e sumbole tou karl marx sten istorike ep - erik khompsmpaoum

Είναι άλήθεια πώς τά άποτελέσματα αύτής τής άδιαφο- ρίας άντιστοιχούσαν μέ δ,τι στίς φυσικές έπιστήμες ήταν μιά συνειδητή δν καί άμφιλεγόμενη μεθοδολογία, πού μπορούμε πά­ νω κάτω νά τήν

Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥ ΚΑΡΟΛΟΥ ΜΑΡΞ ΣΤΗΝ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ

ERIC J HOBSBAWM

Η ΣΥΜΒΟΛΗ TOY ΚΑΡΟΛΟΥ ΜΑΡΞ ΣΤΗΝ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ

Ε.Μ.Ν.Ε — ΜΝΗΜΩΝ 1981

ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΕΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ 2

Karl Marx's Contribution to Historiography

Ή όμιλία αύτή δημοσιεύτηκε στό περιοδικό Diogenes, τεΟχος 64, 1968.

*Η μετάφραση Εγινε άπό τόν Ά λέξη Πολ(τη Συνέβαλαν οδσιαστικά μέ παρατηρήσεις καί διορθώσεις ή Κατερίνα ΓαρδΙκα - Άλεξανδροπούλου,

ή Ρένα Σταυρίδη - Πατρικίου καί 6 Τίτος Πατρίκιος.

Ό 19ος αιώνας, 6 αΙώνας τοϋ άστικοΰ πολιτισμοϋ, είχε πολ­λές καί σπουδαίες πνευματικές έπιτυχίες, άλλα ή πανεπιστημια­

κή Ιστορική έπιστήμη, πού τότε άκριβώς άναπτύχθηκε, δέν συμ- περιλαμβάνεται σ’ αυτές Πραγματικά, σημειώνεται μιά όπισθο- χώρηση σ’ δλους τούς τομείς —έκτός άπό τις τεχνικές τής έρευ­νας— συγκριτικά μέ τίς, συχνά κακοτεκμηριωμένες, Οεωρησια- κές καί έξαιρετικά γενικευτικές μελέτες, μέ τις όποιες, δσοι 6ζη- σαν την πιό ριζικά έπαναστατική έποχή, τόν αιώνα τής γαλλι­κής καί τής βιομηχανικής έπανάστασης, έπιχειροΟσαν νά κατα­νοήσουν τίς μεταλλαγές τής άνθρώπινης κοινωνίας *Η πανεπι­στημιακή ιστορία, έκείνη πού πηγάζει άπό τή διδασκαλία καί

τό παράδειγμα τοΟ Λεοπόλδου φόν Ράνκε, καί πού έμφανίστηκε στά είδικευμένα περιοδικά πού πήραν άνάπτυξη στό δεύτερο μισό ΐοϋ περασμένου αΙώνα, άντέδρασε δικαιολογημένα σέ μιά γενί­κευση έλάχιστα στηριγμένη στά γεγονότα, ή βασισμένη σέ γε­γονότα άναξιόπιστα Καθώς δμως συγκέντρωσε τίς προσπάθειές της στήν κατοχύρωση «τών γεγονότων», έλάχιστα συνέβαλε στήν ιστορία, έκτός άπό μιά σειρά έμπειρικών κριτηρίων γιά τήν άξιο- λόγηση μερικών τεκμηρίων (λ.χ χειρόγραφες πηγές περιστατι­κών πού άναφέρονται σέ συνειδητές άποφάσεις σημαντικών προ­σώπων) καί τις άνάλογες τεχνικές πού ήταν άπαραίτητες.Σπάνια παρατήρησε, πώς αύτά τά τεκμήρια καί οί διαδικασίες, έφάρμοζαν σέ μιά περιορισμένη όμοταξία Ιστορικών φαινομένων, γιατί άδικαιολόγητα θεώρησε πώς γιά μερικά φαινόμενα χρειά­ζεται ειδική μελέτη, ένώ γιά άλλα δχι Έ τσ ι δέν φρόντισε γιά μιά «περιστατικολογική ίστορία» —πραγματικά σέ μερικές χώ­ρες υπήρξε μιά ξεχωριστή θεσμική προδιάθεση— άλλά ή μεθο­δολογία της τήν όδήγησε πιό εύκολα στή χρονολογική άφήγηση Δέν περιορίστηκε βέβαια μονάχα στήν έξιστόρηση τών πολέμων, τής πολιτικής καί τής διπλωματίας (ή στήν άπλοποιημένη, κι ώστόσο χαρακτηριστική, μορφή μέ τήν όποία διδασκόταν στά σχολεία, δηλαδή βασιλιάδες, μάχες καί συνθήκες), έτεινε δμίος

