to ebraiko zetema - karl marx

Πρίν διατυπώσουμε τίς παρατηΡιίσεlς μας γιά τό πιό σημαντικό γραφτό, Τό έβραϊκό ζήτημα, πρέπει νά πούμε κάτι γιά τό τελευταίο άπό τά γράμματα πού περιλαμβάνοιιταl στήν άλληλογραφία μέ τή

ΚΑΡΛ ΜΑΡ_

••

ΤΟ ΕΒΡΑΙΚΟ ΖΗΤΗΜΑ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΟΔ γΣΣΕΑΣ

Πολιτική Ιοότπτα καΙ ό θρώπινπ χειραφέτnσπ: αύτός θό μπορούσε νό εlναι ό ύπότιτλος τού έργου τούτου τού Μόρξ, πού θεωρείται ένα όπό τό σπμαντικότερα νεανικό του γραφτό Τό πέρασμα όπό τόν καθαρό δπμοκρατικό ρι­ζοσπαστισμό οτήν έπαναστατική όντίλπΦπ τού Ιστορικού ύλισμού καί τόν κομμουνισμό διαγρόφεται πολύ καθαρό μέσα όπό τΙς σελίδες τού «'Εβραϊκού ζπτήματος» Τό έρ­

γο, γραμμένο τό φθινόπωρο τ ού 1843, όποτελεί κριτική σέ δύο γραφτό τού Μπρούνο Μπόουερ καΙ συγκεκριμενο­ποιεί πρωτο, την όνθρώπινη χειραφέτπση σάν κοινωνική χειραφέτπσπ καΙ, δεύτερο, όναλύει μέ τρόπο όλοκλπρωμέ­

νο τή σχέσπ μεταξύ πολιτικού κρότους καΙ κοινωνlας των Ιδιωτων 'Επlσπς όποδεΙχνει πώς ή «πολιτική» Ισότπτα τού δπμοκρατικού κρότους προϋποθέτει τήν όνισότπτα στήν ότομική Ιδιοκτπσlα, τήν έκπσlδευοπ, τήν όπσσχόλποπ Ή όνθρώπινπ χειραφέτπσπ πρέπει , σύμφωνα πόντοτε μέ τόν Μόρξ, νό όναζπτπθεί στό πεδlο τού έπαναστατικοϋ μετασχπματισμού, πού εlνα ή κατόργπσπ τού κρότους σόν όργόνου έξουσΙας διακεκριμένου όπό τήν κοινωνlα Έτσι κόθε φιλοσοφική κριτική καΙ προοπτική πού περιο­ρΙζεται μέσα στό πλαlσια τfις πολιτικης καΙ δέν όγγlζει τήν κοινωνlα των Ιδιωτων δέν εlναι γιό τόν Μόρξ τού

Μυρσίνη Zoρμπί'i

Γ Λεοντακιανάκος & γίοί

Δ Πλακεντίας 31, Χαλάνδρι τηλ 6812457

Νοέμβρης 1978 'Οδυσσέας

Ζαλόγγου 9 τηλ 36.19.724

,

ΜΑΡIO POΣl

IΣΤΟPlΚΗ ΚΑ! ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Ό Μ άριο Ρ όσ ι γε n'ή η"ε στή Νά πηλ η τ ό 1916 καί ό πό κτησ ε μια π ολύ

όν εξ άρτητη δ ιoμ ό ΓI φtιl ση μ έ σο άπ ό τ ή σ υ ε ι δ ητή καί ρ ιζοσποστική άντίΟ c σή τ ο \ στ ό φ σισμ ό Μ ό vo μ ε ά ι ό ν π όλε μο κοί ά φοϊ ι δού λ ε ψ ε γ ι ό

δ 'l~ι o σι εύε ι τη Ι ρ γο ,,' Ο Μάρ ξ J(Qi ή χ εΎ J( ε λιανή δ ια λε κτική (1960) Τ ό

174 δ l1μ ο σί ω σ ε τ ό \ ' τό μ ο Κ ο\l λτ οί φα καί έ πονάοτοσ η ' Η ε ίσαγωΎ ή

π ο ι! δ μ οσ ι ε ιουμ ε l:δ ( ί> [ Ιναι άπ ό τόν τρίτ ο τ ό μ ο του lpyou του 'Απ ό τ ό ν

Χ έγ κ ελ στ ό ν Μ άρξ · , π ού Ι χει ό γ ε ν ικ ό τίτ λ ο ,,' Η Χ'Ύκελιονή σχο λ Ό νεα ρός Μ άρξ

Τό εβραϊκό ζήτημα

Ή τι:λευταία πράξη τιίς συl'εΡγασίας τοl) Μάρξ μέ τούς δημοκρατικο-ριζοσπάστι;ς συντρόφους του της ό­

