to kephalaio (epitomo-eklaikeumeno) - karl marx

Ό Ντότζ στο 6ιολίο του «οι σημερινοΙ 'ΙνδοΙ.» γράφει τα έξης για τον τρόπο πού αυτοι κάνουν το κυνήγι τους: «'Επειδη το κεφάλι καΙ την καρδια σπάνια τα καλούν σε 60ήθεια, ενώ οι ά­,παιτή

MAP� � ΚΑΟΥΤΣΚΥ

ΕΠΙΤΟΜΟ ΕΚΛΑ·Ι·ΚΕΥΜΕΝΟ

ΜΒΡΞ - ΗΗΟΥΤΣΗν

εηlΤΟΜΟ

Ε"ηΑΊΉΕΥΜΕΝΟ

Με-τάφριχση Β6δΙΧ κοριχη

Ή έπιτομη γίνηκε με δάση καΙ τους τρείς τόμους τον πρωτοτύπου

ΑΦΙΕΡΩΣιΗ ΤΟΥ ··ΚΕΦΑΔΑΙΟΥ •• ΑΠΟ '.1'ΟΝ ΚΑΡ Λ KAPS

ΑΦΙΕΡQΜΕΝΟ

ΣΤΟΝ ΑΞΕΧΑΣΤΟ ΦΙΛΟ ΜΟΙ, ΤΟΝ θΑΡΑΛΕΟ, ΠΙΣΤΟ ΚΙ' ΕΙΓΕΝΙΙ

llPQTOllOPO ΤΟΙ ΠΡΟΛΕΤ ΑΡΙΑΤΟΙ

ΒΙΛΧΕΔΜ ΒΟΔ<Ι>

ΠΟΙ ΓΕΝΝΗθΗΚΕ ΣΤΟ ΤΑΡΝΑΟΙ

Στα 21 IΟΙΝlOΙ 1809 ΚΑΙ ΠΕθΑΝΕ ΕΞΟΡΙΣΤΟΣ ΣΤΟ ΜΑΝΤΣΕΣΤΕΡ

ΣΤΙΣ 9 ΜΑ'Ι'ΟΙ 1864

-ΠΡΟΔΟΓΟΣ) ΤΟΥ KAOYTlJKY

ΣΤΗ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ cptAoAoyi(t λείπει &.κόμη εν(t 6ι6λίο ποτ) ν� σuνoψίζ-η τΙς οικονομικες θεωρίες τοΟ Μά.ρξ, ν� τΙς έκθέτ-η Xo(ti ν� τΙς έπεξηγij με τρόπο κ(tτ(tνοητο atou; πολλούς Άπ(tρχες γι� μι� τέτι(t έργα.σί(t lytv(t';! πολλές, μ� εμειν(tν &'ποσπ(tσμ(tτικές

Σκοπός τοΟ 6ι6λίου eIV(tL προπά.ντων ν� κά.ν'Υ) γνωστες τΙς ιδέες ποτ) περιέ­xovt(tL στό «KeifiάoA(tLo» σε δσους δεν εχουν τον Xo(tιpo η τα μέσ(t να μελετ'ήσουν

τό ίδιο το «KeifiιXA(tLo» Ό σuyyp(tifii(t; δμως έλπίζει πώς Xo(t! δσους εχουν το

«KerpιXA(tLo» θα tou; εδκολύν'Υ) στ� μελέτη του καΙ πώς επιτέλους πολλοuς θα σπρώξη ν� τό OL(t6άoaouv στο πρωτότυπο, ποτ) δεν το OLάo6M(tV, είτε YL(tt! εχουν έσφ(tλμέν'Υ) &.ντίλ'Υ)ψ'Υ) γι' α.δτό, είτε YL(ttl οΙ δυσκολίες τοΟ πρώτου τμ'ήμ(tτός του τοuς έτρόμαξαν Xo(t! tou; εκαναν ν' &.φ'ήσουν τ� μελέτ'Υ) ολου τοΟ εργου

Τίποτ(t δεν eIY(tL πιο εσφαλμένο &.πο τ�ν ιδέ(t πώς tάoX(t το δφος τοΟ «Κε­ζp(tA(tiou» e!V(tL ξερο Xo(t! δυσκολονόψο Ό σuγγρ(tφέ(tς δε γνωρίζει Xo(tviv(t ΟΙΚΟ­νομικο εργο ποτ) θ� μποροΟσε να μετρηθij με το «KerpάoA(tLo» σε σαφ'ήνει(t Xo(tl ζω'Υ)ρότητ(t tij; εκθεσ'Υ)ς των ιδεων, πολλες i(OpE; σε &.ληθιν� XoA(taaLXo� όμoρψι� τοΟ υφους

K(tl δμως eIv(tL τόσο δυσκολονό'Υ)ΤΟ!

Σε μερικά του μέρ'Υ) &'σφ(tλιί.>ς ΤοΟτο, δμως, δεν brpeίAEt(tL στο δψος

ΟΙ περισσότεροι νομίζουν, πώς ή έθνικ� οικονομία e!Y(tL έπιστ'ήμ'Υ) που θα μποροΟσε να τ�ν Xo(tt(tAιX6'1j δ κ(tθέv(tς, χωρίς τ�ν παραμικρη προκατ(tρχτικ� γνώση K(ti δμως eIv(tL μια &.πο τΙς δυσκολώτερες έπιστijμες, γιατΙ δεν ίιπά.ρχει

&λλο πιο πολύπλοκο πράμα, &.πΟ τ�ν κοινωνία Για να κα,τ(tλά.6η 6έ6α,ια, κα,νένας τ-η συλλoγ� έκείνη &.πΟ κοινοτυπίες που δ Μά.ρξ τήν όνομά.ζει ά.γορα,ία οίκονομί(t

(Vulgarδkonomie) , δέ χρειά.ζοντα,ι περισσότερες γνώσεις &.π' δσες &.ποχτl1 κά.θε

&νθρωπος στΙς σuναλλαγές του κά.θε μέρα

Για τήν κατ(tνόηση όμως τοΟ «Keιp(tA(tCou» τοΟ Μά.ρξ, ένός εργου δηλαδή

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΤΟΤ ΚΑΡΛ ΚΑΟΤΤΣΚΤ

πού μέ τ� μoρψ� κριτικi'jς τi'jς ΠολΙΤΙΚi'jς Olκονομία.ς, θεμελιώνει έπιστrιμoνικσ gvιx νέο Ιστορικα κιχΙ οικονομικα σιιστrιμιx, χρειά:.ζοντιχι δχι μόνον ώρισμένες Ιστο­ ρικές γνώσεις, μσ κιχΙ � γνώσrι των γεγονότων κιχΙ ooνθrικων πού oovooEUouv ΤΥΙ γένεσrι κα.Ι &νά:.πτuξrι τi'jς μηά:.λrις 6ιoμrιχιxνίιxς

'Όποιος οέν ξέρει, α,ς ε!να.ι κιχί λίγο μόνο, τσ γεγονότιχ &πό τσ δποία δ Μσ.ρξ l6YΙXAE τούς οικονομtκοuς τοι> νόμοuς, γι' ΙΧότον � �ννoια των νόμων τοότων θσ μείνrι σκoτειν� Μόνο ΙΧότος θιl 6Lιxati'j νσ μιλ�σrι γιιl μouatLxtaμob κα.Ι έγκελια.νισ­

μό τοσ Μά.ρξ Autov οε θιl τόν ώψελ�σrι σε τίποτιχ ουτε � σιχψέστψη �κθεσ'Yj του xfJaμoou

Κα.Ι τουτο &κρι6ως ε!να.ι κιχτσ τη yνiliμo'Yj μα.� τό πιο έπικίνοuνό έμπόδιο γισ

κά.θε προσπά.θεια πού γίνετιχι νά lXAιxtXEuti'j τό «Κεψά.λιχιο» Ό Μά.ρξ lγρα.Φε

15-σο μποροσσε νιl γίνrι περισσότερο ixAιxtXEuμotvιx 'Όποι> ε!νιχι οuσκολονόrιτος, έ­ κεί οε ψτΙΧίει � γ λ ω σ σ ΙΧ, μά το θέμα κα.Ι δ & ν α γ ν ώ σ τ 'Yj ς "Αν πρoσπιxθ�ση κα.νένιχς νά μετα.ΨΡά.σ'Yj στσ σ'YjμείΙΧ α.ότσ ΤΥΙ «ouaxoAovfJ'Yjt'Yj» γλωσσα τοΟ Μσ.ρξ

σέ a.AA'Yj oi'jeEV πιο εόκολονόητ'Yj γλωσσα., θιl χά.ση τότε πολύ � &κρί6εια τi'jς �κ­ θεσrις Ή έκλα.ΙκεΦrι orιλιxoη xtvouVEUEL νά lxxuoαotarι Τ1) μιχρεικη θεωρία

Ό σuγγριχψέα.ς είδε πολύ κα.θα.ρά τόν xlvouyo α.ότό Το ζ�Τ'Yjμιχ γι' α.ότόν οέν �τα.ν ν' &.λλά.ςΎj &πλως τη γλωσσα ·0 Μά.ρξ, l3πως είπιχμε, lXEL γρά.Φει τόσο λα.ίκά κα.Ι τόσο λα.κωνικά κα.Ι &.κρι6όλογα., πού ooχνά γιιl ν' &.πομα.κρuνθij κα.νέ­ νιχς &.πό τΙς ίδιες τοι> τΙς λέ�εις πέφτει σε &.να.κρί6ειες Γι' α.ότό δ ooyyρα.ψέα.ς πολλσ &.ποσπά.σμα.τα &πο τιl lpyαo του Μά.ρξ τιl μετα.ψέρει στό 6ι6λίο τουτο κιχτά λέξΎj ΕΤνα.ι μέσιχ σέ είσα.γωγικσ κα.ί, l3ποι> δέν &να.ψέρετα.ι a.AA'Yj πηγ�, πά.ρθηκα.ν

κε ν' &να.ψέρη ώρισμένα γεγονότα κιχΙ πα.ρα.oείγμα.τιi δικά tou

τοστο γίνετα.ι κuρίως στην πρώΤΎj πα.ρά.γρα.ψο τοσ πρώτοι> κεψα.λα.ίοu Κα.ι ςpuaLXrJ., Ιδω δέν πρόκειτα.ι πιχρσ γισ ιiπλές ΣUvτoμες υποΟείξεις ΔιεξοοικΥι d.vάo­

πτuξ'Y) των γεγονότων πού ε!να.ι 6ά.σΎj τοσ «Κεψα.λα.ίοu» θά εεπερνοσσε πολύ δχι μόνο τό μικρο χωρο τοσ βι6λtοu, μά κα.Ι τοϊ> ooyyρσ.ψέσ τΙς δuνά.μεις Κσ.Ι δέ θσ

�τα.ν τίποτα λιγώτερο aπό μισ Ιστορία τi'jς έεέλιε'Yjς των d.νθρώπινων κοινωνιών

&πα τΥιν προ"στορικΥι έποχΥι &ς τώρα Τό «Κεψά.λα.ιο» εΤνα.ι lpyo κuρίως Ιστορικό Στά μέρη πού πριχγμ.α.τεόοντα.ι γισ ΤΥΙ VEilitEp'Yj 6Loμo'Yjxιxvlcx ψα.ίνετα.ι πολύ κσ.λά δ χσ.Ρα.χτ'ijΡα.ς α.uτας του lpyou Δέν περιέχοuν μόνο θεωρητικές &να.λόσεις,

μά κα.Ι πλιχτειές Ιστορικές &.να.σκoπ�σεις γιά θέμα.τιχ που ως τώρα οέν ε!χιχν κα.­ θόλοι> � εΤχιχν &τελέστιχτα έξετα.στεί Στσ μέρη α.ότσ οΙ θεωΡ'Yjτικες &να.λόσεις 00-

νοΟεόοντα.ι μ' ενα σωρό γεγονότα σχετικά., που εΤνα.ι ouvιx:tb νά κα.τα.νΟ'YjθοUν κιχι

ΠPOΛOΓO � ΤΟΤ ΚΑΡΛ KAOTT � KT

χωρΙ� κα.μι� προκα.τα.ρχτική γνώση Στ� μέρη α.δτ� το κα.θήκον του συγγρα.φέα ήτα.ν άλλο Ό μικρος χωρος του βι6λίοu μόνο τ� σποuΟα.ιότερα &.π' α.δτ� τ� πρ�­ μα.τα έπέτρεπε ν' &.να.φερθουν Έδω πι� το ζ�τημα fιτα.ν πως μολοντουτο θόr κρα.­ τουσε το βιβλίο τον Ιστορικο xιxpιxxtijpιx των θεωΡΎjτικων &.να.λόσεων, ώστε ν� μήν πcφοuσιάζωντα.ι ισχuρισμοΙ &.στ�ριχτoι κα.Ι χωρΙς τ� εστoρικ� γεγονότα πού EXouv γι� 6άση τοuς

Ή έργα.σία ΤOόΤΎj δέν εΤνα.ι μόνο μι� εκθεση των θεωριων του Μάρς Ε!νιχι επίσης ενα.ς boYjYo; γι� τή μελέτη των εργων του M�ρς στο πρωτότuπο Γι' α,δ­

το δ σuγγρα.φέα.ς δεν έδ!στα.σε OYjItEtrx ποu κα.τ� τή γνώμΎ) tou είχα.ν λίγο προσε­ χτεί Υι είχα.ν πσφεςηγYjθεί, ν� τ� έςετ�σΎj πιο διεξoδικ� &.π' δσο θ� επρεπε σόμ­ φωνα μέ τή σYjμα.σία ποu είχα.ν μέσα στο σόνολο tij; θεωΡYJτικijς &.ν�λuσης Άπε­ να.ντία.ς δέν επέμεινε πολύ σέ άλλα OYjItEtαo ποu ήσα.ν &.ρκετ� γνωστά, Υι ποu δέν μποροοσα.ν ν� YEvv�aouv πα.ρεξ'YJγ�σεις Γι� τήν κα.λότερΎ) δια.ρρόθμισΎ) του βι- 6λίοu &.πό τήν πρα.χτική άποψη, τ� εστoρικ� γεγονότα., τ� σχετικ� π.χ μέ τ'ήν εργα.τική νομοθεσία., έξετάσΤYjΚG(.ν πολu πλα.τι� κα.Ι &.να.ψέροντα.ι κα.Ι σέ κα.ιρoύ� πoΛU πιο κα.τοπινοUς του Μάρξ

Λιγοστές προεργα.σίες μπόρεσε ν� χρφιμoπoι�σΎ) δ συγγρα.φέα.� <Ωστόσο, πρέπει να σΎjμειωθ'ίj έ�ω .η γα.λλικ'ή έπιτομ'ή το;} ({Κεψα.λα.ίοu» το;) Deville.*

Έκείνο ποu δ συγγρα.φέα.ς δίνει έδω δεν εΤνα.ι μι� φωτογρα.φία του «Κεφα.­ λα.ίου)}, δεν &.ποδίνει τό πρωτότυπο σε μικρότερο σχijμα έντελως πιστ� κα.Ι χω­ ρΙ� χριί)μα., γρα.μμ'ή προς γρα.μμή -&.λλ� ε!να.ι μι� είκόνα με χρωμα.τισμΟ ίιποκει­ μενικό κα.Ι μέ ίιποκειμενικο σχεδία.σμα

"Αν auxviX .η εκθεση πα.ίρνΎ) uιpo; &ποδειχτικό, πα.ρα.κα.λοΟμε τον &να.γνώσΤ7j ν� εΧΎ) πάντα στο νού tou πως δεν του μιλεί δ Μάρς, πα.ρ� δ συγγρα.φέα., ποu του & ν α κ ο ι ν ώ ν ε ι τΙ έδίδα.ςε δ Μάρξ γι� τ� oίκoνoμικ� ζYjτ�μα.τα "Ας θεωΡYjθij σα.ν ενα μέτριο εργο ή προσ7tάθεια α.δτ� Αδτός πού γράφει τΙς γρα.μμες τούτες θ� oιtatoιvOij ώστόσο μεγάλΎ) Lκα.νοποίYjσYj, σ.ν κα.τορθώση ν� προσψέΡΎ) σ.� sIvoιt κα.Ι μι� πoΛU μικρή 60�θεια στή διάδοση των &'λ7jθειων πού τΙς ιΧποκάλuψε στόν κόσμο ενα.ς άκοόρα.στος έρεuνητ�ς, ενα.ς 6α.θυστόχα.στος έπιστ�μoνα.ς, ενα.ς μεγάλος δια.νΟYjτ�ς, κα.Ι ποu �σα.ν κα.ρποΙ tij; πoλόμoχθη� έργα.σία.ς δλYjς τοu tij, ζωijς