νά καταλήξει δτι αΰτά άποτελοβν τόν κορμό τών γεγονότων πού άφοροϋν τόν Ιστορικό Αύτή ήταν ή καθαυτό Ιστορία Τά άλλα θέματα, έφόσον τά άντιμετωπίζει κανείς μεθοδικά καί μέ έμβρί- θεια, φτιάχνουν ποικίλες ίστόρίες, πού τις προσδιορίζουν τά περιγραφικά έπίθετα: συνταγματική, οικονομική, έκκλησιαστική, πνευματική, Ιστορία τής τέχνης, τών έπιστημών, τών γραμματο­σήμων κλπ Ή σύνδεσή τους μέ τόν κορμό τής Ιστορίας παρέμει-

νε θαμπή, είτε παραμελήθηκε, μέ τήν έξαίρεση μερικών άόριστων θεωρησιακών σκέψεων γιά τό «πνεύμα τής έπρχής», πού κι αύτές

οΐ έπαγγελματίες Ιστορικοί προτιμούσαν νά τΙς άποφεύγουν

Μέ τή φιλοσοφική καί μεθοδολογική πλευρά, οί πανεπιστη­μιακοί Ιστορικοί προσπαθούσαν έπίσης νά μήν άνακατεύονται καθόλου Είναι άλήθεια πώς τά άποτελέσματα αύτής τής άδιαφο- ρίας άντιστοιχούσαν μέ δ,τι στίς φυσικές έπιστήμες ήταν μιά συνειδητή δν καί άμφιλεγόμενη μεθοδολογία, πού μπορούμε πά­

νω κάτω νά τήν όνομάσουμε θετικισμό- είναι δμως πολύ άμφίβο-

λο τό πόσοι πανεπιστημιακοί Ιστορικοί (έξω άπό τΙς λατινόφωνες χώρες) ήξεραν δτι ήταν θετικιστές Στίς περισσότερες περιπτώ­σεις δέν ήταν παρά άνθρωποι, πού δπως άκριβώς δέχονταν δτι κάποια δεδομένα θέματα (λ.χ ή πολιτική, στρατιωτική καί δι­πλωματική Ιστορία) καί κάποιες δεδομένες περιοχές (λ.χ ή δυτι­

κή καί ή κεντρική Εύρώπη) ήταν καί τά σημαντικά, έτσι δέχον­

ταν έπίσης, κοντά στίς άλλες έτοιμες Ιδέες, καί τις Ιδέες τής

έκλαϊκευμένης έπιστημονικής σκέψης, δηλαδή, τό δτι μιά ύπόθεση προβάλλει αύτόματα άπό τή μελέτη τών «γεγονότων»,

τό δτι έρμηνεία σημαίνει τή συλλογή τών κρίκων μιδς άλυσίδας αΙτίων καί αίτιατών καθώς έπίσης καί τις θεωρίες τής αΐτιοκρα- τίας, τής έξέλιξης κλπ Θεωρούσαν δτι δπως άκριβώς ή έπιστη- μονική πολυμάθεια μπορούσε νά άποκαταστήσει τό όριστικό κείμενο καί τήν άλληλουχία τών τεκμηρίων πού δημοσίευαν σέ έμβριθέστατες καί άνεκτίμητες πολύτομες συλλογές, Ετσι μπο­ρούσε κιόλας νά άποκαταστήσει μιά γιά πάντα τήν άλήθεια τής

Ιστορίας Ή Σύγχρονη 'Ιστορία τον Καίμπριτζ τού λόρδου

Acton, είναι Ενα πιό ύστερο, μά χαρακτηριστικό παράδειγμα παρόμοιων πεποιθήσεων

'Ακόμα καί για τό χαμηλό έπίπεδο τών άνθρωπιστικών καί κοινωνικών επιστημών τοϋ 19ου αιώνα λοιπόν, ή Ιστορία ήταν όλότελα, έσκεμμένα μπορεΐ νά πεΤ κανείς κιόλας, όπισθοδρομική έπιστήμη Ή συμβολή της στήν κατανόηση τής κοινωνίας, τής παλαιότερης καί τής σύγχρονής της, στάθηκε άμελητέα καί συμ- πτωματική Έφόσον ή κατανόηση τής κοινωνίας προϋποθέτει τήν κατανόηση τής Ιστορίας, χρειαζόταν, άργά ή γρήγορα, νά βρεθοϋν διαφορετικοί καί πιό γόνιμοι δρόμοι γιά νά έρευνηθεϊ

