοuσσ τοΟ κρά.τοu� τοι) στ'ή μέσ1j Αlγuπτο, Τσω� γισ.τΙ �κε! ήτσ.ν οϊ πιό πολλοΙ πιστοΙ tij� νέσ.� θρφκείσ.�, κσ.Ι &λλσ.ξε κιόλσ.� το lΙνομά τοΙ) κσ.Ι λέγοντσ.ν Έχνσ.τόν � κσ.Ι όνόμσ.σε tTJ νέσ πρωτεUοuσά τοΙ) Ίχούτ - 'Ατόν ( = ΌρΙζοντσ.ι; τοΟ -Ηλιοu) · ''Υ στερσ l5μως aπο κσ.ιρο κσ.Ι ιiφoo πέρσ.σσ.ν πολλ& χρόνισ aπό τΥιν πτώσ1j του 'Αμένωφι, � πόλη σ.ό� τ'ή στΙς λσ.ϊκε� μά.ζει; ΚΡ&.Τ1jσε μόνο το δνομσ ''Ον (= -Ηλιοι;) , σ' ιiντιθεσ1j με τΥιν &λA1j , τ'ή'l ιiρχσ.ιότεΡ1j πόλη Ήλιοuπολ1j, πού ήτσ.ν ιΧπ' lξω aπ· το σ1jμερινό Κά.ιρο κ' ήτσ.ν τό πιό όνοlισ.στό Ιε­ρσ.τικό κέντρο τΤΙ� πσ.λια.ς προσ.μενωcpικijς θΡ1jσκεΙ� Κσ.Ι τιJ)ρσ., a.ιB ςσ.νσ.γuρΙσοuμε στ'ή ΒΙ6λο 'Από τό 6' 6ι6λΙο τijς Πεντσ.τεόχοΙ) (''Εξ 1 , 12) μα.θσ.ίνοuμε πως δ 6σ.σιλια.ς Ρσ.μεσΥις aγγά.ρεψε τούι; Ίσρσ.ηλίτει; να xtlaouv τΙς πόλεις Πειθώ, Ρσ.μεσΥι κσ.Ι "Ών · Κι ιiλλoίί πά.λι, lSπωι; θα Ιδουμε πα.ρσ.κά.τω, γΙνετσ.ι λόγοι; για το θεο

""gy (= "0'11) , πού κσ.τα τΥι γνώμ1j μσ.ς είνσ.ι δ 'Ήλιος - θεός πού

�π�6σ.λε δ 'Αμένωφιι; - Έχνσ.τό'l ΠρΙν l5μως aνσ.λUσοuμε τΙς 6ι6λι­κες ΠΥΙγες πού μα.ς πλrιρoφoρoϋν πd)ς δ Γισ.χ6ε δεν ήτσ.ν !λλος θεός, πσ.ρα δ σ.Ιγuπτισ.κΟς Άτόν, πρέπει να προσέξοuμε κσ.Ι μια

&λA1j πσ.ρά.δοσ1j πού 6ρΙσκετσ.ι στο δ ' κεφά.λσ.ιο tijιB Γένεσ1jς, δλό­τελσ ξεκά.ρφωτο aπό τό &λλο κεεμενο Ή πσ.ρά.δοσ1j σ.ότ'ή λέει πως κά.ποιος Μελχισεδέκ ', «Ιερεύς τοσ θεοϋ του ίιΦΙστοu» , 6σ.σιλιας τοΟ Σσ.λήμ , 60�θ1jσε τούς aπόγονοuς τοσ 'Α6ρσ.αμ να ξεσκλσ.6ωθοον

Ιερά; dπό τό Ιεριχτε!ο !3πω� πρΙν, ιiλλά; πσ.νω σε �ωμo1ι, κιχ! στό !ιπιχιθρο

1 'Άλλοι �ιιx�σ.ζoιιν στό ιχ!γιιπτιιχκό κεΙμε'/ο : Χουβ'/ · ιχτέ'/, !λλοι ' Αχι­ νιχτό'/ κιχ! !λλοι Ίχουνιχτόν Τό Ο'/ομιχ ιχuτό CΠjμιxίνει fι δόξοι ij χιiρις; τοσ Άτό'/