Κ.ΚΑΟΥΤΣΚί

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

ΕΜΠΟΡΕΥΜΑ ΧΡΗΜΑ ΚΕΦΑλΑIΟ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ

το ΕΜΠΟΡΕΥΜΑ

1 Ό χaρaχτYίρa� τη� έμπoρευμ.aτικη� παρα;Ύωyη�

Το ζήτημα πο-υ ερευνα ό "Μαρξ στο «Κεφάλαιο» του είναι το σημε­ρινο κ α π ι τ α λ ι σ τ ι κ Ο σ ύ σ τ η μ α π α Ρ α γ ω γ η ς Δεν ε­ξετάζει στο εργο του αύτο τους φ υ σ ι κ ο υ ς ν ό μ ο υ ς, σύμφωνα μέ

ρα, το καπιταλιστι κό που τα Ιδιαίτερά του γνωρ ί σματα θα τα μελετ ή σωμε διε­

ξοδικα στο 6ιΌλίο τουτο, χωρίζεται αυστηρ α άπο αλλα συστήμ ατά άπο το φεου­δαλικο π χ σπως αι,το επικρατοϋσε στ-ην Ευρώπη το μεσαίωνα Τι άπο το άρ­χέγονο κομμουνιστικό, δπως κι αυτο πάλι το συναντοϋμε στο '>'.ατώφλι της εξέ­λιξης σλων τών" λαών

"Αμα παρατηΡ1iσωμε τη σημερ ινη κοινωνία, 6ρίσκομε δτι δ πλοϋτόι; της

γίνεται δλος άπο ε μ π ό Ρ ε {, μ α τ α 'Εμπόρευμα είναι ενα προϊον εργασίας

που φτιάστηκε οχι για να το Χ Ρ η σ ι μ ο π ο ι ή σ η δ ί δ ι ο ς ό πα­ραγωγος Τι οί δικοί του, μα για το σκοπο ν' ά ν τ α λ λ α Χ τ ή με άλλα προ"ίόν­

τα 'Ώστε λοιπον ε κ είνο που κάνει ενα ΠΡΟ' ίον να γίνεται έμπόρευμα δεν εΤναι τίποτε φυ σ ι κ ε ς ιδιότητές του, μα είναι λόγοι κ ο ι ν ω ν ι κ ο ί �να

ΤΟ ΕΜΠ Ο ΡΕΤΜΑ 19

,gEL:; καΙ συνάφειες μεταξύ τους, καΙ μόνο μέσα στΙς κοινωνικες αυτες σχέσsι; 'ΚαΙ συνάφειες γίνεται ή &ι:αφή τους με t11 φί'ση, 1'1 παραγωγ{l

'Ανάλογα με το χαρακτήρα τών μΞσων παραγωγης εtναt CΡυσικα διc:φορε­

τικες καθεφορα καΙ οί κοινωνικες αυτες σχέσει; που συνάπτουν μεταξύ του;

Qt παραγωγοί, οι δροι δηλαδη κάτω άπο τους δ;ιοίους άνταλλάζουν τΙς ενέρ­γειές τους καΙ ετσι παίρνουν μέρος στΥI συνολΙΚ11 πράξη της παραγωγης Με την lφεύρεση ένος καινοί'ργιοιι πολεμικόύ οργάνου, τού πυροδόλου δπλου α.ναγκα­στικα αλλαξε καΙ δλόκλιιρη ή οργάνωση τού στρατού, μεταΌλi)Θηκαν ΟΙ σχέσεις άνάμεσα στα ατομα που άπαρτίζουν ενα στρατο καΙ που δρούν μαζΙ σα στρατός, αλλαξε άκόμη καΙ ή σχέση (ι.νάμεσα στους διάφορους στρατούς

'Έτσι καΙ οΙ κοινωνικες σχέσεις άνάμεσα στα ατομα που παράγουν, οί κοι­νωνικες παραγωγικες σχέσεις, άλλάζουν, μετα6άλλονται, αμα άλλάξουν καΙ εξε­λιχτούν τα μέσα παραγωγής, οί παραγωγικες δυνάμεις της κοινωνίας ΟΙ πα­eαγωγικες σχέσεις στο σύνολό τους εΙναι εκείνο που ονομάζομε κοινωνικες σ7,.έ­σεις, κοινωνία καΙ μάλιστα κοινωνία σε μια ώρισμένη 6αΟμίδα της Ιστορικης :έξέλιξης, κοινωνία μ' εναν ίδιαίτερο, ξεχωριστο χαραχτηρα�

Θα παραστήσωμε την ιδέα αυτη με μερικα παραδείγματα "Άς πάρωμε έναν δποιοδήποτε πρωτόγονο λαο που στέκει σε χαμηλη 6αθμίδα παραγωγη; καΙ εχει το κυνήγι ώς κυριώτερο μέσο για η)ν άπόχτηση της τροφης του, δπως είναι

!οι Ίνδοί Ό Ντότζ στο 6ιολίο του «οι σημερινοΙ 'ΙνδοΙ.» γράφει τα έξης για τον τρόπο πού αυτοι κάνουν το κυνήγι τους:

«'Επειδη το κεφάλι καΙ την καρδια σπάνια τα καλούν σε 60ήθεια, ενώ οι ά­,παιτήσεις τού στομάχου δεν παύουν ποτέ, δλη ή φυλ11 είναι συνήθως ύποταγμένη

οτην «τρίτη τάξη» 'Η κυρίαρχη αυΤ1] τάξη άποτελείται άπ' δλους τους κυνη­γούς της φυλης, πού εχουν γίνει σαν ενα εΙδος προνομιούχας κάστας η συντε­χνίας, καΙ που οΙ άπΟιΡάσεις τους στον κύκλο της δικαιοδοσίας τού καθενος εί­ναι τελεσίδικες Ση1 φυλη Τσαιγεν οί αντρες αυτοι ονομάζονται «σκύλοι -οτρατιωτες» ΟΙ πιο νέοι καΙ ευκίνητοι άρχηγοΙ άν{lκουν ση)ν τάξη αυτη τών

«σκύλων - στρατιωτών», σΙ διαταγές τους δμως δεν είναι άναγκαστικές ΟΙ

«στρατιώτες» με προφορικες άποφάσεις κανονίζουν τα γενικα ζητήματα -::ης φυ­λης καΙ οΙ λεπτομέρειες κανονίζονται άπb ταυς πιο φημισμένους καΙ πιο εξυ­πνους κυνηγούς πού εκλέγονται άπο τη φυλή 'Ανάμεσα στούς «σκύλους - στρα­τιώτες» ύπάρχουν καΙ πολλοΙ VEaQQl που δεν πέρασαν άκόμη η) δοκιμασία τού πολεμιστή Μ' ενα λόγο ή τάξη αυτη τών κυνηγών περιλαδαίνει δλη την έργατι­

κη δύναμη της φυλης καΙ αυτη είναι που προστατεύει τΙς γυναίκες και τα παι­δια καΙ φροντίζει για τ"ιι διατροφή τους

Κάθε χρόνο κάνουν τα μεγάλα φθινοπωρινα κυνήγια, για να μαζέψουν δσο μπορούν περισσότερη τροφ11 καΙ να τΊ1ν ξεράνουν για τον χειμώνα ΤΙς ήμέρες αυτες «οΙ σκύλοι - στρατιώτες» είναι οΙ άπόλυτοι κυρίαρχοι καΙ άλίμονο σ' έκεί­

"ον πού θα τολμούσε να παρακούση στην παραμικρότερη αύθαίρετη τι

δημοκρα-20 ΤΟ ΕΜΠΟΡΕΤΜΑ

τικη διαταγή τους! "Όταν έτοιμαστοϋν δλα, τότε 0'1 καλύτεροι κυνηγοί, πρω1 πρωΙ καΙ προτού φέξη, ξεκινοϋν "Άμα: συναντήσουν πολλΟ κo:ιcάδια 60υδάλια, ρίχνονται καΙ χτυπούν εκείνο το κοπάδι που ή θέση του είναι τέτια, ωστε οΙ έ­

λιγμοΙ που θα χρειαστοϋν για το περικύκλωμά του καΙ 0'1 κραυγες την ωρα της επίθεσης να μην άνησυχήσουν τ' αλλα κοπάδια Σ' αύτο το διάστημα ολοι οΙ αντρες της φυλης πον θα πάρουν μέρος σε λίγο στό σκότωμα των 60υ6αλιών, στέκουν ολοι μαζΙ καδάλα στ' αλογά τους μέσα σε κάποιο κοντινο λαγκάδι, ωστε

να μη φαίνωνται άπΟ τα 60υδάλια, άμίλητοι καΙ τρέμοντας άπο την εξαψη της

άναμονης Μόλις το κοπάδι φτάση σε μέρος κατάλληλο, 0'1 άρχικυνηγοΙ 6γάζουν' τους αντρες καΙ τους στέλνουν με κατάλληλους δδηγους επικεφαλης στΙς προσ­διωρισμένες άπο πρίν θέσεις ΚαΙ αμα δ άρχηγος των δμάδων εξακρι6ώση πως ολοι είναι στΙς θέσεις τους ετοιμοι, τότε τρέχει μ' ενα τμημα, περικυκλώνει το κoπάδ� κλείνοντας την άνοιχτη μεριά, καΙ ϋστερα δίνει το σύνθημα "Ολοι τότε

oi)� κυνηγοΙ δρμοϋν με φο6ερες κραυγές, που καΙ νεκρους άκόμη θα μπορούσαν

",α ξυπνήσουν, καΙ χυμούν ολοι επάνω στ' άγρίμια Μέσα σε λίγα λεπτα της (J)ρας ολο το κοπάδι �.ίναι σκοτωμένο, λίγα μόνον 60υ6άλια κατωρθώνουν να ξε­φύγουν άπο την κλειστη ζώνη, αύτα ομως δεν τα καταδιώκουν, σταν εκεί κοντα: 6ρίσκονται κι αλλα κοπάδια

Τον καιρο πο\.' 0'1 αγριοι κυνηγούσαν άκόμη με τόξα καΙ 6έλη, κcιθε πολε­μιστης είχε τα 6έλη του καΙ δε δυσκολευόταν ν' άναγνωρίση τα 60υ6άλια που ηταν σκοτωμένα άπ' α-υτο τον ίδιο Τότε τα 6ου6άλια αύτα ησαν άτομικό του χτη­

μα, εξω άποενα ώρισμένο κομμάτι άπο το κυνήγι του, που τόδινε ώς φόρο για τΙς χηρες καΙ τις άπροστάτευτες οικογένειες που δεν είχαν πολεμιστες για να τΙς ζήσουν Αμα επάνω σ' ενα σκοτωμένο 60υδάλι τύχαινε να 6ρεθοϋν πολλών κυνηγων 6έλη, το ζήτημα της ιδιοχτησίας λυνόταν κατα τη θέση που είχε το κάθε 6έλος "Αν δλα τα 6έλη είχαν φέρει το καθένα άπο μια θανατηφόρα πλη­

γή, τότε το 60υδάλι μοιραζόταν Τι συχνα τόδιναν σε καμια χήρα Ό άρχηγος δλων των κυνηγων ελυνε κάθε τέτιο ζήτημα, μπορούσε ομως να γίνη καΙ εφεση στην άπόφασή του μπρος στη γενικη κρίση δλων των «σκύλων - στρατιωτων» Άπο τότε δμως που με τη γενικη χρήση των πυρο6όλων δπλωνεγινε άδύνατη�

Τι εξακρί6ωση της ταυτότητας των σκοτωμένων 6ου6αλιων, οί ΊνδοΙ εγιναν στις άντιλήψεις τους πιο κομμουνιστικοΙ (*) καΙ τώρα πια δλα μαζί τα κρέατα καΙ

τα τομάρια τα μοιράζουν σε ίσα μερίδια με δάση ενα δπoιoδήπoτ� μέτρο δικης τους εφεύρεσης» (σ 200 καΙ 211)

Βλέπομε δτι στον κυνηγετικο αύτό λαό ή παραγωγη γίνεται κ ο ιν ω ν ι-­

χ ά Διάφορα είδη εργασίας εκτελοϋνται μαζΙ χαΙ συνταιριάζοντια για να κα­τορθωθη ενα κοινο συνολικο άποτέλεσμα

(.) Σ ωστότεοα πomει να πoiίμ.ε: ξ α ν ά Υ ι ν α ν κομμοννιστικοΙ στΙς civτtloή­ ψεις τους Ή οΙκονομία των 'Ινδων στήν πρωταρχική της έμφάvι.ση ΙΙταν κoμμouvι.στική., xoμμouvι.στική έπομΑνως �ταν καΙ Τι διανομή του ΚUΝΗyιoυ

ΤΟ ΕΜΠΟΡΕΤΜΑ 21

'Εδώ 6ρίσκομε κ�όλας απαρχες τού καταμερισμού εργασίας καί της συστη­:ματικης συνεργασίας (Κοοπερασιόν) (* ) 'Ανάλογα με τΙς διαφορετικες τού καθενος Ικανότητες, οΙ κυνηγοΙ εκτελούν διάφορες εργασίες, μα σύμφωνα με ενα κοινο σχέδιο ΤΟ αποτέλεσμα της κοινης ενέργειας τών διαφόρων εργασιών, -το άποτέλεσμα της «άνταλαγης τίον ενεργειών» σπω; λέγει ό Μαρξ στη «Μισθω­

τη εργασία καΙ κεφάλαιο», δηλαδη τα σκοτωμένα δου6άλια δεν α ν τ α λ λ ά­

ζ ο ν τ α ι, αλλα μ ο ι ρ άζο ν τ α ι

Κοντα σ' αύτα Jξιοπαρατήρητο εδώ είναι δτι το ο.λλαγμα τών μέσων πα­ραγωγης, 11 αντικατάσταση τού τόξου καΙ τού δέλους με το τουφέκι, είχε yw -συνέπειά της καΙ μια μετα60λη στον τρόπο της διανομης

'" Ας παρατηρήσωμε τώρα ενα 0.1.1.0 ανώτερο κοινωνικο σύστημα παραγω­γης, π χ την ί ν δ ι κ η Χ ω Ρ ι ά τ ι κ η κ ο ι ν ό τ η τ α που στηρίζεται

"Οτη γεωργία 'Απο τον αρχέγονο κομμουνισμο που ΟΟσίλευε σ' αύτη την κοινό­τητα 6ρίσκομε σήμε(!α στΙς 'Ινδίες μερικα μόνο φτωχα άπομεινάρια Ό Νέαρ­

χος δμως, ό ναύαρχος τού Μεγάλου 'Αλεξάντρου, καθως γράφει δ Στρά6ων

(χν, Ι, 66), μαρτυρούσε για μερικους·τόπσυς των 'Ινδιων,.δπου δλη 11 γη

η-�χoινδ χτημα, κοινα Τ11ν καλλιεργουσαν οΙ κάΤΟΙΚQΙ των χωριών καΙ συντρο­,-φι},� μοιράζονταν υστερα την εσοδεία της Κατα τον 'Έλφινστον (**) {Ί κοινο­'-χτημοσύνη αύτη κρατουσε ακόμη ώς τΙς αρχες του αιωνα μας (190υ) σε μερικιl -μέρη των 'Ινδιών Στην 'Ιάδα ακόμη καΙ σήμερα -υπάρχει ό αγροτικος κομ­

j.ιoυνισμός, γιατΙ εκεί τα χωράφια ξαναμοιράζονται άπο καιρο σε καιρο ανά- μεσα στους συντρόφους καλλιεργητές, κι αύτοΙ τα μερίδια γης που καλλιερ­Ύούν τα κρατούν οχι ώς ίδιοχτησία τους ατομική, μα ώς επικαρπία για μια ώρισμένη περίοδο ΣτΙς 'Ανατολικες 'Ινδίες ή καλλιεργήσιμη γη είναι τώρα πια

το περισσότερο ατομικη ίδιοχτησία τών χωρικων, τα δάση δμως, τα λει6άδια 'ΚαΙ το ακαλλιέργητο εδαφος εΤναι ακόμη κοινc χτημα, \καΙ δλα τα μέλη της κοι­νότητας εχουν δικαίωμα χρήσης επάνω σ' αύτά

'Εκείνο που μας ενδιαφέρει σήμερα άπα μια τέτια χωριάτικη κοινότητα ΠC-J δεν επεσε ακόμη θύμα στην αποσυνθετικη επιρροη τη, αγγλικης κατάχτησης • στΟ φορολογικό της κυρίως σύστημα, είναι δ χαρακτηρας που παίρνει μέσα σ" αύτη τη,., κοινότητα δ κ α τ α μ ε Ρ ι σ μ Ο ς έ Ρ γ α σ ί α ς "Έναν τέτιο

καταμερισμο εργασία; συναντήσαμε κιόλας στους 'Ινδούς Πολυ ανό)τερος δ­

μως είναι δ καταμεριιψός εργασίας που εχει ή ίνδικη χωριάτικη κοινότητα Κοντα στο προεδρείο της κοινότητας που όνομάζεται Πάτελ αμα είναι μο-