τό παρελθόν τοϋ άνθρώπου Τό θέμα έτούτης έδώ τής έργασίας είναι ή συμβολή τοϋ μαρξισμοϋ σ’ αύτοϋ τοϋ είδους τις άναζητή- σεις

Εκατό χρόνια υστέρα άπό τόν Ράνκε, ό Arnoldo Momigliano συνόψισε σέ τέσσερα κύρια σημεία τις άλλαγές στήν Ιστορική έπιστήμη1:

1) Ή πολιτική καί ή θρησκευτική Ιστορία έχουν υποχω­ρήσει έντονα, καί οΐ «έθνικές Ιστορίες φαίνονται ξεπερασμέ­νες» ’Αντίθετα ύπήρξε μιά άξιοσημείωτη στροφή πρός τήν οίκονομικο-κοινωνική Ιστορία

2) Δέν συνηθίζεται πιά, οΰτε κάν είναι εύκολο, νά χρησιμο- ποιηθοϋν οΐ «Ιδέες» γιά νά έξηγήσουν τήν Ιστορία

3) ΟΙ έπικρατέστερες έξηγήσεις άποδίδονται τώρα στις

«κοινωνικές δυνάμεις», καί μάλιστα αύτό έθεσε μέ πολύ πιό όξύ τρόπο άπό ό,τι στήν έποχή τοϋ Ράνκε τό πρόβλημα τής σχέσης άνάμεσα στήν έξήγηση τών Ιστορικών περιστατικών καί τήν έξήγηση τών άτομικών πράξεων

4) Έ γινε δύσκολο νά μιλδμε τώρα πιά (1954) γιά πρόοδο,

ή έστω γιά έλλογη έξέλιξη τών περιστατικών πρός όρισμένη κατεύθυνση

Ή τελευταία παρατήρηση τοϋ Momigliano —καί τόν άναφέρω σάν μαρτυρία, γιά τή θέση τής Ιστοριογραφίας, δχι γιά τήν άνάλυση πού κάνει— ταιριάζει νομίζω περισσότερο στή δεκαε­τία 1950-60 παρά στις προηγούμενες ή τις έπόμενες- άλλά οΐ ύπό- λοιπες τρεις παρατηρήσεις άντιπροσωπεύουν θαυμάσια τις άπό

1 «One Hundred Years after Ranke» στό Studies in Historiography

Λονδίνο 1966.

καιρό παγιωμένες καί Ισχυρές άκόμα τάσεις τής άντίθετης μέ τόν Ράνκε Ιστορικής σχολής Τό 1910 κιόλας2, παρατηρήθηκε δτι άπό τά μέσα τοϋ 19ου αΙώνα έπιχειρήθηκε συστηματικά άπό τή σχολή αύτή νά άντικατασταθεΐ τό ιδεολογικό πλαίσιο άπό ένα υ­λιστικό, πράγμα πού δδηγοΟσε τήν πολιτική Ιστορία σέ παρακμή, καί στήν έμφάνιση τής «οικονομικής ή κοινωνικής» ιστορίας: αυτό δίχως άλλο, χάρη στό ολοένα καί πιό πιεστικό κοινωνικό πρόβλημα πού «κυριάρχησε» στήν επιστήμη τής Ιστορίας κατά

τό δεύτερο μισό του αιώνα έκείνου3 Χρειάστηκε μονάχα περισ­σότερος καιρός γιά νά κατακτήσει τά φρούρια τών πανεπιστη­μίων καί τών άρχειακών σχολών άπό δσον υπολόγιζαν οΐ υπερ­αισιόδοξοι έγκυκλοπαιδιστές Γύρω στά 1914 οι έπιτιΟέμενες δυνάμεις δέν είχαν καταλάβει παρά μερικές δευτερεύουσες θέ­σεις «οίκονομικής ιστορίας» καί κοινωνιολογίας μέ ιστορικό προσανατολισμό, καί οί άμυνόμενοι δέν άναγκάστηκαν νά υπο­χωρήσουν παρά ύστερα άπό τόν δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, &ν καί δέν νικήθηκαν όριστικά4 Μιά φορά, ή εύρύτητα καί ή έπι- τυχία τής άντίθετης μέ τόν Ράνκε σχολής δέν μπορεΐ νά άμφι- σβητηθεΐ

Ή πρώτη έρώτηση πού προκύπτει είναι σέ ποιό βαθμό αύτός

ό καινούριος προσανατολισμός όφείλεται στή μαρξιστική επί­δραση Μιά δεύτερη, μέ ποιόν τρόπο ή μαρξιστική έπίδραση συνεχίζει τή συμβολή της