2 Στό σ1jμεριvό χωριό 'Έτ · Τέλλ, l3που κιχτοικιΤ fι φυλή Άμιiρ'/ιχ κcιΙ πο1ι �ρΙσκετιxι 600 χιλιόμετριχ νότιιχ τοlJ Kιxtpou , χο,/τά; στ& σόνoρcι 'Ά'/ω κιχ! κσ.τω Α!γιίπτου Στ& 1887 dπό τ!, dvιχσκιχφέ,; πο1ι lγινιχ'/ �ρέθ1jΚΙΧ'/ στ"

μέρο,; ιχ/}τό πά,νω σέ κερά,μου, σπουδιχιότιχτε, γι& τό Ιστορικό τους περιεχό­ μενο επιστοΗ, κλπ τliίν 6 ιχ σι λ ιιiδωv Άμένιοφι τοlJ Γ' χιχ! τοlJ Δ '

3 Σωστότερ'l) fJ Υριχφή �Oν (=ΉλιοUπολ'l))

4 • • Κιχ! δ ΜελχισεΜκ lφερε Ι;ω ψωμ! ΚΙΧ! κριχσΙ, ofjτιχv δέ ΙερέΙΧ, τοΟ θιοΟ τοlJ 6ψιστου Κιχ! εuλόγ'l)σεv ιχ/}τό'/ κιχ! εΤπε : Εuλογ'l)μέvος; εΤ'/cιι δ Ά­

κιχι τους δποχρέωσε νc'ι του πληρώνουν ψόρο, !ριχ τους !ψησε νc'ι ζουν μισοιχνεξάρτ'YjΤ()Ι 'rποπτεύομαι πως δ Μελχισεδεκ εΤΥαι δ Ά­

μένωψις δ Δ ' καΙ α.ναγράψεται δχι με τό &ορχικό του δνομα 1j

με τό νέο του ('Εχνατόν) , &oλλc'ι μέ τό παρατσούκλι του 1) μέ τόν τότε γνωστό καθιερωμένο χαραΚΤ'Yjρισμό του 1 : μετσφρυθμιστΤις, &0-ποστάΤ'Yjς, έπσιναστάΤ'Υ/ς 1) κάτι τέτοιο "

'Έτσι μπορουν ν� έξ'Yjγ'Yjθοίίν καΙ οε ψιλικές σχέσεις των &ομε­νωψικων ( = Ίσρα'Υ/λιτων) κιχΙ 'Ε6ραίων καΙ οΙ καταπιέσεις των 'Ε6ρσιΙων τijς ΑΙγύπτου &οπό τους διαδόχους του Άμένωψι ΚαΙ Τb>ρα α.ς lρθουμε στ� χωρ(α τijς Βί6λου που κάνουν λόγά γι� τόν Γιο:χ6έ, γι� νc'ι ιδοσμε !ν 1) !Π"Φ'Υ/ που δποσΤ'Υ/ρ(ζουμε lχει 6άσεις

'Όλοι σΤιμερα οΙ όπαοοΙ τijς ριζοσπσιστικijς κριτικijς παραοέ­χονται πώς &οπό τό 6ι6λικό κεΙμενο 6γο:Ινει πώς δ Για.χ6έ �τα.ν l­νιχς δ.γνωστος κα.Ι ξένος θεός γι� τοuς 'Ε6ρσιΙους κα.Ι γνω'1τός μόνο στους Ίσρα.'YjλΙτες όπα.οcυς του Mwuaij κα.Ι στους ΚενΙτες ΠρΙν ψτάσουν οΙ Έ6ρα.ίοι στό δρος Σινά: • 1) Χωρεί6, οστε τονε λάτρευα.ν, οστε τόν ijξερσιν Ν ά μι� πεντσικάθα.ρη α.πόΟειξη :

«ΕΤπε οε δ ΜώUσijς πρός τόν θεόν : έ&.ν μετα.6ιϊ> εΙς τους 'Ι σ Ρ σι η λ Ι τ σι ς • κlχΙ εrπω εις αδτοός, δ θεός των πσιτέ-

Τδιο τόν Ά�Ρσ.ciμ, <iλλσ γιά τοός ι1πογ6νους; του τοός 'Ε6ρσ.Ιους Αυτό εΤ­ νσ.ι τό νό'νjμσ tij; πσ.Ρσ.πciνOl neptxonij� Τό !ινομσ Μελχισεδέκ έΊνσ.ι σδνθε­