(') «'Η μορφή lργασίας πολλων άνθρώπων που δουλεύουν συστηματικά δ ενας 'μαζι καΙ πλάι με τον άλλο, στόν [διο κλάδο παραγωγης Τι σε διαφορετικους κλάδους, 'μά συναφείς, όνομάζεται συνεργασία.>-«'Ο L n g u e t δεν εχει [σως άδικο λέγον­ τας στο εργο το" «θεωρία των πολιτικων νόμων> πώς τό κυνήγι ε[ναι ή πρώτη μορφή ·της συνεργασίας: (Μάρξ)

(") �AΎΎλoς κu6f.Qvιiτης της Βομδάης WΕγραψε «Α History of India» ( 1 779)

22 ΤΟ ΕΜΠΟΡΕΤΜΑ

νοπρόσωπο, η παvτς άμα εΤναι συλλογικό, και άποτελείται άπό πέντε τό πολ" μέλη, 6ρίσκομε ακόμη κι ενα σωρό ύπαλλήλους τηι:; Ινδική, αγροτικήι; κομμού­νας: Τόν Κάtoναμ Τι Ματσάντι, τό λογιστή, που έπιστατεί καΙ διευθύνει τΙς οΙκο­νομικές σχέσεις τηι:; κοινότητας με τα μέλη της καΙ μέ αλλες κοινότητες Τόν Τα­λίρ, που δουλειά του είναι ν' ανακαλύπτη τους έγκληματίες καΙ να προστατεύη, τους ταξιδιώτες �>ς που να φτάσουν στα σύνορα της κοινότητας Τόν Τότι, φρουρό τών συνόρων (ακρίτα) καΙ γεωμέτρη, πού δουλειά του είναι να προ­σέχη μήπως οΙ γειτονικες κοινότητες; ξεπεράσουν καΙ καταπατήσόυν τα σύνορα της κοινοτικής περιφέρειας, πραμα που συχνα γινόταν στην καλλιέργεια ΤΟ\f

ριζιού Τό νεροκράτη, που καθήκον εΤχε να κρατη πάντα σε καλή κατάσταση

τα ύδραγωγεία, ν' ανοίγη καΙ να κλείνη κανονικα τ' αύλάκια για το καλύτερο πότισμα των χωραφι!7>ν, πραμα πολυ σπουδαίο για τήν ριζοκαλιέργεια Τό 6ραχμάνα για την έκτέf.εση της λατρείας τού Θεού ΤΟ δάσκαλο, που δίδασκε τα παιδια γραφή καΙ ανάγνωση Τό βραχμάνα τού ήμερολόγιου η αστρολόγο, που εψαχνε να 6ρη τΙς τυχερές καΙ τΙς ατυχες ήμερες για τή σπορά, τό θέρισμα,

το αλώνισμα καΙ για δλες τΙς σπουδαίες έργασίες τη� κοινότητας ΤΟ σιδερά, τα μαραγκό, αύτόν που εφτιανε ρόδες, τόν τσουκαλά, τόν πλύστη, τόν κουρέα, τόν τσοπάνη, τό γιατρό, τη Ντε6αντάσι (τη χορεύτρια), κάποτε μάλιστα καΙ εναν τραγουδιστή

'Όλοι αύτοΙ δουλεύουν για δλη την κοινότητα καΙ τα μέλη της καΙ για τη δουλειά τους παίρνουν μερίδια είτε άπό τα χωράφια εiτε άπό την έσοδεία Κ έδώ λοιπόν, μ' αύτο tov τόσο έξελιγμένο καταμερισμό έργασίας, βλέπομε σ υ­

ν ε Ρ γ α σ ί α καΙ δ ι α ν ο μ t) των π ρ οίό ν τ ω ν

"Ας πάρωμε κι αλλο ενα παράδειγμα ακόμη που θα εΤναι σε δλους γνω­

στό: μια πατριαρχικη αγΡΟΤΙΚ1Ί οικογένεια που έργάζεται καΙ 6γάζει μονάχη, της δ,τι της χρειάζεται Ή οικογένεια αύτη ε{ναι εν ας κοινωνικος σχηματισμός που 6γηκε μέσ' άπό ηΊν έξέλιξη ένόι:; συστήματος παραΥωγης, σαν εκείνο που περιγράφομε πιο πάνω στην ίνδικη αγροτικη κομμούνα, ένός συστήματος δηλα­

δη πού το συναντούμε στην αρχή της έξέλιξης δλων τών σημερινών πολιτισμέ­νων λαών

ΚαΙ στην αγροτικη αύτή οΙκογένεια έπίσηι; δεν εχομε άπομονωμένουι; αν­θρώπους 'Έχομε κι' �διί) μια κοινωνΙΚ1Ί συνεργασία κι' ενα συνδυασμα έργασιών που είναι διαφορετικές ανάλογα μέ την ήλικία, το γένος καΙ την έποχη του ετους τα μέλη της οικογένειας όργώνουν, θερίζουν, φροντίζουν για τα ζώα, άρμέγουν, μαζέ60υν ξύλα, γνέθουν, ύφαίνουν, ρά60υν, πλέχουν, σκαλίζουν κά­νουν το μαραγκα κλπ

ΟΙ πια διαφορετικές έργασίες συνδυάζονται ή μια με την αλλη τα προϊ­όντα τών έργασιών αύτών δπως καΙ στα παραπάνω παραδείγματα, δεν α ν­

τ α λ λ ά ζ ο ν τ α L άπα τους έργάτες, άλλα μ ο ι Ρ ά ζ ο ν τ α ι αναμεταξύ τους κατα τΙς περιστάσεις

τυ Ι::ΜΙΙυΡΙ::ΤΜΑ 23

'Άς ύ οθέσωμε τώρα (") πως τα μέσα παραγωγης μιας αγροτικης κοι­νότητας, δπως η1ν περιγράψαμε πιό επάνω, τελειοποιήθηκαν τόσο πολύ ωστε

ν' αφιερώνεται στη γεωργία λιγώτερη εργασία από πρΙν Μερικες; δυνάμεις τότε

θα γίνουν ελεύθερες, καΙ αν τα τεχνικα μέσα εχουν αναπτυχθη τόσο πολύ, αυτες

θα χρησιμοποιηθούν στην εκ ετάλευση ένός στρώματος από πυρόλιθους πού τυχον θα βρίσκεται στο εδαφος της κοινότητας, στο φτιάσιμο δηλαδη εργαλείων Υ.αΙ δπλων α.ί1:0 τέτια πέτρα Ή παραγωγικότητα της εργασίας είναι τόσο με­γάλη, ωστε να παράγωνται εργαλεία καΙ δπλα πολύ περισσότι:ρα απ' δσα χρειά­

ζεται ή κοινότητα

Μια ποιμενικη ψυλη νομάδων που περιπλανιέται φτάνει στα σύνορα τη;

κοινότητας Ή παραγωγικότητα της εργασίας καΙ σ' αυτι1 τη φυλη επίσης εχει ανε6η τόσο, ωστε να Ιχη περισσότερα ζώα α.ί1:' δσα της χρειάζονται για να συν­

τηρηθη Είναι φανερο πως 11 φυλη αυτη θα ήταν πρόθυμη ν' ανταλλάξη τό πε­ρίσσευμα που εχει αυτη σε ζ(σα με :το περίσσευμα που εχει ή αγροτικη κοινό­

τητα σε εργαλεία καΙ σε δπλα Με την ανταλλαγ11 αυτη τα περίσσια ζώα καΙ ",ά περίσσια εργαλεία καΙ δπλα γίνονται έ μ π ο Ρ ε ύ μ α τ α

Ή άνταλλαγη ε μπορευμ των είναι ή φυσικη συνέπεια της ανάπτυξης τών παραγωγικών δυνάμεων πέρα από τΙς στενες ανάγκες της άρχέγονης κοινότη­

τας Μόλις 11 τεχνικη εξέλιξη φτάση σ' ενα ώρισμένο ύψος, δ άρχέγονος κομ­μουνισμος αρχίζει να γίνεται εμπόδιο στην κατ'οπινή της πρόοδο ΤΟ παραγω­γικό σύστημα απαιτεί να ;τ λ α τ ύ ν η ό κύκλος της κ ινωνικ ς εργασίας Έ­

πειδη δμως ή διάφορες κoινότη-rες ήσαν ξένες ή μια με την άλλη κ Ι ανεξάρτη­

τε , ή επέκταση αυτη δεν μπορούσε να γίνη με την επέκταση της κομμουνιση­κης συστηματιΚ'"�ς εργασίας μέσα σε κ θεμιά ξεχωριστη κοινότητα, παρα μό­

νον με την αμοιβαία ιϊνταλλαγη της εργασίας τών διαφόρων κοινοτήτων

Δε θα εξετάσωμε πώς ή άνταλλαγη αυτη τών εμπορευμάτων επίδρασε ε­πάνω στό παραγωγικό σύστημα μέσα στην καθεμια κοινότητα, ώσπου ή παρα­γωγη εμπορευμάτων κατάντησε να γΙνη παραγωγη ατομικών εργατών, που κα­

θένας τους εδούλευε ανεξάρτητα από τους άλλους καΙ είχε τα μέσα παραγωγης καΙ τά προ'ίόντα της εργασίας του χτημα του άτομικό 'Εκείνο που θέλομε να δείξωμε εδώ είναι τούτο: Ή εμπορευματικη παραγωγ11 είναι κ ο ι ν ω ν ι κ η παραγωγή Δεν μποιιούμε να την φανταστούμε εξω άπό την κοινωνικη συνά­

φεια καΙ συνάρτηση, Lσα Lσα είναι μια έ π έ κ τ α σ η της; κ ο ι ν ω ν ι κ η ς

(*) Πολλά γεγονότα άπoδε(χνouν δτι ή ΠQώτη άνάπτυξη της έμπορευματικης παρα­ γωγης πραγματικά εγινε με παρόμοιο τρόπο σάν έκείνο πού περιγράφομε στις κατο:τι.­ νες γραμμές Φυσικα δεν i::γινε τόσο άπλα 000 την περιγράφομε έδω, σκοπός μας δμως δεν εΙναι νά γράψωμε την Ι σ τ ο Ρ Ι α της έμπορευματικης παραγωγης, παρά μόνο να δείξωμε' τά ιδιαίτερά της χαραχτηQΙστικά γνωρ(σμστα, πού εUκoλώτερα μ.πoρoiίμε να τα

χαταλό.6ωμε άμα τη σu γ κρίν ω με μέ άλλα croστήματα πα.ρσ.γωγης

24 ΤΟ ΕΜΠΟΡΕΤΜΑ

π α Ρ α Υ ω γ η ς πιο πέρα άπα τά δρια της πρωτύτερης κομμουνιστικης (που έπικρατουσε στην κοινότητα, είτε στην πατριαρχικη οΙκογένεια) Ό κοινωνικος δμως χαραχτηρας της δεν εΊναι όλοφάνερος καΙ ξεσκέπαστος

"'Ας πάρωμε εναν τσουκαλα κι ενα γεωργό, πρωτα ώς μέλη της ίνδικης άγροτικης κομμούναc;, ύστερα ώς δύο παραγωγους εμπορευμάτων ΣηΙν πρώ­

τη περίπτωση καΙ οΙ δυό τους δουλεύουν εξίσου για την κοινότητα Ό ενας δί­νει τα τσουκάλια του, δ αλλος τον καρπό του Ό ενας παίρνει το μερίδιό του άπο καρπούς, δ αλλος το μερίδιό του άπο τά τσουκάλια της κοινό.ητας Στη δεύτερη περίπτωση ό καθένας 'κάνει την ίδιωτι)(ή του εργασία άνεξάρτητα, γιCι τον εαυ.ό του, δ καθένας τους δμως εργάζεται (ίσως εξίσου δπως καΙ πρίν) σχι μόνο για τον εαυrό του, μα καΙ για τον αλλο Άνταλλάζουν τα προ'ίόντά τους καΙ ίσως να πάρη ό ενας τόσους καρπους κι δ άλλος τόσα τσουκάλια, δσα καΙ πρίνο Φαίνεται λοιπον πως τίποτα στην o'�σία δεν αλλαξε καΙ δμως τά δυο αύτά φαινόμενα είναι 6ασικως δια.φορετικά το ενα άπο το αλλο

Στην πρώτη περίπτωση, ό καθένας μας το βλέπει πως ή κοινωνία εΤναι που φέρνει τΙς διάφορες εΡ'γασίες σε σύνδεση, ή κοινωνία κάνει τον ενα να ερ­γάζεται για τον αλλΩ καΙ αυη1 δίνει στον καθένα το μερίδιο που του άναλογεί άπο το προϊον της εργασίας τού αλλου Στ';} δεύτερη περίπτωση, σπως φαίνε­ται, δ καθένας εργάζεται για τΟν εαυτό του, καΙ δ τρόπος με τον οποίο δ ·ιtαθέ­νας άποχτα το προϊον του άλλου φαίνεται πως δεν οφείλεται στον κοινωνΙΥ.ο χαραχτηρα της εργασίας του, μα στΙς t δ ι ό τ η τ ε ς α � τ ο υ του ί δ ι ο υ του π ρ ο ϊ ό ν τ ο ς Τώρα μας φαίνεται πι;)ς δεν εργάζεται δ τσουκαλα.ς κι

δ γεωργος δ ενας γιιt τον άλλο, πως επομένως 11 εργασία τού τσουκαλα και τού γεωργού δεν είναι εργασίες άναγκαίες γιά ηΙν κοινωνία Μας φαίνεται πως τι:Ι τσουκάλια καΙ οΙ καρποί εχουν μέσα ·.συς κάποιες μυστηριώδικες ιδιότητες που κάνουν ωστε τα πράματα αύτα ν' άνταλλάζωνται σε ώρισμένες (ίναλογίες

κη άντίληψη περασμr,vων αΙιίJνων φάνηκαν σά θ ε ϊ κ ε ς δυνάμεις καΙ στον

ΤΟ ΕΜΠΟ ΡΕ1'ΜΑ 25

<ιιώνα του «Διαφωτισι-ιου» παραστάθηκαν &πα του; σοφου.; σα δυνάμει, της

<ρ ύ σ η ς

'Έτσι τώρα κατάντησαν να φαντάζωνται πως οί φυσικές μορφές των εμ­πορευμάτων εχουν ωρισμένες; ιδιότητες, που ασφαλώς φαίν�νται μυστηριώδικες {νόσω δε ζητηθη ή εξ11γησή του; στΙς σχέσεις μεταξυ τών παραγωγών <'Οπως

ό ειδωλολάτρης δίνει στο είδωλό του φανταστικές ιδιότητες καΙ δυνάμει; που φυσικα δε δρίσκονται στη φυσική του σύσταση, ετσι καΙ στον αστο οικονομολό­

γο το εμπόρευμα φαίνεται σαν ενα αΙσθητο πραμα προικισμένο με ύπεραισθητές ιδιότητες Αυτο ό Μαρξ το όνομάζει «φετιχισμο (εΙδωλολατρεία) που παρα­κολουθεί τα προ'ίόντα εργασίας α.orcο τη στιγμη που αρχισαν να παράγωνται ώς έμπορεύματα καΙ που γι' αυτο εΤναι αδύνατο να λείψη ενόσω ύπάρχει εμπορευ­'ματικη παραγωγή»

Το πρώτο που εκανε ό Μαρξ ήταν να ξεσκεπάση το φετιχισμο αυτο του εμ­πορεύματος καί, δπω; θα ίδούμε αργότερα, το φετιχισμο τού κεφαλαίου Αυτος

ό φετιχισμος εΙναι που μας δυσκολεύει, που δε μας επιτρέπει να γνωρίσωμε τΙς ί�ιότητες καΙ τη φύση τού εμπορεύματος ΕΊναι αδύνατο να νιώσωμε πλέρια

τί είναι αξία τού έμ,ίτορεύματος χωρΙς να εχωμε συνείδηση τού φετιχισμού τών εμπορευμάτων μέσα στη σύγχρονη κοινωνία Γι' αυτο το λόγο το κεφάλαΙό για

το «Φετιχισμδ τού έμπορεύματος καΙ το μυστικό του» μας φαίνεται ενα α.'"tΟ τα ,σπουδαιότερα μέρη τού «Κεφαλαίου» τού Μάρξ, καΙ στου; αναγνώστες τού δι­'δλίου τούτου συστήνομε ιδιαίτερη προσοχη επάνω στο ζήτημα αυτό ΚαΙ δμως αύτο ακρι6ως το κεφαλαιο δεν το προσέχουν σχεδον καθόλου τόσο οΙ άντίπαλοι ,οσο ακόμη καΙ πολλοΙ όπαδοΙ των μαρξικων θεωριών