Δέν ύπάρχει άμφιβολία πώς ή έπίδραση τοΰ μαρξισμού στά­θηκε έξαρχής πολύ σημαντική Σέ γενικές γραμμές, ή μόνη δια­φορετική σχολή ή πνευματικό ρεΟμα τοΰ 19ου αιώνα μέ κάποια έπίδραση, πού άποσκοποϋσε σέ μιάν Ιστορική σύνθεση, ήταν ό θετικισμός (είτε μέ μικρό, είτε μέ κεφαλαίο Θ) Ό θετικισμός, όψίγονος καρπός τοΟ Διαφωτισμού τοΰ 18ου αΙώνα, είχε τήν άξία του στόν 19ο αΙώνα Ή σημαντικότερη συμβολή του στήν Ιστο-

2 Encyclopaedia Britannica, 11η έκδοση, λήμμα «History».

3 Encyclopedia Italiona, λήμμα «Storiografia».

4 Πραγματικά, άπό τό 1950 καί Οστερα Αρχισαν μιάν αρκετά έπιτυχη- μένη άντεπίθεση γιά πολλά χρόνια, ένθαρρυμένοι άπό τό ευνοϊκό κλίμα τοϋ ψυχροΟ πολέμου Ισως δμως κι άπό τήν άνικανότητα τών νεωτεριστών νά σταθεροποιήσουν τήν άπροσδόκητα γοργή πρόοδό τους.

ρία είναι πώς έφερε τις έννοιες, τις μεθόδους καί τά πρότυπα τών φυσικών έπιστημών στίς κοινωνικές αναζητήσεις, καί πώς έφάρ- μοσε μέ τόν πιό πρόσφορο τρόπο τις ανακαλύψεις τών φυσικών έπιστημών στήν Ιστορία Καθόλου αμελητέα έπιτεύγματα- περιο­ρισμένα ώστόσο, καθώς μάλιστα, τό πλησιέστερο πράγμα πρός Ενα μοντέλο ιστορικής άλλαγής, μιά έξελικτική δηλαδή θεωρία βασισμένη στή βιολογία ή στή γεωλογ'ία —μέ τή βοήθεια μάλι­στα τοϋ δαρβινισμού υστέρα άπό τό 1859— δέν είναι παρά άκα- τέργαστο καί άνεπαρκές βοήθημα γιά τήν ιστορία Γι’ αύτό λοι­πόν καί οί ιστορικοί πού έμπνεύστηκαν άπό τόν Κόντ ή τόν Σπένσερ υπήρξαν λιγοστοί, καί ή έπίδρασή τους στήν έπιστήμη τής ιστορίας, δπως τοϋ Buckle, ή άκόμα καί τοϋ σημαντικότερου Ταίν, ή τοϋ Lambrecht, ήταν περιορισμένη καί πρόσκαιρη Ή άδυναμία τοϋ θετικισμοϋ (ή Θετικισμού) στάθηκε πώς, παρά τήν πεποίθηση τοϋ Κόντ δτι ή κοινωνιολογία είναι ή υψηλότερη έπιστήμη, δέν είχε πολλά νά προσθέσει γιά τά φαινόμενα πού χαρακτηρίζουν τήν ανθρώπινη κοινωνία, ώς φαινόμενα διακρι- τέα άπό δσα πηγάζουν άμεσα άπό τήν έπίδρασή μή κοινωνικών παραγόντων, ή πού έχουνε γιά πρότυπο τις φυσικές έπιστήμες

ΟΙ άπόψεις πού είχε γιά τήν άνθρώπινη σύσταση τής Ιστορίας ήταν θεωρησιακές, αν δχι καί μεταφυσικές

Ή κύρια ώθηση γιά τή μεταμόρφωση τής Ιστορίας προήλθε λοιπόν άπό τις κοινωνικές έπιστήμες μέ ιστορικό προσανατολι­σμό (λ.χ τή γερμανική «Ιστορική σχολή» τής οικονομικής έπι- στήμης), άλλά ιδιαίτερα άπό τόν Μάρξ, πού ή έπίδρασή του άνα- γνωρίστηκε σέ τέτοιο βαθμό, ώστε συχνά τοϋ άποδόθηκαν έπι- τεύγματα πού ποτέ δέν τά διεκδίκησε γιά δικά του Ό Ιστορικός υλισμός συνήθως όριζόταν —άκόμα κι άπό τούς μαρξιστές μερι­κές φορές— ώς «οικονομική αιτιοκρατία» Δίχως νά άπαρνηθεΐ διόλου τή φράση αύτή, ό Μάρξ δέν θά παραδεχόταν βέβαια ποτέ του πώς στάθηκε ό πρώτος πού τόνισε τή σημασία τής οικονο­μικής βάσης στήν πορεία τής Ιστορίας, ή πού Εγραψε πώς ή Ιστο­ρία τής άνθρωπότητας είναι ή διαδοχή τών κοινωνικο-οικονομι- κών συστημάτων Άρνήθηκε άκόμα καί τό πώς πρώτος αύτός είσήγαγε στήν Ιστορία τήν Εννοια τών τάξεων καί τής πάλης τώ\*