το <inb τό Μciλ' ι1κ (ιίγγελος; <iπεστσ.λμΖνος;) κσ.Ι τό Σεδέκ

1 Μιά ποό δ Άμένωφις Ιγινε πολό <ixouotbI': γιά τΙς JleyciltI': κσ.Ι ρι­ ζικές; μετιχρρ"θμΙσεις; ποό lκσ.νε στ'ήν Α!γυπτο, <inb τοός; φ!λους; κσ.Ι έχτροδς του θά τιτλοcpορijθ'ljκε μέ ι1νciλογοι επ[θετσ Γι' σ.υτό εΤνσ.ι δουλειά τιi\ν σ.!γυπτιολόγων κσ.Ι σ'νjμιτoλόγων niνιo στ'ήν 6πόθεσ'lj σ.υτ'ή νά ετιιμολογijσΟυ'l

<iκοuοντσ.ν κρότοι , l�γσ.ινσ.'1 λciμΦεις κσ.Ι τινciζοντσ.ν lci�ζI ποΙΙ Ικσ.ιγε τά nciνtoι Τό τέτοιο περΙγυρο -ijtoιν 6πο6λ7Jτικό κοιΙ a'JjJltoupyiliνtoι; τρόμο 00'1- τέλεσε πολό στό νά πιστέψουν οΙ 'Ε6ροιΤοι , πο)ς τά γεωλογικά οιΙJτά φοιι­ νόμενοι -ijtoιν Ιργο τοσ Γιoιχ�έ

4 Ή ι1ρχοι!οι n7Jrr �I θ* !λεγε δίχως !λλο Έ�poιΙoυς Στά προχριστιιχ­ νικά δμως; χρόνιοι ποιι συντciΧΤ7Jκε 1) Πεvτciτεuχος;, οι Έ6ΡΟΙίΟΙ πσ.ρουσΙοιζι:ιν

τό γ:οιχ6ισμό σά aIxtci τως ά.πό κοιτιχ�ολijς; κόσμου λοιτρεΙ-Χ Έξciλλου, oτij

Σ'YjμεLώνω &.κόμιχ πώς πολλοΙ πιχλΙΧΙΟΟLιχθ'YjκολόγΟL πιχρΙΧδέχον­tΙXL YL& σωστο το �βΡΙΧΙLΚΟ (μιχσΟΡLΤLΚΟ) κείμενο, !νω οΙ σuyt'Yjp'Yj­tLXOt θεολόγΟL , &.κολουθώντιχς την πιχρά,οοο'Yj που σΧ'YjιιιχτΙστ'Υ)κε στους πρώτους ΧΡLστtιχνικους ιχιωνες &.πό τήν �ρμ'YjνεΙιχ των Πιχ­τέρων τ'ijς Έκκλ'YjσΙιχς, 8Ινουν στήν πιχριχπ&.νω φράση « ! γ ώ

τιx60λΎjς κόσμου» Τέτοιιχ IvvoLιx δ!ν IXIL οδτε το ρ'ijμιχ εΙμΙ, οΙΙτε

μενο που ε!χε τήν ιχl"(l)ΠΤLιχκή όνομιχσΙιχ τοΟ 'Ατόν " Τό fOLO

κά,-., σtινέχεισ το!! πσ.ρσ.πιiνω δισ.λ6ΥΟΙΙ dνιiμεσαι Γισ.xιsέ χσ.Ι Mωιισ9j, ΥΙνεταιι ' λ6-

yo� ΥΙ! τόν Γισ.xιsέ α! θεό το!} ΆΙS ρ αιli μ , το!! Ίααι!χ χαιΙ το!} ' I σ χώ ΙS Μ! ιiπό τούτ'lj 't'ijv «έρώΤ'ιjσ'lj' ,;ο!} Mroua9j ΙSyσ.Ινει χσ Ι xlitt !λλο : πώ, οΙ όπαι­

δο! του (χι αιδτοΙ ofjταιν φυσιχ! οΙ ΈΙSρσ.Τoι - τό iπ!μιχτον πλ9jθο,) ιrι4

μα που παραπλά.νφε τους Πατέρες της Έκκλ'Yjσ{ας καΙ εδωσαν στ� cppIia'Yj φιλοσοφικό νό'Yjμα ΟΙ ραββΙνοι πά.λι, που μ.ισουσαν κά.­

τ�ν αιγυπτιακ'ή θεόΤ'Yjτα, διασκεύασαν τό κεΙμενο, βά.ζοντας τ� cppιXa'Yj «εΤμαι !κείνος που εΤμαι»