τω έκτι;ταμένα οί βιογράφοι του Μάρξ καί πιό πρό­σφατα ό Κορνοιί στό ί'ργο του όποίου παραπέμπουμε

γιά λεπτομερέσΤΙ:Ρες πληροφορίες 'Εδώ θά πουμε μοvά­

χα πώς ιί άπήχηση τοι) μοl'αδικου δι πλου τεύχους rιίς [πιθεώρησης πού έκαvι; τήv [μφάvισιί της τό Μάρτη του

1 4 4 οί προσδοκίες πού γέννη ε στά φιλελεύθερα πvεύ­

ματα καί ιί μαvία τώv άρχώv πού μέ άγωvία τrίv άvα­

ζιίτησαl' γιά ι,ά rιίν κατάσχουl', δλα αύτά βρίσκονται' σάl'Τιστοιχία με rιίl' ίστορική της σημασία Γιατί τό τευχος αύτό είναι παράλληλα τό l'τοκουμέvτο του πιό προχω­

ρημέvου σημείου δπου εφτασε ιί' χεγκελιαvιί 'Αριστερά

στήl' προσπάθειά της ιά ξεπεράσει rιίl' έOνΙKισrιKή vομιμοφροσιjνη καί τίς μισές vομιμοφαvείς διαμαρτυρίες,

vά δεχτεί μέ εΙλικρίvεια τή I'έα δημοκρατική παγκοσμιό­τητα πού τή συμβόλιζε κάτω άπ' τόv ϊδιο τίτλο 1i εvωση τής «γαλλΙΚlίς Kιιρδιίiς μέ τό «γερμαvικό vου σύμφωvα μΙ τήl' εΙκόvα του Φόυερμπαχ πού προαl'αγ­γέλλει τήl' Ιδεατή καθολικότητα τής φιλελεύθερης εύρω­παϊκής έπαl'άστασης τού '48' άλλά περιέχε έπίσης μΙ τά δύο άρθρα τού Μάρξ Τό εβραϊκό ζήτημα καί τήv Είσαγωγή στήν κριτική της χεγκελιανης φιλοσοφίας του δικαίου καθώς καί μΙ κείvα τού 'Έηκελς τιί μαρτυρία ότι ε[χε πιά ξεπεραστεί όπό μέρους καί τώv δύο

ή πολιτική ίδεολογία γεvικά καί περιέχει άκόμη τιίv κατάκτηση τού πεδίου τιίς κοιvωνικής κριτικής καί τήν πρώτη κοινή τού Μάρξ καί τού 'Ένγκελς διακήρυξη συμμετοχής στόv κομμουl'lσμό

Τό μοvαδικό τεύχος τώv Deutsch-franΖδsίsche bϋcher, πού έκδόθηκε μ τή φροvτίδα Γού Μάρξ καί τού Ρούγκε περιέχει πρίl' άπ' όλα τό πρόγραμμα τής έπι­θεώρησης γραμμέI'ο άπό τό Ρούγκε' άκολουθούv ο/

Jahr-έπιστολές πού ε[χαv άvταλλάξει μεταξύ τους ό Ρούγκε καί ό Μάρξ ό Μπακούvιv καΙ ό Φόυερμπαχ καί πού ό Ρούγκε δημοσίευσε πρός όλοκλήρωση τού προγράμ­ματος γιά νά δείξει στούς άvαγνώστες μέσα άπό ποιά άvταλλαγή Ιδεώv ε[χε γεvvηθείή έπιθεώρηση: tδώ κάvουv τήv έμφάvισή τους τρείς έπιστολές τού Μάρξ στό PO U-

γκε δύο τού Ρούγκε στό Μάρξ μία τού Μπακούvιv στό Ρούγκε ή άπάvτηση τού Ρούγκε στό Μπακούvιv καί μιά έπιστολή τού Φόυερμπαχ στό Ρούγκε Στή συvέχεια βρίσκουμε τού Χάινε 'Ωδές πρός έξύμνηση του βασι­λιά Λουδοβίκου της Βαυαρίας (σατιρικές φυσικά) καθώς καί τή δημοσίευση τής 'Απόφασης του πρώτου 'Εφετείου της Γερουσίας μετά τήν ι!.νάκριση πού διενεργήθηκε σέ βάρος του Δρ Γ Γιακόμπι γιά έ­σχάτη προδοσία, έγκλημα καθοσιώσεως καί ι!.ήθη

καί βλάσφημη κριτική των νόμων του κράτους 'Ακο­λουθούν τά άρθρα: ή ΕΙσαγωγή τού Μάρς ο; Γενικές γραμμές μιας κριτικης της πολιτικης οΙκονομίας τού 'Ένγκελς καί, -μετά ένα intermezzo πού τό συνιστούν