τάξεων- μά τοϋ κάκου « Ό Μάρξ είσήγαγε στήν (στορία τήν Εν­νοια τών τάξεων» έγραψε ή Ιταλική ’Εγκυκλοπαίδεια

Δέν περιλαμβάνεται στά δρια ετούτης τής εργασίας ή έξέταση τής είδικής συνεισφοράς τής μαρξιστικής έπίδρασης στή μεταλ­λαγή τής σύγχρονης Ιστορικής έπιστήμης Παρουσιάζει φυσι­

κά διαφορές άπό χώρα σέ χώρα Έ τσ ι στή Γαλλία είναι σχε­τικά μικρή, τουλάχιστον Εως τό τέλος τοϋ δεύτερου παγκόσμιου πολέμου, έπειδή οί μαρξιστικές Ιδέες είσχώρησαν πολύ άργά καί καθυστερημένα σέ δλους τούς τομείς τής πνευματικής ζωής5

Ά ν καί ή έπίδραση τοϋ μαρξισμοϋ είχε κάπως είσχωρήσει κατά

τή δεκαετία 1920-30 στήν Ιστορία τής γαλλικής έπανάστασης, χώρο μέ έντονη πολιτική σημασία —συνδυασμένη δμως μέ κά- ποιες προϋπάρχουσες τοπικές σκέψεις, όπως φαίνεται στό έργο τοϋ Ζορές καί τοϋ Georges Lefebvre— ή σημαντικότερη μετα­στροφή τών γάλλων Ιστορικών καθοδηγήθηκε άπό τή σχολή τοϋ περιοδικοϋ Annales, πού δέν χρειαζόταν βέβαια τόν Μάρξ γιά νά προσανατολιστεί πρός τις οικονομικές καί τις κοινωνικές διαστάσεις τής Ιστορίας ('Ωστόσο, τό ένδιαφέρον γιά τέτοιου είδους θέματα συνδέεται συνήθως τόσο πολύ μέ τόν μαρξισμό, πού ή φιλολογική έκδοση τών Τάιμς [Times Literary Supple­ment] θεώρησε, πρόσφατα μάλιστα®, ώς καί τόν Fernard Brau­del έπηρεασμένον άπό τόν Μάρξ) ’Αντίστροφα, σέ χώρες τής

Ά σ ία ς ή τής λατινικής ’Αμερικής, δχι μόνο ή μεταλλαγή, παρά καί ή δημιουργία άκόμα τής σύγχρονης Ιστορικής έπιστήμης μπορεΐ σχεδόν νά ταυτιστεί μέ τή διείσδυση τοϋ μαρξισμοϋ Μιδς καί παραδεχτοϋμε πώς σέ γενικές γραμμές ή έπίδραση στά­θηκε σημαντική, δέν χρειάζεται νά άνιχνεύσουμε τά σημερινά δεδομένα τοϋ ζητήματος

Ό λ α αύτά τονίστηκαν δχι τόσο γιά νά κατοχυρώσουν τό γεγο­νός πώς ή μαρξιστική έπίδραση στάθηκε σημαντική γιά τήν άνα- νέωση τής Ιστορικής έπιστήμης, δσο γιά νά καταδείξουν πόσο πιό δύσκολο είναι νά καθοριστεί έπακριβώς ή συμβολή της Γιατί καθώς είδαμε, ή μαρξιστική έπίδραση στους Ιστορικούς

5 Πβ George Lichtheim, M arxisme in Modern France, 1966.

6 15 Φεβρουαρίου 1968.