2 Ή 'Αξίιχ

Μια καΙ καταλάΒαμε το φετιχισμο που παρακολουθεί τα εμπορεύματα, ή ε­ξέτασή μας θα εΤναι σχετικα ευκολώτερη

Ε'ίδαμε δτι σκοπος τού εμ.orcορεύματος είναι ν'ανταλλαχτη Γιά ν' ανταλλα­

χτη δμως πρέπει να μπορη να ίκανοποιήση μια ανθρώπινη ανάγκη, είτε πραγ­ματικη είτε καΙ μόνο φανταστική Κανένας δε θ' αλλάξη το προϊόν του με ενα άλλο, αμα αυτο το αλλο τού είναι αχρηστο Το εμπόρευμα λοιπον πρέπει να είναι πραμα χρήσιμο, πρέπει να είναι ά ξ ί α Χ Ρ ή σ η ς Ή άξία χρήσης δρί­,σκεται στΙς φ υ σ ι κ ε ς Ιδιότητες που εχει το έμ.orcόρευμα σα.ν ενα σωμα 'Αξίες χρήσης (iπαρτίζουν το ύλικδ περιεχόμενο τού πλούτου, δποια κι αν πέρ­

νη αυτος χοινωνικη μο(ιφή, <&ομένως ή άξία χρήσης δεν εΙναι ιδιότητα πού Τ11ν εχει μόνο το έμ.ι:όρευμα <Ί'πάρχουν αξίες χρήσης που δέν είναι εμ.ι:ορεύμα­

τα, π χ τα ΠΡΟ'ίόντα της κομμουνιστικης κοινότητας πο,:' είδαμ� πιΟ bτάνω ΚαΙ

26 ΤΟ ΕΜΠΟΡΕΤΜΑ

ύπάρχουν αξίες χρήσης που δεν είναι ουτε καν προϊόντα εργασίας, π χ οί καρ­ποί τού αγριου δάσους, το νερο τού ποταμού 'Απεναντίας δεν ύπάρχει εμπόρευ­

μα που να μην εχη άξία χρήσης

CΙ Αμα αξίες χ ήσης γίνουν εμπορεύματα δηλαδη αμα ανταλλαχτούν ή μια

με την αλλη, παρατηρούμε δη αύτο γίνεται πάντοτε σε μια ώρισμένη αριθμητικη,

αναλογία Ή αναλογία στtlν όποία ενα εμπόρευμα ανταλλάζεται με αλλο εμπό­ρευμα, όνομάζεται α ν τ α λ λ α Χ τ ι κ η α ξ ί α του η άξία ανταλλαγής

Ή αναλ γία αύτη μπορεί ν' αλλάζη κατα τον τόπο καΙ τό χρόνο Για ώρισμένον· δμως τόπο καΙ χρόνο είναι πάντα σταθερο μέγεθο "Αν 20 πήχες πανΙ το αν­ταλλάζωμε με 1 σακάκι καΙ συγχρόνως 20 πήχες πανί τΙς ανταλλάζωμε καΙ με

σώματος 'Έτσι καΙ οί διάφορες εκφράσεις της ανταλλαχτικής άξίας ένος εμ­πορεύματος Οάση τους εχουν μια ώρισμένη ούσία, κι αυτην ακριβώς την ουσία

όνομάζομε α ξ ί α του εμπορεύματος

'Έτσι φτάνομε στtlν εξέταση της σπουδαιότερη; 6ασικης εννοιας στην πο­

λΙΤΙΚΙ1 οικονομία, εννοιας που χωρΙς αυτη είναι αδύνατο να νιώσωμε σωστα το' μηχανισμο καΙ τη λειτουργία τού παραγωγικού συστήματος στη σημερινη κοι

σε δμοειδη μεγέθη γίνονται Μπορώ εξαφνα ν' αφαιρέσω 2 μηλα &ΠΟ 10 μήλα, σχι δμως καΙ 2 καρύδια &ΠΟ 10 μήλα Πρέπει λοιπόν να ύπάρχη το δίχως αλλο· κάτι κοινο μέσα στα εμπορεί, μ τα σιτάρι και' σίδερο για να μπορούν να εξισω­θούν: αυτο ακρι()ώς είναι ή αξία τους Είναι τώρα το κοινο αυτο καμια φυσικη

ι ιοτητα των εμπορευματων; ν αντα α ωνται ως α ιες χρησης, αυτο γινεται

μόνο ε -cειδη ίσα ίσα εl.ουν δ ι α φ ο Q ε τ ι κ έ ς, Ο Χ L Κ Ο L ν ε ς; φυσικες;:

τ α ε ρ γ α σ ί α ς 'Άμα δμως παραυλέψωμε την αξία χρήσης των ΠΡΟ'ίόν­των, παρα6λέ.-τομε τΙς διάφορες συγκεκριμένες μορφες εργασίας που τα εφτια­σαν, που τα παρήγαγαν Τότε πια δεν είναι προ'ίόντα της δουλειας τού μαραγ-­

κοϋ, τού ύφαντη κλπ., παρα εΊναι άπλώς προϊόντα α ν θ Ρ ώ π ι ν η ς έ ρ­

γ α σ ί α ς ε ν γ έ ν ε ι ΚαΙ σαν τέτια ακρι6ως είναι _ α ξ ί ε ς

'Ένα εμπόρευμα λΟL.-τΟν εχει αξία έπειδη σ' αυτο ενσωματώνεται άνθρώ-­πινη εργασία εν γένει πως τώρα θα μετρήσωμε το μέγεθος της αξίας του; M�

το ποσο της εργασίας που εχει μ.ι-τη μέσα σ' αυτο καΙ το εκανε αξία ΤΟ ποσο\ πάλι τ1Ίς εργασίας εχει για μέτρο του το χρόνο

σης με τοι,ς κοινωνικως όμαλους δρουι: παραγωγης που Ιτικρατοϋν καΟεφορα καΙ με το μέσον δρο δεξιοσΌνης καΙ εντασης στη δουλειά» 'Άμα αλλάξη ή παρ α ­

γωγtΚiΙ δύναμη, ή παραγωγικότητα της εργασίας, τότε αλλάζει καΙ ή άξία Φυσικα ό ανΘρωπος ενδιαφέρεται πολυ για το χρόνο που χρειάζεται στο φτιάσιμο ένας ώρισμένου προ'ίόντος και ενδιαφέρεται γι' αυτα :τ:άντοτε, με ό­

ποιο σύστημα παραγωγης κι αν ζη Ό χρόνος αυτος επίσης, ακόμη καΙ σε κομ­

μουνιστικά συστήματα., -εχει επίδραση έπάνω στήν αναλογία κατα την όποία

θα γίνεται 1) συνεργασία των διαφόρων κλάδων παραγωγης

28 ΤΟ ΕΜΠΟ ΡΕΤΜΑ

Παίρνομε πάλι το παράδειγμα μιας Ινδικής χωριάτικης κoμμoίrνας ΕΊχε δυο σιδεράδες για να φτιάνουν τα καλλιεργητικα εργαλεία Γίνεται μια εφεύ­ρεση καΙ αυξάνει τήν παραγωγικότητα της εργασίας τόσο που να μη χρειά­ζεται πια -rώρα παρα ενας μόνο σιδερας για να φτιάνη μέσα σε ώρισμένο διά­στημα τα χρειαζούμενα εργαλεία Τώρα πια δε θ' άπασχολούν δυο σιδεράδες σ' αυτη τη δουλειά, παρά ενα μονάχα Τον αλλο θα τον 6άλουν ίσως να φτιάνη δ­

πλα 11 στολίδια Ή παραγωγικότητα δμωι;; της γεωργιχης εργασ[ας εμεινε ή

ίδια Για να ίκανοποιούνται δλες οί ανάγκες &πο γεωργικους καρπους που εχει

;1 κοινότητα, πρέπει να ξοδεύεται τόσος χρόνος δσος καΙ πρίνο

'Έτσι κάθε μέλος τη; κοινότητας θα εξακολουΘήση να παίρνη την ίδια μερίδα άπο καρπους πο-\, επαιρνε καΙ ώς; τώρα "I�πάρχει δμω:; έδω μια αλλη διαφορά: στη δουλεια που φτιάνει τα γεωργικα εργαλεία τώρα αναλογεί μόνο

μ ι α μερίδα καρποί, οχι δ υ ό ΤΟ αλλαγμα στη σχέση των διαφόρων εργα­σιων εδ(ο είναι πολυ απλό ολοφάνερο Γίνεται δμως μυστήριο α -το τη στιγμη που δε θα συνεQγάζωνται α -τευθείας οΙ εργασίες τού γεωργού και του σιδερά, παρα θα πρωτοέρχωνται σε σχέση μόνο με τα προϊόντα τους ΤΟ αλλαγμα σηΊν παραγωγικότητα της έργασίας τού σιδερα θα φαίνεται τότε σαν αλλαγμα στ';)ν άνταλλαΧΤΙΚ1Ί σχέση του προ"ίόντος του σιδερα με αλλων εργασιών προ"ίόντα, σαν αλλαγμα της άξίας του

Ό Ρ ι κ ά Ρ ν τ ο κιόλας είχε πρωτοκαταλάυει πως 11 άξία ένος εμπορεύ­ματος καθορίζεται &.πο το ποσο -ni; εργασίας που ξοδεύτηκε για την κατα­σκευή του Δεν μπόρεσε δμως να Ιδη τον κ ο ι ν ω ν ι κ Ο χαρακτηρα τ11;

έργασίας, που είναι κρυμένος μέσα στην άξία τού εμπορεύματος, δηλαδη το φε­τιχισμο τού εμπορεύματος ουτε να ξεχωρίση μπόρεσε αύστηρα καΙ με σα­φήνεια τι!ν πλευρα της εργασίας που δημιουργεί την αξία τού εμπορεύματος, άπα την αλλη πλευρά της που δημιoυργε� άξίε.ς χρήσης Μιλ'ιισcψε πιο πc�'1ω για

το φετιχισμο του εμπορεύματος "Ας παQακολουθήσωμε t6JQCI το Μαρξ σΤ';1ν εξέταση πο1.1 κάνει για το διφυη χαραΧτ11ρα της εργασίας που περιέχεται μέσα στα εμπορεύματα

ΊΌ εμπόρευμα το είδαμε σαν άξίlΙ χρήσης (χρήσιμο πραμα) καΙ σαν άξία την ύλη του τη δίνει 11 φύση την άξία του τη δημιουργεί 1] εργασία Ή εργα­

σία δμω; δημιουργει επίσης καΙ την αξία ΧΡ11σης του (ηΊ χρησιμότητά του)"

Με ποιον τρόπο 1] εργ α σία δημιουργεί άξία, με ποιόν άξία χρήσης;

'Απο τη μιά της μερια ή εργασία μας παρουσιάζεται σαν ενέργεια που παραγωγικα καταναλ6Jνει ανθρώπινη έργατικη δύναμη εν γένει 'Απο την liλλη της μερια σαν (σρισμέντl ανθρώπινη ενέργεια που γίνεται για f\'av ώρισμένο σκοπό Ή πρώτη πλευρα τιlς εργασίας είναι δ,τι κοινο εχουν δλες οί παραγω­γικες ενέργειες τού άνΟρώπου Ή δεύτερη εΙναι ποικίλη άνάλογα με τΙ; διά­φορες παραγωγικες ενέργειες "Αν πάρωμε την έργασία τού γεωργού καΙ ΤΙ1ν

εργασία τού σιδερά, 6λέπομε δη καΙ οί δυό εχουν κοινο τούτο: δτι είναι

κατανά-ΤΟ ΕΜΠΟΡΕΤΜΑ λωση εργατικής Μναμης εν γένει Ή κάθεμιά τους δμως είναι διαφoρεrικη στο σκοπό της, στον τρόπο που εκτελείται, στο άντικείμενό της, στα μέσα της" στο αποτέλεσμά της

Ή με ω ρ ι σ μ έ ν ο σκοπο καταβολη άνΟρώπινη; ενέργειας σχηματί­ζει ΤΊιν άξία χρήσης 'Η ποικιλία της είναι 11 Gάση τ"�ς εμ πορε υ μ α 7ικης παρα­γωγης 'Εμ π ο ρεύμ τα μπορουν ν' άνταλλαχτούν, μονάχα σταν είναι διαφο:?ε­

τικο το ενα με το αλλο Κανένας δε θ' άνταλλάξη σ�τάρι με σιτάρι, ουτε δρε.'"tά­νια με δρεπάνια (:)' άντα:Αλάξη σμως σιτάρι με δρεπάν:.α 'Αξίες χρήσης μπο­ρούν να ερθουν σε άντcλλαγη ως εμπορεύματα, μόνον αμα κλείνουν μέσα τους ωφέλιμες εργασίες δ ι α φ ο Ρ ε τ ι κ ε ς :τ ο ι ο τ ι κ φ ς (δηλαδΙ1 στΙς ι­

λους τους κλάδους ιδιότητά της, 11 εργασία δηλαδ"� σαν κατανάλωση έργαnί�ης δύναμης εν γένει Και σαν τέτιες καταναλώσεις έργατικίΊ; δύναμης εν γένεΙ

οί διάφορες εργασίες, καθ(ος καΙ οί άξίες, είναι διαφορε τ ικες σϊ Ι ποιοτικως, μα ποσοτικως μονάχα "Ητοι, ως δημιουργος αξίας κά.θε εργασία, παίρνεται σαν

ά π λ η μ έ σ η ε ρ γ α σ ί α, σαν κατανάλωση άπλης εργατικης δύναμης, δύναμης δηλαδη που κάθε ανθρωπος την �χει μέσα στον όργανισμό του κατα μέσον δρο Σύνθετη εργασία άπ' αυτη την αποψη ισοδυναμεί με πολλαπλασια­σμένη άπl:� εργασία Μικρότερο ποσο σύνθετης έργασίας έξtσισνεται με με­γαλύτερο ποσο άπλης εργασίας Ό τρόπος με τον όποtο το καθένα ά:το τα διά­φορα είδη εργασίας άνάγεται σε άπλη εργασία ανάλογα βέβαι α με το χαραχτή­

ρα της εμπορευματικής παραγωγης, εlναι κοινωνιΧός, συγχρόνως ομω; και ά­συνj:.ίδητος τα αίτια ωστόσο που κάνουν ωστε οι λογης λογης σύνθετε; εργα­σί.ες "α παρουσιάζωνται σαν πολλα:τλάσια απλης εργασίας, φαίνεται πω; εlναι αίτια φυσικα κι σχι κ ο ι ν ω ν ι κ ά Κι ετσι φαίνεται μονάχα σε δσους εΙ­ναι προκαταλειμμένοι άπο το φετιχισμο τού εμπορευματικού κόσμου Πολλοι μι­κροαστοι σοσιαλιστες που 11θελαν να «ρυθμίσουν» την άξία δηλαδη να την κα­θορίσουν μια για πάντα, για να <<καθαρίσουν τη σκουρια» της εμπορευματικης παραγωγης και να διαιωνίσουν το σύστημα αυτό, γύρεψαν να 6ροίίν τα δήθεν φυσικα αυτα αίτια και να προσδιορίσουν πόση άξία δημιουργεί το κάθε είδος εργασίας (Παρ6λ «Κανονικη εργάσιμη ήμέρα» τού Ροντμπέρτους) Ή άλή­θεια εlναι πως τα αίτια αυτα ε1ναι κοινωνικα κι άλλάζουν άδιάκοπα

Για πολυ λίγα ζητήματα διατυπώθηκαν τόσο πολλες εσφαλμένε� γνωμες

ι;ης που παράγονται άπ' αύτή�, λέγει δ Μάρξ, «δεν είναι ή μοναδική πηγη του ύλικού πλούτου Ή εργασία είναι δ πατέρας τού πλούτου, καθως λέγει δ Ούίλ­λιαμ Πέττυ, καΙ ή γη εΙναι ή μητέρα τοm

"Αμα μεγαλώνη ή παραγωγικότητα της εργασίας, αύξάνει καΙ δ ύλικΟς πλούτος μιας χώρας, με την προϋπόθεση φυσικα δτι οΙ άλλες συνθηκες εμειναν ο'! ίδιες ΤΟ ίδιο κι οταν μικραίνη ή παραγωγικότητα της εργασίας, ελαττώνε­ται τότε κι δ ύλικος πλούτος ΣτΙς περιπτώσεις αύτες μπορεί σύγχρονα δ άριθ­μος των επιχειρήσεων να μένη δ ίδιος, αν το ποσο της εργασίας που καταναλώ­νεται δεν άλλάζη Μια καλη εσοδεία πολλαπλασιάζει τον πλούτο τιι, χώρας ΤΟ σύνολο των άξιι:ί')ν που άνΤL.ι"tροσωπεύει ή εσοδεία αύτή, μπορεί να είναΙ, το ίδιο της περσινής χρονιας.; αν το ποσο της κοινωνικώς άναγκαίας εργασίας που κα­ταναλώθηκε είχε μείνει το ίδιο