τά Γράμματα άπό τό Παρίσι τού Χές, τό Τελικό πρωτόκολλο της σύσκεψης των ύπουργων της Βιέν­νης της 12 'Ιουνίου 1834 τού Μπερνάις καί ή Προ­δοσία τού Χέρβεγκ, τά δύο άλλα μεγαλύτερα άρθρα τού τεύχους, τό Παρελθόν καί παρόν τού 'Ένγκελς καί Τό έβραϊκό ζήτημα τού Μάρξ Τό τεύχος κλείνει

μέ μιά συνοπτικιί παρουσίαση τού Τύπου

Πρίν διατυπώσουμε τίς παρατηΡιίσεlς μας γιά τό πιό σημαντικό γραφτό, Τό έβραϊκό ζήτημα, πρέπει νά πούμε κάτι γιά τό τελευταίο άπό τά γράμματα πού περιλαμβάνοιιταl στήν άλληλογραφία μέ τήν όποία άνοί­γεl τό τεύχος, τό γράμμα τού Μάρς στό Ρούγκε, μέ ήμερομηνία Κρόιτσναχ, Σεπτέμβρης '43, γιατί αύτό δεί­χνει καθαρά τήν όπτικιί τού Μάρς μόλις τίς παραμονές τού περάσματός του στόν κομμουνισμό Ύπογραμμίζον­τας τά καθήκοντα της IIέας έπιθεώρησης, ό Μάρς λέει σ' ενα όρlσμένο σημείο: «Δέν προγραμματίζουμε τόν αύ­ριανό κόσμο μέ τή δογματική σκέψη, άλλά άντίΟετα dναζηταμε τό νέο κόσμο aτό dκροτελεύτιο άκριβώς σημείο της κριτικης τού παλαιού Μέχρι σήμερα ο; φιλόσοφοι φύλαγαν στό συρτάρι τους τή λύση δλων τών αΙνιγμάτων, καί τό κάθε άγαθό ζωντόβολο τού κόσμου

της έςωτερικότητας δέν εΤχε παρά νά άνοίξεl διάπλατα τό στόμα του γιά νά τό μπουκώσουν μέ τίς λιχουδιές της dπόλυτης έπ/στήμης Ή φιλοσοφία έξανθρωπίστηκε' χαρακτηριστικότερη dπόδειςη εΤναl τό δτι ή Τδια ή

φιλοσοφική συνείδηση [χει τώρα έμπλακεί σέ διαμάχες, αχl μόνο μέ έςωτερlκά στοιχεία, dλλά καΙ στό ίδιο τό έσωτερlκό της Αν ή οΙκοδόμηση του μέλλΌντος και ή

Kατάσrρωση δριστικών σχεδίων γιά rιίl' αίωνιότητα δέι, εΤναι δική μας δουλειά, γίl'ι:ται άκόμη πιό ξεκάΟαρο αύτό πού πρέπει ι,ά πραγματοποιιίσουμε σιίμCΡα: έννοώ τιί

ριζική κριτική του συνόλου της ύπάρχουσας τάξης πραγμάτων, ριζικιί μέ τήν έννοια orι δέι' φοβάται τά ίδια

τά συμπεράσματά της καί, πολύ περισσότερο, rιί σύγ­κρουση μέ τίς κατεστημένες δυνάμεις»

Ό Μάρξ δέν έχει, λοιπόl', παραιτηΟεί άπό δύο πράγ­ματα: άπό κείνο πού ιίταν πιό πρωτότυπο, rιίl' «πρακτική άναrρOπή τής φιλοσοφίας», κι άπ' τό KolI,b σέ ολους τούς ι'ωρούς χεγκελιανούς στοιχείο rιίς KριrιKιίς τού ύ­παρκτού Μάς έI,διαφέρει, ομως, έδώ πολύ περισσότερο ι; συνέχεια, πού μαρτυρά τίς τελευταίες έπιφυλάξεις τού Μάρξ άπένανrι στόl, κομμουl'lσμό (καΙ ταυτόχροl'α, δτι αύτές οΤ έπιφυλάξεις κρατούσαν μέχρι rι;ν τελευταία στιγμιί: μία άl'τίσταση πού δείχνει τι; σοβαρότητα καί rιίν άναγKαιότηrα rιίς άναrρOπής της)

«Γι' αύτό καί δέν βρίσκω σκόπιμο νά ύψώσουμε

κάποιο δογματικό λάβαρο' πρέπει άl'τίΟετα νά προσπα­Οήσουμε νά βοηΟιίσουμε τούς δογματικούς νά δούν κα­Οαρά μέσα άπό τίς δικές τους Οέσεις Άπ' αύτήν άκρι­

βώς τήν αποψη ό κομμουνίσμός εΤναι μιά δογματική άφαίρεση, καί δέν [ννοώ κάποιον φανταστικό ή άπλώς δυl'ατό κομμουνισμό, άλλά τόν ύπαρκτό, τόν σημερινό κομμουνισμό πού διδάσκουν οΤ Καμπέ, Ντεζαμί, Βάι­τλινγκ, Κ.λπ Τούτος δώ δ κομμουνισμός δέν εΤναι παρά μιά πρωτότυπη έκδήλωση τών άρχών τού ούμανισμού