13ταυτίστηκε μέ μερικές άπλές κάπως, μά γόνιμες Ιδέες, πού μέ τόν άλφα ή τόν βήτα τρόπο συσχετίστηκαν μέ τόν Μάρξ καί τά ρεύματα πού γέννησε ή σκέψη του- πράγματα πού δέν είναι όμως πάντοτε καί μαρξιστικά, ή πού, μέ τή μορφή μέ τήνόποία άσκη­σαν έπίδρασή, δέν άντιπροσωπεύουν πάντοτε τήν ώριμη σκέψη τοϋ Μάρξ Αύτοΰ τοΰ είδους τήν έπίδρασή θά τήν όνομάσουμε

«αγοραίο μαρξισμό», καί τό μεγαλύτερο πρόβλημα σέ μιάν άνά- λυση, είναι νά διαχωρίσουμε τόν άγοραίο μαρξισμό άπό τά μαρ­ξιστικά συστατικά τής Ιστορικής ανάλυσης

"Ενα-δυό παραδείγματα Φαίνεται ξεκάθαρα, πώς ό αγοραίος μαρξισμός περικλείνει κυρίως τά παρακάτω στοιχεία:

1) Τήν «οίκονομική έρμηνεία τής ιστορίας», δηλαδή τήν πεποίθηση ότι «ό οικονομικός παράγοντας είναι ό βασικός, άπό τόν όποιο έξαρτώνται οί υπόλοιποι» (γιά νά χρησιμο­ποιήσουμε τά λόγια τοΰ R Stammler)· καί πιο λεπτομερεια­κά: άπό τόν όποΤο έξαρτώνται φαινόμενα πού ώς τώρα δέν θεωρούσαμε δτι συνδέονται καί πολύ μέ οικονομικά θέματα Σ’ αύτό τό βαθμό έπικαλύπτεται άπό :

2) Τό μοντέλο «βάση καί έποικοδόμημα» (πού χρησιμο­ποιείται τό περισσότερο γιά νά έξηγήσει τήν ιστορία τών ιδεών) Παρόλη τήν προειδοποίηση τοϋ ίδιου τοϋ Μάρξ καί τοϋ Έ νγκελς, παρόλες τις έμβριθείς παρατηρήσεις μερικών πρώτων μαρξιστών δπως τοϋ Labriola, τό μοντέλο αύτό συ­νήθως έρμηνεύτηκε σάν μιά άπλή σχέση κυριαρχίας καί Εξάρ­τησης άνάμεσα στήν «οίκονομική βάση» καί τό «έποικοδό- μημα», πού πέρασε κυρίως μέσα άπό ι ά :

3) «Ταξικά συμφέροντα καί τήν πάλη τών τάξεων» Θά έλεγε κανείς πώς άρκετοί άγοραίοι μαρξιστές δέν διάβασαν παραπέρα άπό τήν πρώτη σελίδα τοϋ Κομμουνιστικού Μα­νιφέστου καί τή φράση «ή (γραπτή) Ιστορία δλων τών κοι­νωνιών πού ύπήρξαν ώς σήμερα είναι ή Ιστορία τής πάλης τών τάξεων»

4) «Ιστορικοί νόμοι καί ιστορική άναγκαιότητα» Θεω­ρήθηκε, καί σωστά, πώς ό Μάρξ έπέμενε στό δτι ή άνθρώπινη κοινωνία Εξελισσόταν συστηματικά καί άναγκαΓα στή διάρ­

κεια τής Ιστορίας, καί δτι τό τυχαίο έξοστρακίζεται σέ μεγά­

λο βαθμό, τουλάχιστο στό γενικό πλαίσιο τής μακρδς διάρ­κειας Ά π ό έδώ πηγάζει ή έπίμονη ένασχόληση τών πρώτων μαρξιστών Ιστορικών συγγραφέων μέ προβλήματα όπως ό ρόλος τής προσωπικότητας, είτε ή περίπτωση τοΰ τυχαίου στήν Ιστορία Ά π ό τήν άλλη μεριά, κάτι τέτοιο θά μποροϋσε

νά έρμηνευτεΐ —καί έρμηνεύτηκε πολλές φορές— σάν μιά δύσκαμπτη καί βεβιασμένη κανονικότητα, όπως λ.χ στή διαδοχή τών κοινωνικο-οικονομικών σχηματισμών, ή άκόμη καί σάν μιά μηχανιστική αιτιοκρατία, πού μερικές φορές έφτα­

νε σχεδόν νά προτείνει πώς στήν ιστορία δέν ύπάρχουν εναλ­λακτικές λύσεις

5) ΕΙδικευμένα θέματα ιστορικής διερεύνησης, πού προέρ­χονταν άπό τά ίδια τά ένδιαφέροντα τοϋ Μάρξ, δηλαδή τήν Ιστορία τής κεφαλαιοκρατικής ανάπτυξης καί τής έκβιομη- χάνισης, αλλά, μερικές επίσης φορές, καί άπό κάπως έπιμέ- ρους παρατηρήσεις

6) ΕΙδικευμένα θέματα διερεύνησης, πού προέρχονταν όχι τόσο άπό τόν Μάρξ, παρά άπό τό ένδιαφέρον γιά τά κινήμα­