'Αφού δ Μαρξ ποτε δεν είπε πως ή εργασία είναι -11 πηγή κάθε πλούτου,

κι άφου ή γνώμη αύτη στηρίζεται στιι σύγχυση άξίας ΧΡ11σης καΙ άξίας (εμπο­ρευμάτων &πλω;) , τότε πέφτουν καΙ δλα τα συμπεράσματα που θέλησαν να βγάλουν σχετικα με ro Μαρξ άπο ενα τέτιον ισχυρισμό Τώρα δμως είναι φα­νερο καΙ πόσο άστήριχτη είναι ή κατηγορία εναντίον του Μαρξ πως τάχα πα­ρά6λεψε το ρόλο της φύσης στην παραγωγ11 ΤΟ πιο σωστο είναι πως αύτοΙ οΙ άντl.παλoι ίσα ίσα παραδλέiι:oυν τη μεγάλη διαφορα που χωρίζει το ύλικο σωμα τού εμπορεύματος άπο την κοινωνικη σχέση, που αύτο άντιπροσωπεύει «Πόσο πολυ άπατημένοι εΙναι πολλοl οικονομολόγοι άπο το φετιχισμο που παρακολου­θεί τον εμπορευματικο κόσμο η άπο την άντικειμενικη εμφάνιση των κοινωνικων σχέσεων εργασίας, a,:rro το 6λέπομε καλά, εκτος άπο άλλα, καΙ στην άνούσια τόσον καιρο φιλονικεία για το ρόλο που παίζει ή φύση στο σχηματισμο της άν­ταλλαχτικης άξίας • Αφου ή άνταλλαχτικη άξία είναι εναι;; ώρισμένοι;; τρόπος

ΤΟ ΕΜΠΟ ΡΕΎΜΑ 31

για να εκφράζωμε τη χρησιμοποιημένη στο φτιάσιμο ενός πράματος εργασία, αυτό θα πη πως 1'1 άξία (ή άνταλλαΧΤΙΚ1)) δεν μπορεί να εχη μέσα της κανένα φυσικο ύλικό συστατικό δπως δεν μπορεί να εχη τέτι.α ύλικα ή τιμ1) τού σVΝώ.­

λάγματος εξαφνα»

ΚαθΙΙ)ς 6λέπομε, ό Μαρξ καθόλου δεν «Π α Ρ ά 6 λ ε Ψ ε» τό ρόλο τη;

φύσης στην παραγωγl] των άξιων χρήσης "'Αν την ξεχώρισε άπό τον xaeOΡL­σμο της άξίας, αυτο δεν το εκανε έπειδ1) τάχα τού ξέφυγε, μα γιατΙ δασιζόταν ση)ν άντίληψη, που ιοίχε α-Ι'τός για τόν κοινωνικο χαραχτηρα της παραγωΥϊI;

πηγη της άξίας, δεν μπορεί να εχη άξία, δπως ή 6αρύτητα δεν εχει δάρος, ουτε ή θερμότητα θερμοκρασία 'Ως εδω μιλήσαμε για την άξία που δ η­

μ ι ο υ Ρ γ ε ί ή άπλη η σ{",θετη εργασία, δεν κάναμε λόγο καθόλου για την

άξία που εχει ή έργατικη δί'ναμη καΙ που εκφράζεται στο μισθο τού εργάτη, τού φορέα της δύναμης αυτης

'Ως εδω πήραμε για ΠΡοϋπόθεση μόνο την άπλη εμπορευματικη παραγω­γ11 καΙ την άπλη άνταλλαγη εμπορευμάτων Δεν ύπάρχει άκόμη για μας έργα­τικη δύναμη, δύναμη εργασίας ώς εμπόρευμα Για την άνθρώπινη εργατικη δύναμη καΙ για την άξία της, θα πραγματευτούμε άργότερα πιό διεξοδικά 'Εδώ φτάνουν αυτα μόνο για να προλάδωμε μια πλάνη

Οί περισσότερες άνΤΙΡΡ11σεις στη μαρξικη θεωρία της άξίας δασίζονται έπάνω σε τέτιες πλάνες, άλλες ζητούν σώνει και καΜ ν' άντικρούσουν ίσχυρι­σμους που ποτε δεν τοιις εκανε ό Μάρξ, κι άλλες πάλι είναι άπλες άδικαιολόγη­τες ύποψίεςj>σαν τη συχνη Υ (lτηγορία για το δήθεν δογματισμό τού Μάρξ Για να είμαστε προφυλαγμένοι άπο τέτιες εσφαλμένες άντιλήψεις, πρέ.ι-τει πάντοτε να εχωμε στό νού μας τόν πραγματικο χαραχτηρα ενός νόμου σαν το νόμο της άξίας Τί λογης νόμος είναι ό νόμος τούτος ;

Κάθε φυσικος η κοινωνικος νόμος είναι μια προσπάθεια να εξηγήσωμε

τα φαινόμενα μέσα στην φύση η στην κοινωνία Κανένα δμως άπο τα φαινό­μενα αυτα δεν εχει μια και μοναδικη αιτία Οί πιο ποικίλες και πιο πολύπλοκες αιτίες προκαλούν τη γένεση των διαφόρων φαινομένων, καΙ τα φαινόμενα αυτα δε γίνονται άνεξάρτητα το ενα άπο το άλλο, παρα διασταυρώνονται επάνω

σε ποικιλώτατες κατευθ{",σεις Ό έρευνητης άρα των φαινομένων καΙ των αι­τίων τους μέσα στη φύση η ση)ν κοινωνία εχει διπλΟ καθηκον Πρέπει πρωτα

να χωρίση τα διάφορα φαινόμενα τΟ ενα άπο το αλλσ, να τ' άπομονώση Πρέπει

32 ΤΟ ΕΜΠ Ο ΡΕΤΜΑ

ϋστερα να ξεχωρίση τα αίτια που προκαλούν τα φαινόμενα αύτά, τα ουσιώδη απο τα επουσιώδη, τα κανονικα καΙ ταχτικα ά 'Τ[Ο τα τυχαία ΚαΙ τα δυο αυτα είδη ερευνας μόνο αφηρημένα, με λογΙΚ11 α φ α ί Ρ ε σ η (Α b s t r a k t ί ο η)� μπορούν να γίνουν '() φυσιοδίφης στην ερευνά του 60ηθιέται άπο ενα σωρο α­πείρως τελειοποιημένα οργανα και μεθόδους παρατήρησης και πειρα\Λ-ατικης εξέτασης '0 ερευνητης τών νόμων της κοινωνίας το τελευταίο δεν μπορεί καν

να το χρησιμοποιήση (το πείραμα) 'Όσο για το πρώτο είναι ύποχρεωμένος ν' αρκεστη σε ατελέστατα 60ηθητικα μέσα

Με τ11 λογικη αφαίρεση δ ερευνητης άπoκα�ύπτει ενα μόνον άπο τα φαι­νόμενα εκείνα, που θέλει να εξηγήση Χωρίς τη γνώση τού νόμου αυτού δεν μπορούν να εξηγηθούν τα σχετικα φαινόμενα Δε φτάνει δμωι:; καθόλου αυτος μονάχα δ ενας νόμος, για να εξηγηθούν τα φαινόμενα αυτα πέρα πέρα, εντελώς

ΤΟ ενα αίτιο μπορεί ν' αδυνατίζη το ϋ.λλο, μπορεί ακόμη και να καταστρέφη δ­

λωσδιόλου την ενέργεια τού ϋ.λλου αίτιου Θα ήταν δμως λάθος σε μια τέτια περίπτωση να συμπεράνωμε πως το αίτιο δεν ύπάρχει καθόλου Οί νόμοι της πτώσης π χ ισχύουν μόνο σε χώρο κενο άπο αέρα: εδώ ενα κομάτι μολύ6ι καΙ ενα φτερο πέφτουν χάμω με τι1ν ίδια ταχύτητα Μέσα σε χώρο JJ;oiJ εΧΗ αέρα το αποτέλεσμα είναι διαφορετικο εξαιτίας της αντίστασης τού άέρα Μολοντούτο ό

νόμος της πτώσης είναι σωστός

ΤΟ ίδ ιο γίνεται καΙ με την αξία 'Aφlιτoυ ή παραγωγη των εμπορευμάτων εγινε 11 επικρατούσα μορφη στην παρα Υωγή, ι ι ιν προσοχή μας την τρά6ηξαν

οί νόμοι που κυ6ερνούν το σχηματισμο τών τιμών για τα εμπορεύματα, καΙ αυ·

το πάλι μας εσπρωξε στην ερευνα τών σχετικών αΙτίω� Ή εξέταση τών τιμών ώδ11γησε στον καΘορισμο τού μεγέθους τιον αξιών 'Όπως δμως ή δαρύτητα δεν είναι ή μοναδικη καΘορισΤΙΚ11 αΙτία στα φαινόμενα της πτώσης, ετσι καΙ ή

αξία ένος εμπορεύματος δεν εΙναι ή μοναδικη αιτία της τιμης του Αυτος δ ίδιος

ό Μαρξ τονίζει πως; ':'πάρχουν εμπορεύματα που ή τιμή τους μπορεί να στέιtη, οχι μόνο πρόσκαιρα, μα καΙ παντοτινά, πιο κάτω άπο την αξία τους 'Έτσι π χ

το χρυσάφι καΙ τα διαμάντια δεν επληρώθηκαν ακόμη ποτε σε δλη τους τη\ πραγματικη αξία ΚαΙ το εμπόρευμα δύναμη εργασίας μπορεί σε ώρισμένες περιστάσεις να πουλιέται διαρκώς κάτω &",ΤΟ την αξία του

Κ , ατι περισσοτερο μα ιστα , ' λ '0 Μ' ξ αρ ωτο ει ε πως μεσ α σΤυ συστημα το • 'δ ξ , , 1. ' ,

κωτιταλιστικό, κάτω άπο την επίδραση τού κέρδους, επηρεάζεται τόσο πολ-υ ό νό­μος της αξίας, ωστε τα περισσότερα εμπορεύματα οχι μόνο μ π ο Ρ ο ύ ν, μα καΙ π Ρ έ π ε ι αναΥκαστικα να στέκουν διαρκώ, πότε επάνω καΙ πότε κάτω άπο την αξία τους Ώστόσο καΙ τότε ακόμη ό νόμος της αξίας κρατεί πάντα την ισχύ του, αφου κι αυτες επίσης πάλι οί παρεκκλίσεις τών τιμών άπο την αξία δεν μπορούν να εξηγηθούν παρα μόνο με τη 60ήθεια τού νόμου της αξίας

ΔΕ μιλούμε πλατύτερα επάνω στο θέμα αυτό, γιατί μας χρειάζεται να

γνωρίζω-ΤΟ ΕΜΠΟΡΕΤΜΑ 33

με τους νόμους τοϋ κεφαλαίου καΙ του κέρδους θα ξαναέρθωμε αργότερα στό ζήτημα

Πολλες πάλι απο τΙς αντιρρήσεις στη θεωρία της; αξίας στηρίζονται στη σύγχυση τιμής καί αξιας ΚαΙ οί δυό αυτες εννοιες πρέπει να ξεχωρίζωνται αυ-

σ τηρα

πρωτα απ' δλα δμως δεν πρέπει ν' αφήνωμε να μας τυφλώνη ό φετιχι­σμός των έμπορευμάτων δf.ν ΠQέπει tηΛαδη τίς κοινωνικες σχέσεις που έκφρά­ζονται στο σώμα του !μπορεύματος να τίς θεωρουμε φυσικές του ιδιότητες

"Άμα δεν ξεχ-.ιΟΟμε ποτε πως ή παραγωγη έμπορευμάτων εΤναι μια παραγωγη

Κ ο , ν -ω ν ι κ ή, μέσα στην δποία οί διάφορες έπιχειρήσεις παράγουν ή μια

γ ι α την άλλη, μολονότι δεν παράγουν ή μια μ α ζ ι με την άλλη, καΙ πως ή άξία των έμπορευμάτων δεν εΙναι καμια σχέση ανάμεσα σε π Ρ ά μ α τ α, πα­

ρα σχέση αμοιβαία ανάμεσα σε ά ν θ Ρ ώ π ο υ ς, κρυμένη δμως μέσα σε έμπράγματο, ύλικΟ περί6λημα, - τότε θα ξέρωμε έπCΣ� με ποιον τρόπο πρέ­πει να έννοουμε το ακόλουθο χωρίο του Μα.ρξ που εΤναι ή δάση σε δλη την έ­ξέταση τoiί «Κεφαλαίου» «Τ ο π ο σ ο τ η ς κ Ο ι ν ω ν ι κ ω ς ά ν α γ­

Το σακάκι μονάχο του, αμα το πάρωμε αύτο καθαυτό, δεν εΤναι ακόμη έμπόρευμα 'Εμπόρευμα γίνεται απο τη στιγμη ποο θα θελήσω να το ανταλλά­

ξω 'Επομένως καΙ Τι αξία ένός έμπορεύματος δε φανερώνεται, ένόσω δεν το συγκρίνω μ' �να lfίJ,,(:, με το δπoio σκέφτομαι να τό ανταλλάξω Τό μέγεθος της άξίας ένός έμπορεύματος κ α θ ο Ρ ί ζ ε τ α ι μεν απο το ποσο της έργα­σίας της κοινωνικώς αναγκαίας για τό φτιάσtμό του, έ κ φ Ρ ά ζ ε τ α ι δ­

μαις με τη σχέση του μεγέθους τούτου πρΟς το μέγεθος � τα μεγέθη της αξίας ένΟς � περισσοτέρων liλλων έμχορευμάΤων δηλαδη έκφράζεται με την α ν­

τ α λ λ α Χ τ ι κ ή τ Ο \Ι ι; σ Χ έ σ η Ή άστι.χη otκονομικη έπιστήμη

10 λίτρες 6άρος, αυτό γίνεται ε π ε ι δ ή ε6αλα στήν lίλλη πλάστιγγα δέκα κομμάτια σίδερο της μιας λίτρας ''!σα toa το εναντίο, χρειάστηκε να 6άλω τόσα κομμάτια στήν πλάστιγγα, επειδή ή ζάχαρη εΤχε δέκα λίτρες 6άρος

Δε θα μπορούσαμε να φέρωμε σε ώρισμένο συσχετισμο σίδερο καΙ ζάχαρη

ώς σ ώ μ α τ α, αν δεν είχαν καΙ τα δυό τους μια κοινή φ υ σ ι κ η ιδιότη­τα: τή 6 α Ρ ύ τ η τ α 'Έτσι καΙ τό σακάκι καΙ τό πανΙ δε θα μπορούσαμε

να τα φέρωμε σε ώ\!ισμένο συσχετισμο ώς ε μ π ο Ρ ε ύ μ α τ α, αν δεν είχαν μια κοινη κ ο ι ν ω ν ι κ η ιδιότητα: το δτι είναι καΙ τα δυο ΠΡΟ'ίόντα άνθρώπινης εργασίας εν γένει, το δτι είναι ά ξ ί ε ς

Σ ίδερο καΙ ζάχαρη σηΊν πρώτη εξίσωση παίζουν δυο διαφορετικΟ'υι; ρό­

λους: ενα κομμάτι ζάχαρη είναι τόσο δαρύ, δσο καΙ δέκα λίτρες σίδερο Ή ζά­χαρη εδώ παρουσιάζεται σα ζάχαρη, το σίδερο δμως δεν παρουσιάζεται σα σίδερο, παρα σα.ν ενσάρκωση της 6αρύτητας, σα μορφή της Στήν εξίσωση α'υηΊ δεν παρα6λέπομε τΙς ιδιαίτερες σωματικες ιδιότητες της ζάχαρης, τΙς πα­ρα6λέπομε δμως στο σίδερο

Παρόμοιο φαινόμενο μας παρουσιάζει καΙ ή εξίσωση: ενα σακάκι-20 πΎj­χες πανί ΚαΙ τα δυό σακάκι καΙ πανί, είναι εμπορεύματα, επομένως άξίε; χρήσης καΙ άξίες μαζί Στη μορφή δμως της άξίας, στην .α ν τ α λ λ α Χ t ι­

Κ η σ Χ έ σ η, μόνο το σακάκι παρουσιάζεται ώς άξία :χ.ρήσης, το πανΙ ά­πεναντίας παρουσιάζεται ώς εκφραση, ώς μορφη άξίας

ΤΟ 6άρο; της ζιΧχαρης μπορώ να το ζυγιάσω σχι μόνο με 6άρη σιδερένια,

ΤΟ ΕΜΠΟΡΕΤΜΑ 35

μα καΙ με μολυ6ένια, μπρούντζινα κλπ 'Έτσι καΙ την άξία "Όύ σακακιού μπο­

ρώ να την εκφράσω όχι μόνο σε πανί, μα καί σε κάθε αιλο εμπόρευμα Στην έξίσωση λοιπόν: ενα σακάκι=20 πηχες πανί, παρα6λέπω όλωσδιόλου την ί­