"Αρα έξάλειψη τής άτομικής ίδιοκτησίας καί κομμου­l'Ισμός δέν είναι καΟόλου συνώνυμα, καί αν ό κομμουνι­σμός εΤδε ι,ά τού έναντιώl'ονται αλλες σοσιαλιστικές

Οεωρίες, δπως τού Φουριέ, τού Προυντόν, Κ.λπ" δέν ήταν τυχαίο, άλλά άναπόφευκτο, γιατί ό ίδιος δέν εΤναι παρά μία ίδιαίτερη καί έπιμέρους πραγμάτωση τής σο-

σιαλιστικής αΡΧιίς Καί ιί σοσιαλιστική αΡΧιί στό σύlολό της δέI' εΤναι μέ τή σειρά της παρά μιά από τίς οψεις πού παρουσιάζει ιί πραγματικότητα τής αληΟlι'ιίς α"Ορώπι­

νης ούσίας Πρέπει.Ομως ι,α ασχοληοουμε λ'αί έ τή" Ιίλ­

λη Οψη τή Οεωρητικιί ύπαρξη του α"Ορώπου'

αντικείμι:-1'0 δ λαδιί τής ΚΡιτικιίς μας πρέπει ι,ά γίvο/l" ιί Ορησκεα 'ί έπιστήμη Κ.λπ Θέλουμε έπιπλέον Ι'ιί έπηρcάσουμε τούς σύγχρονούς μας καί ίδιαίτερα τούς )τρμανούς Τ,ί

έρώτημα ε;ι'αι: πώς Οά τό καταφέρουμε; Δύο τάξεις πραγ­

μάτων εΤvαι άναμφισβψηrCς ή Oρησλ"Cία καί ή πολι­τικιί: τά διίο Οέματα πού βρίσκοl'Ται στό κέντρο του

έI,διαφέρο,'τος γιά τιί σημερινή Γερμιιι'ία Πρέπει νά ξcκινιίσουμΓ απ' αύτά καί στήl' κατιίσταση πού ΙΙρί­

σκονται κι οχι ι,ά αντιπαραΟέσουμε ε,'α σύστημα ιου

είδους Ταξίδι στήν 'Ικαρία"

Πρέπει Ι'ά βιαστουμε "ά διευκρll'ίσιιυμε οτι αύτές οί KριrΙKές ιου Μάρξ αφορουv ιόν ούτοπικό καί οχι τόν (επ.lστημΟ\'lκό» λ:ομμουνισμό Αύτό δμως Οά ήταν πάν

Ι'ά ύποσιηρίζαμι: οτι ό Μάρξ κά,'ει κριτική στόν ού­τοπικό κομμουl'ισμό έξ όl'όματος τοιί έπιστημονl κοϋ πρίν ακόμη έπcξεργασιcί μιά όποιαδιίποτε KOfIIIO U I'Ir Ir I-

Κlί ι; σοσιαλιστικιί αντίληψη καί δrι rf.λος δ έπιστημο­νικάς σοσιαλισμό.; γεν\/Iέται μέσα στό ιιου του Μάρς πο­

λύ πρίν γcννηΟεί καΟαυτός Καί δμι·,;, ιί συνέχεια ιοϋ

γράμματος δcίχl'ει δrι κι αύτό τό παράδοξο περικλι;ίει

Cl'α κομμάτι αλιίΟειας καί ιοϋτο αποτελεί τό μεΥιίλο έvδιαφέρον τοϋ γραφτοϋ πού μελετοϋμε Ό Μάρξ λοι­

πόv γl'ωρίζεl ιόl' ΚαμπΙ τόl' Ντεζαμί τόν Φουριέ καί τόν Προυντόv (πέρα φυσικά άπό τόν BάιrλΙl'γK) καί ςέρει κιόλας τή διαφορά α,'άμεσα σέ κομμουl'ιστικές καί σο­

σιαλιστικές Οι:ωρίες Παράλληλα αντιλαμβάνεται τό σοσιαλισμό σαι· μιά πλευρά τοϋ ούμαl'ιομου καί τόν κομμουνισμό σαν μιά πλωρά τοϋ σοσιαλισμοϋ Πιό

συγκεκριμένα, δ κομμουνισμός του φαίνεται «διαβρωμέ­

ι'ος άπό τό άντίθετό του, τήν άτομική ούσία», Θά ήταl' άνώφελο νά άρνηθουμε ότι, ώς πρός τή μορφιί, βρισκό­μαστε μπροστά σέ μιά νιοστή διαλεκτική άντιπαράθεση, του τύπου tKciνou πού εΤχε γεl'νηθεί dl,dILεoa στά δύο