τα πού σχετίζονταν μέ τή θεωρία του, δηλαδή τις ταραχές τών καταπιεζομένων τάξεων (χωρικοί, εργάτες), ή τις Επαναστά­σεις

7) Πολλές παρατηρήσεις γιά τή φύση καί τά όρια τής ιστο­ρικής έπιστήμης πού προέρχονταν κυρίως άπό τήν παράγρα­

φο 2, καί χρησιμεύουν γιά νά έξηγήσουν τά έλατήρια καί τις μεθόδους τών ιστορικών πού ισχυρίζονταν πώς ήταν άμερό- ληπτοι έρευνητές τής άλήΟειας, καί πού περηφανεύονταν ότι άπλώς τήν τοποθετούσαν «έτσι όπως πράγματι ήταν»7 Γίνεται άμέσως φανερό πώς όλα αυτά αντιπροσώπευαν, στήνκαλύτερη περίπτωση, μιάν έπιλογή άπό τις άπόψεις τοϋ Μάρξ γιά τήν Ιστορία, καί στή χειρότερη, όπως συχνά μέ τόν Κάου- τσκι, μιάν έξομοίωση τών απόψεων αύτών μέ τις τότε μή μαρξι­στικές άπόψεις, δηλαδή μέ τή θεωρία τής εξέλιξης καί τόν θετι­κισμό Είναι έπίσης ξεκάθαρο, πώς ορισμένα δέν άντιπροσώ-

7 Σ.τ.Μ Γερμανικά στό πρωτότυπο: « wie es eigentlich gewesen».

13πευαν διόλου τόν Μάρξ- ήταν άπό τά θέματα πού εύλογα θά άπα- σχολοΰσαν τόν κάθε ιστορικό πού Οά σχετιζόταν μέ τις λαϊκές εργατικές τάξεις καί τά έπαναστατικά κινήματα, καί πού θά άνα- πτύσσονταν και δίχως τόν Μάρξ, όπως ή ένασχόληση γιά τά πρώτα φανερώματα τής κοινωνικής πάλης καί τής σοσιαλιστι­κής Ιδεολογίας Έ τσ ι, στήν περίπτωση τής νεανικής μονογρα­φίας τοΰ Κάουτσκι γιά τόν Thomas More, τίποτε τό ιδιαίτερα μαρξιστικό δέν υπάρχει στήν έπιλογή τοΰ θέματος- καί ό χειρι­σμός του είναι αγοραία μαρξιστικός.

Αυτή ή έπιλογή στοιχείίον πού προέρχονται ή σχετίζονται

μέ τόν μαρξισμό δέν ήταν ώστόσο αυθαίρετη Οί παράγραφοι 1 έως 4, καί 7 τής σύντομης ανασκόπησης τοΰ αγοραίου μαρξισμοΰ, άντιπροσωπεύουν τά συγκεντρωμένα πυρά μιας έντονης δια­νοητικής προσπάθειας, πού άποσκοποΰσε νά τινάξει στόν άέρα σημαντικά όχυρά τής παραδοσιακής ιστορίας, καί πού ήταν ά- κριβώς γι’ αύτό έξαιρετικά ισχυρή Ίσω ς μάλιστα πιό Ισχυρή άπό δσο θά ήταν λιγότερο απλοποιημένες μορφές τοΰ ίστορικοΰ ύλισμοΰ, καί μιά φορά άρκετά Ισχυρή, ώστε νά καταφέρει νά φωτιστοΰν σκοτεινά ώς τότε πράγματα καί νά ικανοποιήσει τούς ιστορικούς γιά άρκετό χρονικό διάστημα Δύσκολα μποροΰμε

νά έννοήσουμε τώρα πόσο θά έντυπωσιάστηκε ένας έξυπνος καί μορφωμένος κοινωνικός έπιστήμονας τοΰ τέλους τοΰ 19ου αιώ­

να άντιμετωπίζοντας τήν παρακάτω μαρξιστική άποψη γιά τό πα­ρελθόν: «’Ακόμα κιαύτή ή Μεταρρύθμιση άνάγεται σέ οικονο­μική αιτία, ή παράταση τοΰ Τριακονταετοΰς πολέμου όφειλό- ταν σέ οίκονομικούς λόγους, οί Σταυροφορίες στή δίψα τών φεουδαρχών γιά γή, ή έξέλιξη τής οικογένειας σέ οικονομικούς λόγους, καί ή άποψη τοΰ Καρτέσιου γιά τήν άντιστοιχία τών ζώων μέ τίς μηχανές μπορεΐ νά συσχετιστεί μέ τήν άνάπτυξη τής βιοτεχνίας»8 ’Ακόμα κι έμεΤς, μόλις άναθυμηθοΰμε τίς πρώ­τες μας έπαφές μέ τόν Ιστορικό ύλισμό, θά μπορούσαμε νά έπι- βεβαιώσουμε τήν τεράστια άπελευθέρωση πού έπέφεραν κάτι τέτοιες άνακαλύψεις Ώ στόσο, αν αύτό ήταν φυσικό, καί Ισως άναγκαίο, ή πρώτη δηλαδή έξόρμηση τοΰ μαρξισμού νά πάρει