.διαίτερη φ υ σ ι κ η μ ο Ρ φ η τού πανιού ΑυηΊ στο συσχετισμο τούτον ίσχύει, καθ ως είπαμε, μόνο ως ά ξ ί α, ως ενσωμάτωση άνθρώπινης εργασία;

εν γένει ΤΟ πανί γίνεται μορφή, με την όποία εμφανίζεται ή ά ξ ί α τού σακακιού σε άντίθέση προς το σ ώ μ α τού σακακιού Ή άντίθεση άξία; χρή­σης καΙ άξίας, που κρύβεται μέσα στο σακάκι, σπως καΙ σε κάθε άλλο εμπόρευ­

μα, άντικαθρεφτίζεται στην εκφραση της άξίας, γιατΙ μέσα σ' αυτην ή σωματι­:κη μορφη τού σακακιού παίρνεται σα μορφη της άξία; χρήσης μονάχα, ενώ 'ή σωματικη μορφη ιου πανιού παίρνεται μόνο σα μορφη της ά ξ ί α ς τού lμπορεύματος

Ώστόσο ή άξία χρήσης τού εμπορεύματος, με το όποίο εκφράζεται ή άξία -τού άλλου έμπορεύματος -δ Μαρξ το όνομάζει Ι σ ο δ ύ ν α μ ο ( Aequiva­lent (*) δεν είναι κάτι άδιάφορο τα δυο εμπορεύματα πρέπει να είναι δια­-φορετικά "Η εξίσωση: ενα σακάκι=�να σακάκι είναι άνόητη

Μπορώ να εκφράσω την άξία τού σακακιού σχι μόνο σε πανί, μα καΙ σε κάθε άλλο διαφορετικό του εμπόρευμα Μπορώ σμως καΙ ν' άντιστρέψω την ε­ξίσωση, κι ετσι να εκφράσω σε σακάκια την άξία τού πανιού καθως καΙ κάθε άλλου εμπορεύματος

36 ΤΟ ΕΜΠΟΡΕΤ:ΜΑ

ΚαΙ 01 δυΟ εξισώσεις φαίνεται πως λέγovν το ίδιο πραμα Λέγovν το ίδιο, μόνο άμα παρθοϋν σαν άπλες μ α θ η μ α τ ι κ ε ς εξισώσεις Σ α διαφορε­τικες δμως μορφες ,ιης άξίας, εχουν σημασία λογικώς καΙ ίστορικώς διαφορε­τική ή μια άπό την άλλη

ΣτLς άπαρχες της εμπορευματικης παραγωΥης τα ΠΡΟ"ίόντα άνταλλάζον-· ταν πού καΙ που, αν τύχαινε Ή περίοδος αύτη μπορεί να παρασταθη με μι.cr άπλη εξίσωση, δπου ενα εμπόρευμα με ε ν α μονάχα εμπόρευμα μπορούσε να ερθη σε ώρισμένο συσχετισμό, π χ ενα μπρούντζινο σφυρΙ = 20 λίτρες άλά­

τι τη μορφή αύτη δ Μαρξ την όνομάζει ά π λ η f\ μ ο ν α δ ι κ η μ ο

(1-φ ή ά ξ ί α ς 'Αφότου δμως Ε)'α προ"ίον εργασίας, π χ τα ζώα, αρχισε ν"

άνταλλάζεται οχι πια μόνο κάπου κάπου, παρα σ υ ν ή θ ω ι; με liλλα προΊ:όντα, ά."tΟ τότε ή εκφραση της άξίας παίρνει τη μορφή της πρώτης άπΟ τΙς δυΟ προα­ναφερμένες έξισώσεις, ετσι π χ

ΊΙ παραγωγη Ει1ΠΟρευμάτων δμως άναπτύσσεται &κόμη περισσότερο Με­γαλώνει δλοένα καΙ περισσότερο δ άριθμ.bς των προωντων εργασίας πού πα­ράγονται γι' άνταλλαγή, δηλαδή ώς εμπορεύματα, καΙ ή συνήθεια της άν­ταλλαγης περιλα6αίνει δλοένα καΙ περισσότερα είδη εμπορεύματα Δεν περιορί­ζεται πια ή συνήθεια αύτη στην άνταλλαγη ζώων, σπαθιών, ζωνών, πoτηρι.ό'nt· κλπ το πιο χρειαζούμενο άπ' δλα αύτα τα είδη, π χ τα ζώα, άρχίζει να εκ­φράζη συχνότερα την άξία δλων των Ολλων, ώσπου στο τέλος γίνεται το μονα­δικο εμπόρευμα, με το δποίο εκφράζεται ή άξία δλων εν γένει τών εμπορευμά­των πού άνταλλάζov-ται "Έτσι στο σημείο τούτο μπαίνει στη σκηνη δ δεύτερος

τύπος άνταλλαγης που προαναφέραμε, ή γ ε ν ι κ η μ ο Ρ φ ή ά ξ ί α ς

"'Ας προσέξωμε τώρα καλύτερα το ίσοδύναμο στην εξίσωση τούτη Καθώς είδαμε, το Ισοδύναμο παρουσιάζεται σα.ν ενσωμάτωση άνθρώπινηι; εργασίαι; έν­

γένει " ΣτLς πρωτύτερες δμως μορφες που επαιρνε ή άξία, τυχαία μόνο καΙ πε­ραστικα κάποτε παιιοοοιαζόταν ενα εμπόρευμα μ' αύτον τΟν τρόπο Στην εξί­σωση 1 σακάκι = 20 πηχες πανΙ το πανΙ παίρνεται 6έ6αια μόνο σαν εκφρασή

άξΙας , Αμα δμως τΙς 20 πηχες άντΙ τΙς εξισώσωμε με 1 κιλΟ σιτάρι, η πάλι,

με 1 σακάκι, εδώ πια τΙ:;)ρα ώς ενσωμάτωση άνθρώπινης εργασίας εν γένει πα

iνσάρκωση άνθρώπινης έργασία� έν γένει Αύτδ καΙ μόνον αύτο εΤναι τώρα πιά το έμπόρευμα πο\ι μπορεί ν' άνταλλαχτη ά π ε υ θ ε Ι α ς με δλα τ' άλ­

λα καΙ πού γι' αύτον το λόγο ό-καθένας δέχεται νά το πάρη Άπδ την άλλη με­

.ριά, ετσι χάνουν δλσ τ' OJJoα, έμπορεύματα την ίκανότητα καΙ τη δυνατότητα -ν' άνταλλάζωνται άπευθείας; το ενα με το l1.λλo Κάθε άνταλλαγη δυδ εμπoρεu­

;Ρ.άτων άπΟ τώρα καΙ πέρα γίνεται μόνο με τη μεσολάδηση τού γ ε ν ι χ ο iί

,ισοδύναμου στό δποίο άντικαθρεφτLζιwrαι δλες οΙ άξίες των εμπορευμάτων

Γιά νά μπορέση νά γίνη άνταλλαγη έμπορευμάτων πρέπει :να ύπάρχουν δυό προυποtJέσεις;; lον, τά πρo"Lόντα πού θ' άνταλλαχτοϋν πρέπει να εΤναι ά ξ Ι ε ς Χ Ρ ή σ η ς (χρήσιμα πράματα δηλαδη) γιά �ε(νoυς πού δ έ ν τ ά x α ·� έ Χ ο υ ν, νά μ η ν εΤναι δμως άξΙες χρήσης γιά τούς

χ α τ ό Χ ο υ ς τους 20ν, οΙ άνταλλάχτες πρέπει ν' άναγνωρ�η δ gyαc; τΟν

άλλο άτομικό, t δ ι ω τ ι χ Ο t δ L Ο Χ Τ ή Τ η των ΠΡΟ'ίόντων, πού θ' άν­ταλλάξουν Ή 'V Ο μ Ι Χ η σ Χ i σ η της ιδιωτικής ιδιοχτησίας δεν εΤναι παρά δ χαθρεφτης των σ Χ i σ ε ω ν π ο ύ θ ε λ η μ α τ ι χ ά συνάπt'oυν

-οΙ δυο άνταλλάχτες καΙ που εχουν γιά δάση τους τΙς ο t κ ο ν ο μ ι χ έ ς σ Χ t­ι(1 ε ι ς Δέν άρχισαν OL ανθρωποι ν' άνταλλάζουν εμπορεύματα wι&η t1εω­

ροϋσαν δ ενας τόν δλλο άτομικο ίδιoχτ1tτη των έξωτερικών άντιxει.μένωv, μά το Ιναντίο, άρχισαν ν' άναγνωρίζουν δ gνας τΟν άλλο ίδιοχτήτη άπό τcnε χού !­φτασαν στό σημείο ν' άνταλλάξουν έμπορεύματα μεταξύ τους

Ή πρωταρχικη μορφή πoV fπαιρνε gva προ'Ι:Ονο έργασLα;, δταν δεν fttav

σξία χρήσης γιά τΟν κάτοχό του, ή πρώτη άρα μορφή τoiί έμπορεύματος εΤναι

τό π ε Ρ Ι σ ε υ μ α των προ'ίόντων εργασίας πέρα άπσ τΙς άνά-Υκες τού κα­τόχου τους ΚαΙ τά προϊόντα αύτά δεν παράγονται άπο πρΙν bt'τηδες γιά την σνταλλαγή, μά γιά tδια τού παραγωγoiί χρήση 'Εμπορεύματα πρωτογίνονται

cΆ πρoWντα με την άνταλλαγή

·'Οσο γιά το δεύτερο σημείο την άμοι6αία άναyvώριση τη� άτoμικ� ίδιο­

χτησίας 4mo εΙναι ΔVΝατo μόνον �ί δπου εχομε 000 άνεξάρτητα το �α άπΟ

38 το ΕΜΠΟ ΡΕ'.cλΙΑ

το αλλο πρόσωπο ' «.\{ια τέτια δμως σχέση αμοι6αίας ξενότητας δέν ύπάρχε� Jτα μέλη μιας φυσικης κοινότητας, δποια κι αν εχη μορφή, ειτε τής πατριαρχι­ κης οικογένειας, είτε της άρχαίας ινδικής κομμοίινας, είτε του κράτους των­

''!νκα κλπ 'Ι-Ι ανταλλαγ1Ί εμπορευμάτων άρχίζει εκεί δπου τελειώνει δ κομμου­ νισμος των κοινοτήτων, στα σημεία άκριδώς εκείνα δπου ΟΙ κοινότητες ερχον- , �

'Η άνταλλαγη δμως των πρΟ"ίόντων γίνεται ε,'α φαινόμf\ ) δλοένα και περισσό­ τερο κοινωνικο μ έ σ α στΙς κοινωνίες 'Αρχίζουν πια οί ανθρωποι σχι μόνο

τα περισσεύματα ν' άνταλλάζουν, μα καΙ άξίες χρήσης ,ια παράγουν ξεχωριστα

γ ι α ί ο σ κ ο π Ο τ η ς ά ν τ α � λ α γ ή ς 'Έτσι ή αναλογία στην όποία άνταλλάζονται τα πράματα άρχίζει να εξαρταται όλοένα και περισσότερο,

&.'"'0 τις συνθήκε; τη; παραγωγής τους Τ ο μ έ γ ε θ Ο ς τ ή ς ά ξ ί α ς ένος εμπορεύματος άρχίζει να γίνεται ενα μέγεθο:;; που καθορίζεται απο τον αναγκαίο για την ΚJ.τασκευή του χρόνο εργασίας

'Απο τη στιγμη δμως πoiι προ"ίόντα εργασίας φτιάνονται με μόνο το σκοπο της ανταλλαγής, αναγκαστικα εμφανίζεται αμέσως καΙ 1i αντίθεση μεταξiι α­ ξίας και αξίας χρ{ν,ης, αντίθεση που ΚΡΙJδεται μέσα σ' αυτη '-'1 φύση τού εμπο­ ρεύματος

Ή αντίθεση αυτΥι που ύπάρχει μέσα σε κάθε εμπόρευμα δρίσκει, καθως : είδαμε, την εκφρασή της στη μορφη ηϊς αξίας Στην εξίσωση 20 πήχες πανΙ

=1 σακάκι, το πανι μονάχο του μας λέγει δτι είναι καΙ αξία χρήσης (πανΙ)

καΙ αξία (ίσο με το σακάκι) Στην άπλη δμως μορφη άξίας είναι ακόμη πιο δί·σκολο να συλλάοωμε καλα αυτη ηΊν αντίθεση, γιατΙ το εμπόρευμα που έδδ') χρησιμεύει για ισοδύναμο για ενσάρκωση ανθρώπινης εργασίας εν γένει, τυ­ χαία μόνο και παροδικα παίζει αυτον το ρόλο Στη γενικη αναπτυγμένη μορφη 4ξίας ή αντίθεση Π<ΙQουσιάζεται πιο καθαρή, γιατΙ τώρα για ισοδύναμα μπ()ο ροϋν να χρησιμεύουν περισσότερα εμπορεύματα, αφού δλα τους εχουν ενα πρα­

μα κοινό: την ιδιότητα να είναι προ'ίόντα εργασίας η να εΙναι αξίες

"υσο δμως πεuισσότερο αναπτύσσεται ή ανταλλαγη εμπορευμάτων δσο περισσότερα ΠΡΟ"ίόντα sργασίας γίνονται εμπορεύματα, τόσο πιο μεγάλη γί­ νεται η άνάγκη για ενα γενικο ισοδύναμο ΣτΙς άρχες της ανταλλαγής ό καl:Jέ­ νας αλλάζει δ,τι δεν τού χρειάζεται καΙ το άλλάζει απευθείας μέ δ,τι τού χρειά­ ζεται Μια τέ';ια ανταλλαγη δμως γίνεται όλοένα καΙ πιο δύσκολη, ενόσω η πα­ ραγωγη έμπορευμ tτων γίνεται ή γενικη μορφη κοινωνική, παραγωγής "Ας ύπουέσωμε π χ δη ή εμπορευματικη παραγωγη εχει σε τέτιο σημείο αναπτυ-

ΤΟ ΕΜl10ΡΕΤΜΑ 39

χτη, ωστε ή ραφτικΊ1 ή αρτοποιία, 11 προμήθεια των κρεάτων, ή επιπλοποι'ία κλπ εΥιναν αυτοτελείς ε π ι χειρήσεις Ό ράφτης δίνει ενα σακάκι στο μαραγκό nα

τ?> ράφτη το σακάκι δεν είναι αξία χρήσης για το μαραγκο είναι Ό μ ραγκος δμως δεν εχει ανάγκη α."tο αλλα επιπλα, ΤΟ'ίϊ φτάνουν δσα εχει στο σπίτι του Καρέκλες καΙ τρα.ίτΙζια για το μαραγκο δεν είναι αξίες χρήσης, μα ουτε καΙ για το ράφτη 'Απο την αλλη μερια δμως δ ράφτης εχει ανάγκη α."tο ψωμΙ που

το φτιάνει ό ψωμάς, απο κρέας που φέρνει δ χασάπης, γιατΙ πέρασε πια ό και­ ρος δπου ζύμωνε καt εθρεφε γουρούνια μονάχος στο σπίτι του ΤΟ κρέας καΙ

το ψωμί, που χρειά�εται δ ράφτης δεν είναι αξίες χρήσης για το χασάπη καΙ τον ψωμά ό ψωμας δμως κι δ χασάπης δε χρειάζονται τη στιγμη αύτη κανένα σακάκι Ό ράφτης ετσι διατρέχει τΟν κίνδυνο να πεθάνη της πε[ναι;;, μολονότι 6ρηκε αγοραστη για το σακάκι του Έκείνο που χρειάζεται είναι ενα εμπόρευ­

οι (fvOgroJToL πως ήτα.ν πιο ώφέλιμο στΙς ανταλλαγες να δεχτονν ενα μόνο εμπό­ ρευμα ώς γενικο ισO�"ύναμo, το εμπόρευμα εκείνο αρχισαν να το παίρνουν ολοέ­

να καΙ συχνότερα με την ιδιότητα τού γενικου ισοδύναμου Ποιο τώρα εμπόρευ­

μα θα κρατούσε Τ11ν ίδιότητα αυτή, τοτη;ο εξαρτήθηκε απο διάφορες περιστά­ σεις Στο τέλος δμως το μονοπώλιο τού γενικου ισοδύναμου το πηραν τα π 0-