«κομμάτια» όπου διασπάστηκε ι; χεγκελιαl"ί Σχολή, μέ μιά λέξη του χεγκελιανου τύπου Πίστης καί Διαφωτισμου ( ιά νά μή μιλήσουμε κυριολεκτικά γιά μνεία τών σελί­

δωl' του Χέγκελ όσον άφορα τιίν dl,riOεoII μεταξύ «ίδιο­κτησίας» καί «κοινότητας άγαθώl,., πού εϊδαμε στό τέλος του πρώτου μέρους τής ΦαινομενολΟΥίας), Καί όμως, στήν ούσ(α αύτιί ή τόσο άφηρημένη άντιπαράθεση καταλήγ ι νά OIlIIail'CI κάτι τό πολύ πιό συγκεκριμένο λ"αί είίλογο, πού εχει κιόλας άl'αγγελθεί στό τέλος τής δεύτε­

ρης παραγράφου, όπου ό Μάρξ λέει ότι άφου θρησκεία καί πολιτική άποτελουν πραγματικά tνδιαφέροντα τώl' γερμανών τιίς έποχης, «πρέπει νά τίς άποκαταστήσουμε

τ τιες πού είναι πραγματικά» καί ι,ά μl;ι' προσφέρουμε ώ­ραία καί τελειωμένα, δηλαδή δογματικά, συστι;ματα, Άλλά σ' αύτό τό σημείο δέν μπορουμε νά συλλάβουμε τό πιό tνδιαφέροl' νόημα rιύτής τής διαλεκτικής άντιπαράθε­

σης (καθαυτής, tπαναλαμβάvουμε, άφηρημένης στή μορ­φή) παρά μόνο αν διαβάσουμε τή συνέχεια:

«Ό λόγος ύπήρχε dνCKaOcl', όχι όμως πάντα μέ τή λογικl; του μορφή, Μπορουμε λοιπόν νά συνδέσουμε τι;ν κριτική μέ κάθε μορφή θεωρητικής καί πρακτικής ovl 'c i-

δησης καί νά άναδ~(ξoυμε, μέσα άπό τίς οίκείες μορφές

τής ύπάρχουσας πραγματικότητας, τή γνήσια πραγμα­τικότητα, σάν τό δέον γενέσθαι καί τελικό προορισμό

της, -Οσον άφορα τήν ιδια τήν πραγματική ζωή, τήν πολιτική κατάσταση, dκόμη καί κεί όπου δέ" έχε διαπο­τιστεί συνειδητά άπό τίς σοσιαλιστικές tπιταγές περι­

κλε(ει σ' όλες τίς σύγχρονες μορφές της τά αΙτήματα τής

λογικής Καί δέν σταματα έκεί Ύποθέτει παΗοϋ τόν πραγματωμένο λόγο - άλλά άκριβώς γι' αύτό ό ίδεατ6ς προορισμός της άντιφάσκει πρός τίς πραγματικές έπι­διώζεις της Μέ άφετηρία τή σύγκρουση αύτι; τής πολιτι­κιίς τάξ ς μέ τόν έάυτό της άναπτύσσεται παΗοϋ ή άλή­θε/α τών κοινωνικών σχέσεων -Οπως ή θρησκεία εΤναι

ή σύνοψη τών θεωρητ ι κών άγ4ινων τή ς άνθρωπότητα ς , έτσι καί ή πολιτική τάξη είναιιί σύνοψη τών πρακτικών άγώνωι' Ή πολιτική τάξη πραγμάτων λοιπόν, εΤναι στι;ν καθαυτό μορφή της - sub specie ,εί pub/icae [τι;ν

πολιτική μορφήΙ - ή έ κφραση κάθ ε κοιν ω l'lκο ϋ άγώνα, ι ' κάθε κοινωνικής άναγκαιότητας καί άλήθειας Συνεπώς

τό νά κάνουμε τά καθαρά πολιτικά ζητι;ματα - rι;

διαφορά λογουχάρη άνάμεσα στό σύστημα τών τριών τάξεων καί τό άντιπροσωπευτικό σύστημα - άντικείμε­

νο τής κριτικής μας δέν σημαίνει διόλου δτι ξεπέφτουμε

ή δτι θίγουμε /α hauιeur des principes Ιτι;ν άνωΤεΡότητα

τών άρχώνι Γιατί τό ζήτημα αύτό έκφράζει άπλώς μέ πολιτική δρολογία τή διαφορά άl'άμεσα σrι;ν κυριαρχία τοϋ άνθρώπου καί τήν κυριαρχία τής άτομικιίς ίδιοκτη­σίας "Άρα ιί κριτική οχι μόνο μπορεί άλλά καί έπιβάλλε­ται νά είσχωρήσει στά προβλήματα αύτά (πού ή σκέψη τών άπλοίκών σοσιαλιστών θεωρεί πολύ κατώτερά της)