Κάναμε λόγο παραπάνω γι� τ'ήν &'ρχαΙα ·ΗλιοUπολ'Yj, που �ταν ά.π' εξω ά.π' τό σ'Yjμερινό Κάιρο καΙ για τ�ν Ίχουτ - Άτόν, που "ί­

«θά κομματιά.σ'Yj (δ Γιαχβε) τους στόλους ( = βωμους) της ·ΗλιοUπολ'Yjς · ποΙΙ εΤναι στην "Ων καΙ στ� σπΙτια Τ'Yjς

= 'ίίλιο\;

1 �Av κσ.Ι Pck άρχικ& �έ σ1jμιχιvε ·Ηλιο\;, άΡΎότεριχ το Άμοiιv - Ρ& 0'11" μιχιvε tov θεό " ·Ηλιο ΑιίτΎι λοιπόv t"ijv πόλη, δπου '1jτιχv το άρχιχιότερο ι!"

ρο τοσ pa, Hoyιxve Ήλιοόπολη κιχτ& τijv eλληvικ1j άπό�oση

2 Πoλiι πιθΙΧVΟ 11 λέ,η Ήλιοόπολη '1& eIvιxt «Ύλώσσιχ», �ηλιx�Ύι προσθ-ήκη

!Ρμηvευτικij ΤΟ !ΙSpιxΙικo (μιχσοριτικο) κεΙμεvο aέv lχει Ήλιο6πολη, ο!ίτ! wOv, άλλ& λέε ι : «θ& κoμμιxτιιiσει δ ΓΙΙXχΙSέ τ& ε!�ωλιx τοσ οίκου τοσ 'Ήλιοο πού eIVΙXt ot1jv Α!γυπτο κιχ! Ock κιiφει τoύ� 'Iσ.otι\; τωv σ.ίγυπτtιχκωv OeIiIv>

(43, 13) Πσ.ρσ.Μχομιχι πώ\; οΙ Ο' μετιχφριiσσ.vε άπο πΙΧλιχιότερο κεΙμεvο

ΟΙ pσoΙSΙSivot , δπου ΙSpijxιxve wOv, dHιX�ιxve τό δvομιχ σ.ιίτό Έδ6\ Μλιχvε

Λ ! Ύ υ π τ ο <;; Κ' lτσι MIaσove 'Ιόημιχ atσ.φορετtκό, γισ.τΙ πσ.ρουσιιiζουv τοv Γισ.χΙSέ vck μιiχετσ.ι τό θεό " ·Ηλιο

Στό κείμενο δμως; του ΊερεμΙιχ ιJπά.ρχoυν κιχ.Ι !λλες Οιιχ.φωτιστι­κ�ς μι:ψtuρΙες; Στό κεφ 141 13 Οιιχ.6ά.ζουμε :

« Ό "Ώ ν Ι Ι Κ u Ρ t ει tsou οΙ προφ'ijτιχ.t ιxότιi)ν προ­φητεUCΙUσt κιχΙ λέγοuσt » (κιχτιΧ τη μετά.φριχση τιi)ν Ο') ΚΙΧΙ ciλλου :

1 ΤΟ έ 6 ροι.Ιιχο χεΙμενο ιΤνοι.l δισιτuπωμiνο διαιφορβτιχΙ Δ'ιι : «Ahah Adonaj Γιοι.χδ = Ktίριε ΆντονΙι Γιαιχι5Ι-

2 Κ' έδΙΟ το Ιι5ραιΙιχο χεΙμενο !χει 't'ijν {διοι !χφροι.σ1l παό σ1lμειώσοι.μι παιρoι.πιiνω : W Αχ ΆντονΙι rloι.XISi- Τό Adonaj ιlπό τό Adon (=ε,ουσιαι­ στη�, Kόριo�) , σrιμoι.Ινει δ Κ ό Ρ ι 6 � μ ο υ EtνGtI φGtνερό πω� τό Ιδροι.Ιιχο χιΙμενο ποι.ΡGtποιijθ1Jχε, γιοιτ! fι lχφροισ1l : Κ ό Ρ ι ε, Κ υ Ρ ι ,