λ ύ τ ι μ α μ έ τ u λ α καΙ ετσι αύτα εγιναν χ ρ η μ α 'Ως ενά δαθμο αυτο ίσως να fYLVs έπειδη στην αρχη τα στολίδια καΙ τα σχετικα ύλικα ήσαν απο τα σπουδαιότερα είδη της ανταλλαγης Κυρίως δμως αυτο εγινε επειδ11 οΙ φυσικες ιδιότητες που εχουν το χρυσάφι καΙ το ασήμι αντιστοιχονν στις λει­ τουργίες, που εκτελl'ί ενα γενικο ισοδύναμο στην ανταλλαγή Ά,'αφέρομε δυο μόνο ιδιότητες που fXOVV τα πολύτιμα μέταλλα: Κρατούν πάντα την ίδια ποιό­ τητα καΙ δε χαλνονν ουτε στον αέρα, ουτε στο νερό, είναι έπομένως αναλλοίω­

τα ΚαΙ ΟΟτερα μπορούμε να τα διαιρέσωμε δσο θέλωμε καΙ να τα συνθέσωμε (χωρΙς να χάσουν τ�ν αρχική τους αξία) Είναι έπομένως καταλληλότατα για

να ενσαρκώσουν την ένιαία, αδιάκριτη, ανθρώπινη εργασία εν γένει, να παραστή­ σουν μεγέθη αξίας, που οΙ διαφορές τους είναι μόνο στον αριθμο (ποσοτικές ) , οχι στΙς ιδιότητες (ποιοτικές)

ΤΟ χρυσάφι καΙ το ασήμι μπόρεσαν να γίνουν αύτα μονάχα γενικο ισο­δύναμο έπειδη στο διάστημα τού χρόνου εμπαιναν μέσα στΙς ανταλλαγες κι αύ­

τα ώς ε μ π ο Ρ ε iι μ α τ α Μόνον επειδη ήσαν έ μ π ο Ρ ε ύ μ α τ α

μπό-40 ΤΟ ΕΜΠΟΡΕΤΜΑ

ρεσαν (χάρη στΙς ιδιότητές του;) να γΙνουν Χ Ρ η μ α Το χρημα δεν ε!ναι ουτε έφεύρεση ένός Τι περισσοτέρων άνθρώπων οϋτε ενα άπλο σημάδι της ά­ξία; Ή άξία του χρήματος καΙ οί ιDρισμένες κοινωνικές του λειτουργίες δεν

εΙναι κάτι αύθαίρετα άπο άνθρώπους καμωμένο τα πολύτιμα μέταλλα εγιναν

χρημα ώτο το ρόλο που επαιζαν ιι>ς έμπορεύματα ",,00(, στην πορεία των άνταλ­λαχτικων σχέσεων

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ

Τ Ο Χ Ρ Η Μ Α

Ή πρώτη λειτουργία τού χρήματος εΤναι να χρησιμεύη Φς μ έ τ ρ ο

τ ώ ν ά ξ ι ώ ν, να δίνη στα έμπορεύματα τb ύλικό, με 1'0 δποLo θα έκφρά­-σoυv την άξία Τovς'

Δεν εΤναι τΟ χ(ιημα έκείνο πού κάνει τα έμπορεύματα δμοειδη καΙ Ικανα -rνα συγκρίνωνται 1'0 ενα με το άλλο ΤΟ εναντίο, έπειδη ίσα ίσά τα εμπορεύμα­

τα ώ ς ά ξ ί ε ς εΤναι ένσωματωμένη (ά ν τ ι κ ε ι μ ε ν L κ ο π Ο ι η μ έ ν η) -άνθρώπινη έργασία, αρα α{-τα καθαuτα δμοειδη, γι' αύτο σαν τέτια μπoρoVν να μετριoVνται έπάνω σε ενα καΙ το ίδιο ώρισμένο εμπόρευμα, πού ετσι γίνεται κ ο ι­

ν Ο μ έ τ ρ ο τ ώ ν ά ξ ι ώ ν Τι Χ Ρ η μ α Το χρημα ώς μ έ τ Ρ ο

τ ώ ν ά ξ ι ώ ν εΙναι ;} άναγκαία μορφη τού μέτρου της άξία; πού ύπάρχει -μέσα στα εμ."'Cορεύματα, δηλαδη τού Χ Ρ ό ν ο υ ε ρ '!f α σ ί α ς (*)

( ) Σ χ ε ικα μ' αϋτό δ MάQξ Χάνει μιό ένδιαφiρουσα παοατηρηση γιά κάποια ού­

τοπία που 6ασιλεύει άκόμη σε πολλούς : «Τό ζήτημα:., λέγει, «γιατΙ τό χρημα νά μήν παοα­ -σταίνη άπευθείας τό χρόνο εργασίας, � σ ι lbστε π χ ίνα χαρτονόμισμα νά γράφη έπά­

νω ώρες έρι;ασίας, εΙναι έντελως τό [διο σα να ρωτούσε καwνας : γιά ποιό λ ό γ ο τάχα

ατό σύστημα της έμπορευματικης παραγωγης τα προϊόντα έργασίας να έμφανίζωνται -σσ.ν έ μπο ρ ε ύ μα τ α καΙ ή μορφή τού εμπορεύματος ε τσι νά παίρνη διπλή εκφραση, εμπό­

ρ ευμα καΙ χρημα ; 'Ή γ ι ατΙ να μή μπορούμε τήν ίδιωτική εργασία να τήν π ρ ωμε σα.ν ά­

.μέσως κοινωνική έργασία ; 'Αλλού εχω έξετάσει διεξοδικά τήν άνόητη οϋτοπία ένός «χρή­ ματος εργασίας: μέσα στήν εμπορευματική παραγωγή (<<Κριτική της Πολιτικης Οίκο-

,\/ομίας>, 1859, γερμ σ 6 1 ) 'Εδω προσθέτομε ά κόμη μόνο δτι π χ τ ό <χρημα έργασία�

του �06εν δεν ε[ να ι καθόλου χρi'jμα, δπως τέτιο δεν ε[ναι lva �Ισιτήριo γιά τό θ έ ατρ ο '0 �06εν ξεκινά εχοντας γιά προϋπόθεση μια εντελως κοινωνικοποιημένη εργασία, δη­ λαδή ενα σύστημα παραγωγης ριζικά άντίθετο με τήν εμπορευματική παραγωγή Τό

·δελτίο έργασίας πιστοποιεί μό νο τό άτoμικb μερίδιο του παραγωγου στήν κοινή έργασία τη; κοινωνίας και τήν άτομική του άπαίτηση στό μέρος των κοινων προϊόντων που ε[ναι

-πρoσίiιωρισμένα γιά τήν κατανάλωση Δε σκέφτηχε δμως ποτε δ 'Ό6εν νά π ρη γιά

.προϋπόΘεση τήν υπαρξη τ η ς εμπορευματικης παοα γωγ ης καΙ δμως να μην παρα δε χ τη

-σι,yχρόvιo; και τΙς άναΥχαίες σuνθηxες της Ι:

42 ΤΟ ΧΡΗΜΑ

Ή εκφραση σε χρημα της άξίας ένος εμπορεύματος είναι ή τιμή του Π

χ 1 σακάκι=ΙΟ γραμμάρια χρυσά.φι

Ή τιμη ένας εμπορεύματος είναι κάτι εντελώς διαφορετικα άπα τΙς φυσικες του ιδιότητες Δεν μ,πo�oύμε ουτε να την ιδούμε, ουτε να την αισθανθούμε Ό

πουλητης μόνο θα την άνακοινώση στον άγοραστή Για να ε κ φ ρ ά σ ω μ ε δμως την άξία ένος (μπορεύματος σε χρυσάφι, για να κ α θ ο Ρ ί σ ω μ ε δη­λαδη ττιν τιμή του δ;; μας χρειάζεται πραγματικο χρημα Ό ράφτης δε χρειά­ζεται καθόλου να εχη χρημα στην τσέπη του για να μπορέση να δηλώση δτι ή τιμη τού σακακιου, που πουλεί, είναι 10 γραμμάρια χρυσάφι εξαφνα 'Ως μέ­τρο λοιπον το)ν άξιών το χρημα χρησιμεύει μόνον ώς ν ο ε Ρ ό ώ ς φ α ν­

τ α σ τ ι κ Ο Χ Ρ η μ α

ΚαΙ σμως ή τιμη εξαρταται μόνον άπο το πραγματικο ποσο του εμπορεύ­ματος - χρήματος Τότε μόνον ό ράφτης θα κανονίση σε 10 γραμμάρια χρυ­σάφι την τιμη τού σακακιού του, δταν σε τόσο ποσο είναι ενσωματωμένη τόση

N � " f f:I ί ' " " ( κοινωνικως αναγκαια εργασια οση ε ναι ενσωματωμενη xat στο σακακι φυ σικα παρα6λέπομε Υ :ί.θε άλλον παράγοντα άνωμαλίας στο παράδειγμα) ., Αν

δ ράφτης εκφράση δχι σε χρυσάφι τΊ1ν τιμη τού σακακιού, παρα σε άσήμι 11 σε χαλκό, άλλάζει τότε η εκφραση της τιμης του

'Όπου ώς μέτρα των άξιων ισχύουν δυο διάφορα εμπορεύματα, π χ χρυ­σάφι καΙ άσήμι, εκεί καΙ ολα τα εμπορεύματα θα εχουν δυο διαφοgΕτικες εκ­φράσεις της τιμης τους, θα εχουν τιμες χρυσες καΙ τιμες άργυρές Κάθε αλ­λαγμα σΤ11 σχέση τΎΊς άξίας που εχουν το χρυσάφι καΙ το άσήμι, θα προκαλη διαταράξεις καΙ στΙς τιμες δλων των εμπορευμάτων τα διπλα μέτρα των ά­ξιιον σΤ11ν πραγματικότητα είναι παραλογισμός, είναι κάτι άντιφατικο προς αυ­

τη τη λειτουργία τού χρήματος σαν μέτρου της άξίας

'Όπου κι αν ζή.;ιισαν να καθιερώσουν δυο εμπορεύματα ιΟς μέτρα των ά­ξιων, παντού στο τέλος εμεινε ε ν α μόνον ά -ττ' αύτα πραγματικο μέτρο άξιων καί αύτο μονάχα ελειτούργησε ώς χρημα

Χρυσάφι κι άσήμ ισχί'ουν σήμερα σε πολλες χωρες καΙ τα δυο μαζΙ ιος μέτρα των άξιων 'Η πείρα δμωι; άπόδειξε πως οί νομοθετικες αύτες διατάξεις ήσαν παράλογες ΚαΙ το χρυσάφι καΙ το άσήμι, σπως δα καΙ κάθε εμπόρευμα είναι εκτεθειμένα σ� διαρκη άνε60κατε6άσματα της άξίας; τους 'Άμα καΙ τα δυο ό νόμος τα θεσπίση ώς ί.σάξια, αμα ό καθένας μπορη να κάνη τΙς πληρωμές του με δποιο τού άρέσει άπο τα δυο αύτά, τότε αί,'τος θα πληρώνη μ' εκείνο το μέταλλο, που θα εχη άξία π ε σ μ έ ν η, καΙ εκείνο που εχει ύψωμένη αξία

θα το πουλη σε τόπου;; δπου μπορεί με κέρδος να πουληtJη, δηλαδη στο εξωτερι­

κό Σε χωρες λοιπον που επικρατεί διμεταλλισμός, στην πραγματικότητα μόνον ενα είδος χρημα κυκλοφορεί ώς μέτρο των αξιων, καΙ μάλιστα εκείνο που ή ά­ξία του είναι πεσμένη ΤΟ αλλο που εχει άξία ύψωμένη πουλιέται στην πραγμα­τική του τιμή, κυκλοφορεί ώς εμπόρευμα κι οχι ώς μέτρο των άξιιΟν 'Όσο πιο

το ΧΡΗΜΑ

μεγάλη είναι ή διαφορα στ11ν αξία που εχει χρυσάφι καΙ ασήμι, τόσο πιό φα­νερος γίνεται δ παραλογισμός του διμεταλλικου συστήματος ( )

Ό Μάρξ στό «Κεφάλαιο» για μεγαλύtερη άπλοποίηση ύποθέtει χρυσό νό­μισμα ώς μοναδικό χρημα Άλλα καΙ πραγματικα τό χρυσό νόμισμα γίνεtαι σχε­δόν σ' δλες τΙς καπιταλιστικες χωρες σήμερα τό μοναδικό νόμισμα ( • • )

Ή τιμη του κ,.iθε εμπορεύματος παρασταίνεται σαν ενα ώρισμένο ποσ& χρυσάφι Είναι φυσικα ανάγκη κι αύtα τα διάφορα ποσα χρυσάφι που παρα­σταίνουν τΙς τιμές, να τα μετρήσωμε τό ενα με το άλλο, να δρουμε δηλαδη ενα κ ο ι ν Ο μ έ t Ρ ο τ (ο ν τ ι μ ω ν τα μέταλλα εχουν ενα τέτιο μέτρο,

το () ά Ρ ο ς '(ους 'Έτσι οί διάφορες ονομασίες του 6άρους των μετάλλων,

Ρ f u n d (γερμανική) , 1 ί v r e (γαλλική) , τ ά λ α ν τ ο ν (αρχαία έλληνική) , a s ( ρωμα'ίΚ11) κλ ι-τ., είναι καί τα πρωτα ονόματα της μονάδας του κοινού μέτρου τ·,ί)ν τιμων

'Έτσι έδω μαθι ιlνoμε καΙ μια αλλη λειτουργία που εχει το χρήμα Κοντα στην ιδιότητα του μέtρου των αξιων, είναι καΙ μ έ τ Ρ ο τ ω ν t ι μ ω ν 'Ως μέτρο των άξιων το χρημα μεταβάλλει τα έμπoρεί�ματα σε ώρισμένα φαντα­στικα ποσα χρυσάφι Ώς μέτρο των τιμων μετρά τα διάφορα αύτα ποσα χρυ­σάφι έπάνω σ' ενα μόνο ώρισμένο ποσο χρυσάφι, που το παίρνομε σα μoνάδα�

π χ τόσα γραμμάρια χρυσάφι

( Ο ) Ή προπαγάνδα τού διμεταλλισμού, πού ηταν πολύ γεΡ11 στΙς τελευταίες δεκαε­ τηρίδες τού περασμένου αιώνα, εχασε σήμερα ;ι.άθε έλ.:τίδα έπιτυχίας καΙ σταμάτησε �o­

λα τα κράτη, τό ενα κοντα στό l1λλο, εισάγουν τό μονομεταλλισμό (χρυσό νόμι,σμα) , σ­ πως ή Αύστρία ( 1892) , 'Ιαπωνία (1897 ) , Ρωσία ( 1898 ) , Ένωμένες Πολιτείες ( 1900 )

Σ την 'Αγγλία δ μονομεταλλισμός ισχύει κιόλας άπό τα τέλη τού 180υ αιώνα, στη Γερ­ μανία άπό τό 1871, στΙς Κάτω Χιορες άπό τό 1877 Σ τό Βέλγιο, στη Γαλλία και στην Έλδετία ούσιαστικα επικρατεί μονομεταλλισμός μολονότι τυπικα ισχύει ό διμεταλλισμός ΚαΙ οΙ Β ρετανικες καΙ Όλανδικες ά.ι-τοικίες άσπάστηκαν τό μονομεταλλισμό (χρυσο νόμισμα ) ΤΟ μεγαλύτερο οφελος άπό την είσαγωγη τού διμεταλλισμού στη Γερμανία

τό περίμεναν εκείνοι πού μέ τό καθεστως τού χρυσού νομίσματος ε[χαν κlι."ει χρέη καΙ ύστερα θα μπορούσαν να τα πληρώσουν σε άργυρό νόμισμα τα περισσότερα άπό τα μα­ κροπρόθεσμα αύτα χρέη fισαν ί.ποθηκικά Γι' αύτο καΙ εΙχαν μεγάλο συμφέρο οί άγρότες άπό μια τέτια μεταβολή

( 0 0 ) UΟλο τό χρυσάφι καΙ άσήμι (νομίσματα καΙ μέταλλο ι'ι ι,λό) στΙς χωρες τΙς καπι­ ταλιστικές ύπολογίζονταν :

1831

1 880

Χρυσάq ι 2.2H2.COO.OOO μάρκα

13.170.0l0.000 »

'AσfΊμι 8.280.000 000 μάρΥ.α

8.40(; 000 000 'Από τό 1 880 ώς τό 1 908 κόπηκαν σέ νομίσματα για δλο τόν κόσμο 30 δισεκατομμύ­ ρια μάρκα χρυσα νομίσματα καΙ 20 σε άργυρα νομίσματα

Τό χρυσάφι έπομένως εΙναι άσφαλώς τό έπικρατέστερο χρημα σrιμερα σ' δλο τον κόσμο

ΤΟ ΧΡΗΜΑ

Τή διαφορα μεrαξυ μέτρου dξιων καΙ μέτρου τιμων τη 6λέπομε f>λοφάνε­

·ρα, άμα παρατηρήσωμε τα δυο αύτα μέτρα σχετικα με ενα άλλαγμα της αξίας '" Ας ύποθέσωμε π(;� μονάδα τού μ έ τ Ρ ο υ τ ω ν τ ι μ ω ν εΤναι