Ή κατάδειξη τής ύπcpοχής τοϋ άντιπροσωπευτικοϋ συστήματος σέ σχέση μέ τό σύστημα τών τάξεων, καθι­στα τήν κριτική άντικείμενο πρακτικοϋ ένδιαφέρον­

τος γιά μεγάλο τμήμα τοϋ έθνους Έξυψώνοντας τό άν­

τιπροσωπευτικό σύστημα άπό τήν πολιτική στή γενικευ­μένη μορφή του καί προβάλλοντας τήν πραγματική ση­μασία πού περικλείει άl'αγκάζεται ταυτόχρονα τό τμήμα αύτό νά ξεπεράσει τόν έαυτό του, γιατί ό θρίαμβος τοϋ άνΤΙΠΡOσωΠΕVΤΙKOϋ συστήματος συνεπάγεται καί τήν αύ­τοκατάργησή του»

Σrιί «δογματικιί» άιιάπτυξη της πρότασης ένός Ιδεατού

συστήματος, όλοκληρωμένου καΟαυτού, σέ άντιπαρά­θεση πρός rιίν ύφιστάμcιη πρα)'ματικότητα, ό Μάρξ άντιτάσσει κυρίως τήν επίκαιρη ερμηνεία του γιά τό

καΟιίκον της κριτικής, πού εΤιιαι ι'ά συλλαμβάνε τό δέοιι

εΤιιαι, πού βρίσκεται κρυμμέιιο μί:σα στιίιι πραγματικό­

τητα τού εΤιιαι, καί νά τό άνακαλύπτc άκριβώς μέσα άπό

τίς άντιφάσεις αύτης rιίς πραγματικότητας Έτσι ιί πραγματικότητα τού πολιτικού κράτους, μέσα άκριβώς άπό τίς άιιτιφάσεις της, δείχιιει τό δρόμο άπ' τόιι όποίο

συνείqηση τού γεγονότος δτι ιί κριτική Γού πολιτικού κράτους, πού δ ίδιος όλοκλήρωσε στό έργο του κατά τού

Χέγκελ, τόν παρέπεμψε στό κοινωνικό έδαφος, σrιίν κοινωιιική «άλήθειφ., δηλαδή στό σοσιαλισμό σάιι διά­σταση της κατάργησης της άτομικιίς Ιδιοκτησίας γειl/κά, έστω καί νοούμενο σάν μιά φονομεριί» άποψη τού

«ούμανισμοί;» Τέλος, π.ροτείνει σάν ((παράδειγμα)), σάιι

«/δια/τερο» ζήτημα τού πολιτικού κράτους, εκείιιο πού

εΤναι άιιτίθετα τό κεντρικότατο πρόβλημα πού τόιι άπα­σχόλησε, καί ξέρουμε πόσο βασανιστικά, δηλαδιί τό θέμα τιίς διαφορας άνάμεσα στό σύστημα τώιι «κο/lιωιιι­κών στpωμάτων~) καί τό «dvrιπροσωπεvτικό" σύστημα

Σ' αύτό τό «ζήτημα», δηλαδή σ' αύτή τήιι άντίφαση τού

πολιτικού κράτους μέ έαυτό, δπου τό τελευταίο τούτο δεν

άπελευθερώνεται άπό τήν «άρχή τώιι κοινωνικών στρω­μάτων» γιά νά πραγματοποιήσει τήν «άΡΧιί» τού άντι­π{)οσωπευτικοϋ συστήματος, πού δμως έχει μέ ποικίλους

τρόπους διαβλέψει καί, σε ορισμένες στιγμές, κάτι πα­ραπάνω άπό διαβλέψε (λ.χ στή Γαλλική 'Επανάσταση)

στήν άντίφαση αύτή ύπονοείται ιί ϊδια ιί άΡΧιί, δηλαδή ή άΡΧιί τής «κυριαΡχίας του άl,θρώπου» (καί τού συνα­κόλουθου δημοκρατικού [ςισωτισμού δπου ιί άντιπρο­σώπευση έχει [ι'αποτεθεί γιά νά διαφυλαχτεί, δπως ςέ­ρουμε, στήl' έργασία γιά τήν κοιι'ωl,ία) κατά τής «κυ­

ριαρχίας τι;ς άτομικής Ιδιοκτησίας» πού [κφράζεται άπό

τήν «άρχιί τών κοιι'ωνικών στρωμάτων» πού στό βαθμό

πού άρχίζει νά t JlCKTCII ' C I τήν [πάρκειά της πέρα άπό τιίν κυριαρχία τού κράτους «τού συμβιβασμΟύ», σέ κείνη τού

σύγχρονου πολιτικού κράτους πού κατάργησε τά SrtintIe,

άρχίζει παράλληλα νά εΤναι καί ιί «άΡΧιί τώl' τάςεωl'»