μ ο υ , Κ ό Ρ ι ε, εΤνοιι Itνιx.� έχφρoιστιχό� πλεoνoισμό� πού Μν lχει νό1lμοι Πρέπιι λοιπόν να ποιροιδεχτοlJμε πω� οΙ Ο' εΤχοιν ίιπ' IΙΦ1l τoυ� ilλΛ:ο χεΙ­ μινο, πιχ.λιότιρο χοι! ιlνόθευτo, πού ιΤχε 't'ijv οι!γυπτιοιχ'ij λέ,1Ι �Oν (=αΗ_ λlΟζ) χοι(, μ'ij μπoρώντoι� να 't'ijν teYlIoήaouv, 't'ijν ilφησοιν cf.μιτΙφροι.στ1l Τό έπιχεΙΡ1lμοι των ποι.λοιιοδιοιθ1lχολόγων πω� «οΙ Ο' ιlντ! Ahah δ:ιiδoισoιν χιι ποιον Ρ1lμοι.τικΟ τόπο χοι.! πιθοι.νG\; τη μετοχη τοσ ρήμοι.το, haja (h) = ιl­ μοιι-, δ στέχει, γιοι.τ! τότε θα ofjtoιv ιlγρσ.μμoιτoι χοι! δ! θα μποροlJσοιν νιk τι1 δγΙλουν πέροι μετoιφpιiζoντoι� τ'ij B ΙΙSλo, πού δ!ν ofjτοιν μιχρό lργο Mιi,

!ν δεχτοlJμε οιι}τό, τότε χοιτ' ιlνιiγκη πρέπει νά δεχτοlJμε πω, οΤ Ο', lΙποll

otij μετιiφpιx.σ'ή τουζ at συμφωνοϋν μ� το �ΙSpιx.Ιιxo (μοισοριτιχό) χεΙμενο, xιiνoινε πιχ.ριχ.νο'ήσεΙζ κοι! μετoι.φριiσoινε 11, τι τού ζ χoιτέΙSoιινε Αότό lΙμω; δ συμΙSoιΙνει Τό σωστο εΤνοιι πώ" ilOXEtoι !ν lχοι.νιχ.ν έδΙΟ χοι! έχε! λιiθ1l, οΙ πιό παλΗ; διοιφορέ; τoυ� μt τό Ιι5ροιΙιχο χεΙμενο lχουν τ'ijν Π 'η'Ί" 'ή τοll; σί διοιφορετιχό, ποιλοιιότερο χεΙμενο, πού εΤχοιν ΙΙπ' IΙΦ1Ι του; Γι' οιύτο δέχομοιι πω� στα ποι.ροιπσ.νω χωρΙοι τοlJ ΊερεμΙοι οΙ Ο' μετoιφριiζoυν σωστιi, ένΙΟ οΙ μoισoρ(τε� ilHoι.;ιx.ν έ,εΠΙΤ'ηδε� το χεΙμενο στό σ1lμείο οιυτό Κι οιδτό (γιν, σκόπtμoι., γιοι.τ! στιl !λλ1lvιστικα κοι.! ρωμoι.ί'xιl χρόνιοι στΤι Μεσ6γειο κοι.! τήν Κοντινή Άνοι.τολ'ή 11 λοιτρεΙοι τοlJ �Hλ ιoιι lJ.pxtoe νιl κυριοι.ρχεί στό Πιiνθεo τΙΟν διοι.φ6ρων λοι.ΙΟν Ίπijρχοιν προσευχέζ, έπωδέ�, aeijaEI� χλπ., στ!� δ­

πoΤε� γΙνοντοιν έπΙκλ1lσ1l στον ΟΗλιο Άχόμοι, δ θεό� M(θρoι� τΙΟν Περσιον σα.ν 1jλιοικ'ij θεότ1lΤοι εΤχε έπιχριχ.τijσει στ!� μεσοrειGtκέ� xαιρε� ΈΠ(01jζ χιχ.Ι

δ Zεύ� ποιρομοιΙζοvτοι.ν μέ 'tov �Hλιo BptG1lXoιv έπιγροιφέ; χλπ πο1> μ�, πλ'ηροφοροlJν πω� δ ·Hλιo� eoινιiYIvE 'fι ΙΙπέρτοι.τ1l θεόε1lΤΟΙ : Δι! ΉλΙφ με­ γιiλφ Σερσ.πιδι χοι! τo!� συννιiνoις;, έpωτ� fι Nlx1l, ε! συμφέρει μοι ιlγoριi­ σοι ι παιρα Τοι.σοι.ροι.πΙωvος, δv lχει δοlJλον Σοι.ροιπΙωνοι χοι.! τον rοι.tω\ιοι, τοΙJτ6 μοι M� • Κοι.! ilλλη σ1.ετιχή προσειιχ'ή : «Κό:Ηε, χοιΤρε, μεγοι.λοδόνοιμε, μι-