10 γραμμάρια χρυσάφι 'Όποια κι' �ν εχει αξία το μέταλλο χρυσάφι, τα 20 γραμ­μάρια θα εχουν πάντοτε δυο φορες περισσότερη αξία α "tο τα 10 γραμμάρια 'ΤΟ ανέ6ασμα Τι το πέσιμο της αξίας τού μετάλλου δΕ θά εχη καμια έπίδραση �­:πάνω στο μέτρο των τιμων

"Ας πάρωμε δμως τώρα το χρυσάφι σα μ έ τ ρ ο τ ω ν d ξ ι ω ν "''Ε

-να σακάκι εΤναι ίσο με 10 γραμμάρια χρυσάφι Ή αξία δμως τού χρυσού αλλά­ζει 'Έρχεται ήμέρα δπου με τον ίδιο κoινωνικιί� αναγκαίο χρόνο �ργασίας οΙ ,άνθρωποι δγάζουν �uO φορει; περισσότερο χρυσάφι από πρίνο Ή παραγωγικό· τητα δμως της ραφτικη; Π χ δεν αλλαξε καθόλου ΤΙ θα γίνη '{ότε; Ή τιμη

τον σακακιού θ' ανε6η σε 20 γραμμάρια χρυσάφι Βλέπομε λοL.ι"tOv δτι το liλ­.t αγμα στην αξία τού χρυσού �κδηλώνεται αtσθητότατα στη λειτουργία ΤO'U <Οι;

μέτρου των αξιών

Ή μονάδα τού μέτρου τών τιμών μπορεί να καθοριστη αύθαίρετα, δ�

π χ 'Υ.αί το μέτρο τον μήκους ΤΟ μέτρο δμως αύτο χρειάζεται να γίνη παραδε­χτο καΙ νά ισχ{"'1 γενικως για δλους Στην αρχή αύτο εγινε συμδατικά, με την

:π α Ρ ά δ ο σ η, 1'ιστερα ρυθμίστηκε τελικα μ ε ν ό μ ο ΟΙ διάφορες ύ­'ποδιαιρέσεις τού 6άρου; των πολυτίμων μετάλλων παίρνουν έπίσημα όνόματα, πού Etcrt YLvoνtctt διαφορετικα απο το ίδιο το 6άρος '(0'Uζ Δε λέγομε πια τόσα γραμμάρια χρυσάφι, παρα λέγομε ενα νόμισμα της μιας δραχμης ΟΙ tιμει; δεν :έκφράζονται τώρα πια με κομμάτια χρυσάφι αλλά με νcιμoθετικώ; θεσπισμένα 'όνόματα τού χρυσού μετρου '(ων τιμών, σε ν ο μ Ι σ μ α τ α

Τ ι μ ή εΙναι ή χρηματική όνομασία τού μεγέθους τη; dξίας ένΟς έμ­πορεύματος Τιμη εΤναι δμως καΙ ή εκφραση της ανταλλαχτική; αξία; τού έμπορεύματος αύτοϋ με το εμι"'tόρευμα - χρημα, με το χρυσάφι δηλαδή Ή dξία ένΟς έμ."tορεύματος δεν μπορεί να εμφανιστη μεμονωμένη αύΠ] καθαυτή μα πάντοtε καΙ μονάχα στην ανταλλαχτική της σχέση με ενα αλλο �μπόρευμα Ή

σχέση δμως αύτή μπορεί να έπηρεαστη καΙ u,w, αλλει; ακόμη περιστάσεις �τOς 4"to μόνο το μέγεθος τη; αξίας Γι' αύτOv το λόγο εΙναί δυνατο να ύπάρξη καΙ .π α Ρ έ κ κ λ ι σ η της τιμης απο το μ έ γ ε Ο ο ς τ η ς d ξ ί α ς

'Όταν δ ράφτης λέγη π(ος ή τιμή τού σαΚακιού που εφτιασε εΤνα.ι 10

-γραμμάρια χρυσάφι Τι σε νόμισμα, 30 δραχμές, αύτσ θα mi πώς το σακάκι του Πάντα το πουλεί ανταλλάζοντάς το με 10 γρα.μμάρια χρυσάφι θά ήταν δμως

.ΠΟ/.υ ς.tσυ "ογιστος, αν πιστευε πω; κα ενας ειναι ετοιμος να του η -σω; 10 γραμμάρια χρυσάφι για το σακάκι του ·Ωστόσο ή μετατροπη τού σα­.κακιού σε χρυσάφι εΙναι το δίχως ί:ί.λλο αναγκαία, αν 6έδαια το σακάκι πρόκει­ται να πραγματοποιήση το σκοπό του ώς έμπόρευμα ΤΟ έμπόρευμα γυρέδει χρη­

CΙΜε-!La ΟΙ τιμες εΙναι οί φλογερες έρωηκε; ματιες που ρίχνει το έμ."tόρευμα στό

ΤΟ ΧΡΗΜΑ 45

λαμπερο εραστ'� του Στην αγορα δμως τα πράματα δε γίνονται τόσο ομορφα

000 στα μυθιστορήματα, Δεν παίρνονται πάντα οΙ έρωτευμένοι Μερικα εμ.η;ο­ρεύματα αφήνονται στα κρύα τού λυτρο, υ ά.ι"tΟ το χρήμα, τον ύποψήφιο, γαμπρό, και περνούν μια αχαρη καΙ μελαγχολικη ζωη άπούλητα μέσα στο κα­τάστημα

"Ας Ιδούμε κάπως ΨCo Υ.οντα τΙς περιπετειες πο\ι εχει το εμπόρευμα στο\ις Ιρωτές του με το χρήμα

2 Ποόλησ1) κιχί ά.γορά

Ας παραΥ.ολουθήσωμε τον παλιό μας γνώριμο, το ράφτη" στην άγορά Άνταλλάζει το σακάκι πο\ι εφτιασε, με τριάντα δραχμές Με το' ποσο αύτο άγοράζει ενα μπουκάλι κρασί 'Εδώ εχομε δυΟ μετατροπές, αντίθετες

τη μια με την αλλη: πρώτα μεταΤΡΟΠ11 τού εμπορεύματος σε χρήμα, ΟΟτερα νέ� μετατροπη τού χρήματος σε εμπόρευμα Το εμ."tόρευμα δμως στο τέλος της δλης κίνησης εΤναι διαφορετικΟ άπο το αρχικό το πρώτο δεν f)tav αξία ΧΡ'ιΊσης γιλ τΟν κάτοχό της, το τελευταίο εΤναι Ή μόνη ώφέλεια που εχει το πρώτο εμ.ι"t6-ρευμα για τον κάτοχό του f)tav 11 Ιδιότητά του να εχη α ξ ί α, να εΤναL>

π Ρ ο ί Ο v α ν θ ρ ώ π ι ν η ς έ Ρ γ α σ ί α ς ε ν γ έ ν ε ι, να μπορή v' α ν τ α λ λ ά ζ ε τ α ι με ενα α λ λ ο προ'ίον ανθρώπινης εργασίας εν γένει, με χρυσάφι Ή χρησιμότητα τού αλλου εμπορεύματος, τού κρασιού, γι' αύτΟν 6ρίσκεται στLς σ ω μ α τ ι κ ε ς Ιδιότητες πο\ι εχει ώς προ'ίον οχι αν­θρώπινης εργασίας εν γένει, άλλα ώς προ'ίΟν ώ Ρ ι σ μ έ ν ω ν μορφών ερ­γασίας, της αμπελουργίας κλπ

Ό τύπος της άπλής κυκλοφορίας των εμπορευμάτων εΤναι: 'Εμπόρευμα ­χρήμα - εμπόρευμα Αύτό θα πη: πουλώ για ν' αγοράσω

'Απο τΙς δυΟ μετατροπε, εμπόρευμα - χρημα καΙ χρημα � εμπόρευμα

iι πρώτη εΤναι, καθως ξέρομε, ή δυσκολώτερη Ή αγορα εχει mniJ λίγη σκο­τούρα, άμα εχη κανένας χρήματα Παραπολυ μεγαλύτερη δυσκoλίιt εχει ή πού­ληση, πoiι γίνεται για να πάρωμε χρήματα Κάτω άπο την κυριαρχία τού συ · στήματος της έμπορευματικης παραγωγής το χρήμα εΤναι αναγκαίο σε κάθε κάτοχο εμπορευμάτων "Οσο πιΟ προοδευμένος εΤναι δ κοινωνικος καταμερι­σμΟς της εργασίας, τόσο πιΟ μονομερης εΤναι ή έργασία του τόσο περισσότερες εΤναι οί ανάγκες του

για το χωρικο είναι α γ ο Ρ ά Κάθε πούληση εlναι καΙ μια αγορα καΙ αν­τίστροφα Πούθε ομως ερχεται το χρημα τού χωρικού ; ΤΟ πήρε πουλώντας σι­τάρι "'Αν παρακολουθησωμε το δρόμο που τράβηξε το χρημα, το χρυσάφι δη­λαδή, περνώντας άπο η)ν πηγη της παραγωγης του, το μεταλλείο, στους διά­φορους κατόχους εμπορευμάτων, άπο τον ενα στον αλλο, βρίσκομε πως κάθε πέρασμά του άπο χέρι σε χέρι είναι συγχρόνως καΙ μια πούληση

Ή μετατροπη σακάκι-χρημα, καθ ως είδαμε, είναι κρίκος οχι μιας, παρα δυο μετατροπδ">ν Ή μια είναι σακάκι - χρημα- κρασί Ή αλλη : σιτάρι

- χρημα - σακάκι Ή αρχη της μετατροπής ένος εμπορεύματος είναι συγ­χρόνως το τέλος της μετατροπής ένος αλλου εμπορεύματος ΚαΙ αντίστροφα

"'Ας ύποθέσωμε πως ό αμπελουργος με τΙς 30 δραχμες που πήρε άπο το κρασί του, αγοράζει μια χύτρα καΙ κάρβουνα Τότε ή μετατροπη χρημα­κρασί θα είναι Ο τελευταίος κρίκος της σειρας: σακάκι - χρημα- κρασι καΙ συγχρόνως ό πρωτος κρίκος δυο αλλων σειρων: κρασΙ - χρημα - κάρβουνα, κρασι - χρημα - χύτρα

ΚαΟεμια απο τις σειρες αύτες είναι άπο ενας κύκλος: εμπόρευμα - χρη­

μα - εμπόρευμα 'Αρχίζει καΙ τελειώνει με τη μορφη τού εμπορεύματος Κάθε κύκλος δμως ένος εμπορεύματος διασταυρώνεται με τους κύκλους αλλων εμπορευμάτων ΤΟ συνολικο φαινόμενο δλων αύτων των άπείρων κυκλιχων κινή­σεων που διασταυρώνονται ή μια με τ1)ν αλλη, άποτελεί την κ υ κ λ ο φ 0-

Ρ ί α τ ω ν ε μ π ο Ρ ε υ μ ά τ ω ν

Ή κυκλοφορία των εμπορευμάτων εχει αασικες διαφορες με την αμεση αν­ταλλαγη των προ·ίόντων 11 το άπλο ανταλλαχτικο εμπόριο ΤΟ τελευταίο τούτο γεννήθηκε άπο τη στιγμη που οί παραγωγικες δυνάμεις μεγάλωσαν καί ξεπέρα­σαν τα δρια τού αρχέγονου κομουνισμού Με την ανταλλαγη των προϊόντων το σύστημα της κοινωνικης εργασίας επεκτάθηκε πιο πέρα άπο τα στενα πλαίσια των πρώτων κοινοτήτων 'Έτσι διάφορες κοινότητες 11 μέλη διαφόρων κοινο­τήτων άρχισαν να εργάζωνται το ενα για το άλλο 'Αλλα καΙ ή άπλη ανταλλαγη προ·ίόντων αρχισε να γίνεται καΙ αύτη εμπόδιο στην κατοπινη πρόοδο, δταν οί παραγωγικες δυνάμεις εξακολούθησαν ν' αναπτύσσωνται όλοένα καΙ περισσό­τερο, καΙ ετσι την α'lταλλαγη αύτη τη διαδέχτηκε Τι κυκλοφορία των εμπορευμά­των

Στην άπλή ανταλαγή δίνοντας εγω στόν άλλο το προ·ίΟν μου είναι ανάγκη

να παίρνω ταυτόχρονα το δικο του προϊΟν Αύτο το εμπόδιο στην κυκλοφορία

ΤΟ ΧΡΗΜΑ 47 'των εμπορευμάτων φεύγει Κάθε πούληση είναι 6έ6αια καΙ μια αγορα συγχρό­νως ΤΟ σακάκι δεν μπορεί να πουληθη απο το ράφτη χωρΙς κάποιος αλλος να

το αγοράση, π χ ό χωρικΟς lleri)tov δμως δεν είναι ανάγκη να ξαναγοράση κάτι αμέσως ύστερα ό ράφτης Μπορεί να κρατήση το χρημα στην τσέπη του και να περιμένη ώσπου να του ερθη ορεξη να κανη ψώνια "Ί'στερα δεν είναι

καθόλου αναγκασμένος ν' άγοράση τώρα άμέσως 11 αργότερα κατι &πο τον ί�

διο το Χ ω Ρ ι κ ο σώνει καΙ καλα που αγόρασε το σακάκι του, '11 ,,; αγοράση άπο την ίδια αγορα δπου καΙ πούλησε Βλεπομε λοιπόν δτι οί χρονικοΙ, τοπικοι

και ατομ.ικοΙ φραγμοΙ της απλής ανταλαγης προ'ίόντων πέφτουν με την κυκλo� φορία των εμπορευμάτων

Mεταξiι δμως των δύο αυτων συστημάτων, απλης ανταλλαγής και κυκλo� 'fPορίας εμπορευμάτων, υπάρχει και ι'ίλλη μια διαφορά Με την ώτλη ανταλλα�

γη γίνεται μονάχα εκποίηση των π ε Ρ ί σ σ ι ω ν προ'ίόντων καΙ οί μορφες παραγωγης του αρχέγονου κομμουνισμου στην άρχη μένουν οΙ ίδιες χωρις ν' αλλάξουν, παραμένουν δηλαδ11 μορφες παραγωγής που 6ρίσκονται κάτω &πο τον αμεσο ελεγχο δλης της κοινότητας των παραγωγων

Ή ανάπτυξη απεναντίας της κυκλοφορίας των εμπορεμάτων κάνει τΙς πα�

ραγωγικες σχέσεις όλοένα και πιο περίπλοκες, αξεδιάλυτες, ανεξέλεγχτες οι

.διάφοροι ατομικοΙ παραγωΥΟΙ γίνονται δλοένα πιο ανεξάρτητοι ό ενα<; απο τον αλλο μα και τόσο πιο πολυ εξαρτημένοι γίνονται α.ίΤΟ τΙς κοινωνικες συνάφειες καΙ συσχετίσεις, τΙς όποιες τώρα πια δε" μπορουν να εξ ελέγξουν δπως τον και�

ρο τού αρχέγονου κομμουνισμού 'Έτσι οί κοινωνικες δυνάμεις &ποχτούν την

.παντοδυναμία καταχθόνιων φυσικων δυνάμεων, που αν εμπυδιστούν στο εργο τους καΙ διαταραχτη η ισορροπία τους, ξεσπούν τότε σε φοδερες καταστροφές, όμοιες με σεισμους καΙ καταιγίδες

Και με την κυκλοφορία των εμπορευμάτων γεννιωνται κιόλας τα σπέρ­ματα τέτιων καταστροφων Αυτο καΙ μόνο το γεγονος δτι είναι δυνατο ν' αγορά­ζωμε χωρΙς να είμαστε αναγκασμένοι να πουλ'ήσωμε αμέσως, κρύ6ει μέσα του

τη δυνατότητα του σ τ α μ α τ ή μ α τ ο ς τ ώ ν α γ ο Ρ ii:ι ν καΙ το ενδε­χ6μενο κ Ρ ί σ ε ω ν Για να γίνη δμως πραγματικότητα ή δυνατότητα αυτή, πρέπει πρώτα οΙ παραγωγικες δυνάμεις ν' αναπτυχτούν πολυ πιο πέρα &ΠΟ τα δρια της ώτλης κυκλοφορίας εμπορευμάτων

3 Ή κ\)κλοφορί« το\) χρ'ήματος

'" Ας θυμηθούμε το γύρο των εμπορευμάτων που είδαμε στην τελευταία παράγραφο: σιτάρι -χρημα - σακάκι -χρημα - - κρασΙ - χρη­

μα - κάρ60υνα κλπ Ί) γύρος αυτος δίνει καΙ στο χρημα μια ώρισμένη κίνηση

�H κίνηση δμως αυτη δεν είναι γύρος κλειστός Το χρημα που εφυγε απ ο το