"Αν, μετά άπ' αύτιί τιίν άνάλυση τού «καθήκοντος»

πού άποθέτει 6 Μάρς στιίl' «κριτικιί», [πιστρέψουμε στήl' προηγούμενη κρίση γιά τόν κομμουνισμό, δτι είl,αι

«μιά ίδιαίτ-ερη tκδιίλωση τής ούμανιστικής άρχής, δια­βρωμέI'ης άπό τό άντίθετό της, τιίν άτομική Ιδιοκτησία», βρίσκουμε δτι ή άφηρημένη διαλεκτική άμοιβαιότητα

δπου 6 «κομμουνισμός» άνακαλεί τήν «άτομικιί Ιδιο­κτησία» δπως «6 άφηρημένος σπιριτουαλισμός άνακαλεί

τόν άφηρημέI,ο ύλισμό» εll,αι δυνατή έφόσον, γιά τό Μάρς, 6 κομμουνισμός τού Καμπέ καί τού Ντεζαμί παρουσιάζεται ,φόνο σάν ί!να άκραίο δριο», δηλαδή παρουσιάζεται tπιβεβαιωτικά καί ές όρισμού σάν τό άντίθετο τι;ς άτομικής Ιδιοκτησίας καί, έπομένως, δέν έχει σάν περιεχόμεl'ο παρά μόl'ο αύτό τό άντίθετό τou' καί τούτο γιατί αύτός δέν προκύπτει άπό μιά κριτική τής παρούσας πραγματικότητας, δηλαδή άπό εναν έντοπισμό τών άντιφάσεων τού πολιτικού κράτους (πρόβλημα πού θεωρείται όπό τούς «χυδαίους σοσια ιστές» «άνάςιο λό­

γου»), άντιφάσεων πού μόνες αύτές μπορούν νά παρα­πέμψουν στήν «κοινωνική άλήθεια»

Μέ όσα είπαμε θελήσαμε μόνο νά έξηΥήσουμε, δηλαδή

νά κατα νοιίσουμε τό ι'όημα τής θέσης τοiJ Μάρξ, χρησι­μοποιώντας τά ντοκουμέντα πού μάς τό μαρτυροiJν (καί άνάμεσα σ' αύτά, μιά καί πρόκειται Υιά διαλεκτική, τή

σελίδα Υιά τή διαλεκτική τής Kritik)' άλλά αύτό μέ καl,ένα τρόπο δέν σημαίνει ότι σκοπεύουμε νά τής δώ­

τι;ς «θεωρητικι;ς» πλευράς, δηλαδή τοiJ έποικοδομ'ί­ματος (αύτό θά τό πετύχει ό Μάρξ μονάχα μέ τήν

όλοκληρωμένη διατύπωση τής ύλιστικής άντίληψης τής Ιστορίας)' άλλά καί Υιά νά μείνουμε πιό κοντά στήν

άτμόσφαιρα τής προβληματικιίς αύτών τών έτών, κυ­

ρίως έπειδή ό έντοπισμός τών άντιφάσεων τοiJ πολι­τικοiJ κράτους φαίνεται νά παραπέμπει τώρα τήν «κρι­τική» στήν «κοινωνική dλήθεια», όχι σέ έναν άνάλΟΥΟ έντοπισμό τών άντιφάσεων τής κοινωνικής σφαίρας, όχι

άποστάσεις άπό τό «όλοκληρωμένο» πολιτικό κράτος

καί, τέλος, γιά τήν έκτίμηση πού Εχει άνατραπεϊ,

σύμ-φωνα μέ τήν όποία ό κομμουνισμός τών Καμπέ καί

Ντεζαμί Ιμφανίζεται πιό «μερικός καί μονόπλευρος, άπό τό σοσιαλισμό του Φουριέ καί του Προυντόν Ιιώ

άκριβώς μιά παρατήρηση πού ξεκινάει άπό τήν κοιι'ω­

νική κριτική γιά νά συλλάβει τήν KαθoρισΤΙKότητrί της πάνω σέ τούτη τήν πολιτική θά άφήσε νά φανεί οτι εΙναι άληθινό ιJ.κριβώς τό άντίθετο Άλλά είναι tπίσηc άλή­

θεια οτι οπως έχουμε κιόλας έπαναλάβει άκριβώς τό προχώρημα πού άπό τήν ΚΡιτικιί του σlJγχρονου κμάτους δδηγεί στιίν κριτική της σύγχρονης κοιι'ωνίας πέμα άπό