8 J Bonar Philosophy and Political Economy, 1893, σ 367.

κάποιο άπλοποιημένο σχήμα, ή διαλογή αύτή τών στοιχείων άπό τόν Μάρξ άντιπροσώπευε έπίσης καί μιάν επιλογή τής συγ­κεκριμένης έποχής Έ τσ ι, μερικές παρατηρήσεις τοϋ Μάρξ στό

Κεφάλαιο γιά τή σχέση τών Διαμαρτυρομένων μέ τόν καπι­

ταλισμό είχαν τεράστια έπίδρασή, προφανώς έπειδή τό πρόβλη­

μα γενικά τής κοινωνικής βάσης τής Ιδεολογίας, καί πιό ειδικά τής θρησκευτικής όρθοδοξίας, ήταν Ενα ζήτημα άμεσου καί έν­τονου ένδιαφέροντος® Ά π ό τήν άλλη, μερικές έργασίες όπου

ό Μάρξ έμφανίζεται περισσότερο σάν Ιστορικός, λ.χ τό περί­

φημο Ή δεκάτη όγδοη Μπρνμαίρ, δέν κέντρισαν τούς ιστορι­

κούς παρά πολύ άργότερα, προφανώς γιατί τά προβλήματα πού φωτίζονταν περισσότερο, δηλαδή ή ταξική συνείδηση τών χω­ρικών, θεωρήθηκε πώς δέν παρουσίαζαν άμεσο ενδιαφέρον

Ό κύριος δγκος αΰτοΰ πού όνομάζουμε μαρξιστική έπίδρασή στήν Ιστορία στάθηκε δίχως άλλο ό άγοραΐος μαρξισμός, έτσι δπως τόν περιγράψαμε πιό πάνω Δίνει μιά γενική έμφαση στόν οικονομικό καί τόν κοινωνικό τομέα τής ιστορίας, καί κυριάρ­χησε άπό τό τέλος τοϋ δεύτερου παγκόσμιου πολέμου κι έδώθε σ' δλες σχεδόν τις χώρες (στή Δυτική Γερμανία καί στίς Η.Π.Α είναι πιό πρόσφατος) καί συνεχίζει νά έπεκτείνεται Καλό είναι

νά έπαναλάβουμε, πώς αύτή ή τάση, μόλο πού στά κύρια σημεία προέρχεται άπ’τή μαρξιστική έπίδρασή, δέν έχει ειδικούς δεσμούς

μέ τή σκέψη τοϋ Μάρξ Ά π ό τις καθαυτό ιδέες τοΰ Μάρξ, έκείνη πού έδωσε στήν ιστορία καί στίς κοινωνικές έπιστήμες τή μεγα­λύτερη ώθηση, ήταν ή θεωρία γιά τή «βάση καί τό έποικοδόμη- μα», δηλαδή ένα μοντέλο μιας κοινωνίας πού άποτελεΐται άπό διάφορα «έπίπεδα», τά όποια άλληλοεπηρεάζονται Έ στω καί

άν δέν παραδεχτούμε τήν ιεράρχηση τών έπιπέδων πού κάνει ό Ιδιος ό Μάρξ, ή τόν τρόπο άλληλεπίδρασης τους (στόν βαθμό πού καθόρισε έναν τέτοιο τρόπο)10, τό γενικό μοντέλο παραμένει

9 ΈτοΟτες οΐ παρατηρήσεις δημιούργησαν μιάν άπό τις πρώτες εισβο­ λές άναμφισβήτητης μαρξιστικής έπίδρασης στήν όρθόδοξη Ιστοριογραφία, μ’ άλλα λόγια τό περίφημο ζήτημα στό όποίο 6 Sombart, ό Weber, ό Tro- eltsch καί άλλοι συνέβαλαν ποικιλοτρόπως Δέν αποτελειώθηκε ή διαμάχη άκόμα.

10 ΜπορεΙ κανείς νά συμφωνήσει μέ τόν L Althusser δτι ή άνάλυση