τό ΟΤΙ είναι αύτό πού βρέθηκε νά φέρνι;ι σέ πέρας /:κ τών πραγμάτων ό Μάρξ ήταl' καί τό μόνο πού μπορουσε νά κάιιει άΙ' δtι' ήθελε ι,ά δοκιμάσει μιάν άρχή άπλά βε­βαιωτική καί τελικά άδόκιμη καΙ άκριτη οπως έκείνη τών ούτοπιστών "'Οπου τελικά τό ντοκουμέ,ιτο πού Ιξετάζουμε έρχεται σχεδόν νά έπιβεβαιώσε τό παράδοξο

χάρη στό όποίο ό σοσιαλισμός του Μάρξ γεννιέται «Ιπι­στημoνΙKός~ καταρχήν μέ τήν έννοια του "άντι-ουτοπι­στικου, πρίν άκόμη καθιερωθεί καί έπιβεβαιωΟεί σάν σοσιαλισμός γενικά

Άλλά εΤναι καιρός ι,ά άσχοληθουμε μέ τήν έξέταση του σημαντικότερου άπό τά γραφτά του fνfάρξ πού

δημοσιεύτηκαν στά Γαλλο-γερμανικά χρονικά τό 'Ε­βραϊκό ζ ήτημα πού παρά ' τιί συντομία του χάρη στή σημασία τών συμπερασμάτων καί θεωρητικών του κα­

τακτήσεων δέν μπορεί νά θεωρηθεί σάν ενα "Ιλλάσσονος σημασίας γραφτό, της νεαρης ήλικΙας του φιλόσοφου άλλά άποτελεί εναν άπό τούς ούσιαστικότερους σταθμούς

της άνάπτυξης της σκέψης του

Ή άνάληψη της δημόσιας πάλης σέ μιά ν α Ιπιθεώρη­

ση ξανάφερε όπως είδαμε σέ πρώτο πλάνο τό νε­αρό χεγκελιανό μοτίβο της κριτικης Άλλά ό Μάρξ δίl'ει τώρα στήν κριτική ενα εΙδικό νόημα πού τή

διακρίνει κυρίως άπό τόl' άκαθόριστο δσο καί γεl'lκό κι άφηρημένο τρόπο μέ τόν όποίο συνεχίζει νά τιίν άντι­λαμβάνεται ό Μπροϋνο Μπάουερ Καί άκριβώς κατά τοϋ

εύκαιρία στά γραφτά τοϋ Μπάουερ εΤχε δώσε ενα ζή­τημα μέ μεγάλη άπήχηση καί πολυσυζητημένο στή Γερ­μανία τής έποχής τό ζήτημα τής παραχώρησης στούς

έβραίους ίσων άστικών δικαιωμάτων μέ τούς ι'iλλoυς πολίτες άλλά άπ' αύτό τό συγκεκριμένο θέμα δ Μπάουερ προχωροϋσε στό πρόβλημα τής πολιτικής χειραφέτησης πού τό έβλεπε νά έξαρταται άπό τή θρησκευτική χει­

ρα φέτ ηση Όσο γ ιά τήν άπάντηση τοϋ Μάρ ξ ξέρουμε

δτι πάει πολύ πέρα άπό τό συγκεκριμένο της άντικείμενο γιά νά φωτίσει κατά κύριο λόγο τήν έννοια τής άνθρώ­

πll'ης χειραφέτησης σάl, κοινωl'lκής χειραφέτησης καί γιά νά άναλύσει κατά δεύτερο λόγο όλοκληρωμένα τή

σχέση μεταξύ πολιτικοϋ κράτους καί κοιl'ωνίας τών Ιδιωτών

Στό αίτημα πολιτικής χειραφέτησης τώl' έβραίων ό Μπάουερ άπUl'τοϋσε δτι κανε ς στά γερμανικά κράτη δέν ήταν πολιτικά χειραφετημένος γιατί ή θρησκευτικιί φύση τοϋ χριστιανικοϋ κράτους άπ' τή μιά μεριά καί τοϋ

έβραίου άπ' τήν ι'iλλη καθιστοϋν άδύl'ατη τή χειρα­φέτηση' ό έβραίος δέν μπορεί νά ζητήσε όπό τό χρι­στιανικό κράτος χειραφέτηση δσο παραμένει έβραίος

δ λαδή ξένος άπέναντι στό κράτος Ή άντίΟεση εΤναι

μόιιο μέ τήιι lςάλειψη της θρησκείας τότε, όταιι δεν θά

βρίσκοιιται πιά ό έβραίος μέ τό χριστιανό σέ θρησκευ­τική σχέση, θά βρίσκονται μόνο σέ «κριτική, άνθρώπινη σχέση Ή έπιστιjμη θά εΤναι τότε ή ένότητά τους»

Ή άντίληψη τοϋ Μπάουερ, παρατηρεί ό Μάρς, ,Τιιαι μονομερής γιατί ύποβάλλει σέ κριτική ,φόνο τό "χρι­στιανικό κράτος", όχι τό κράτος καθεαυτό", καί βλέ­πει JIbl ' o μία μορφή χειραφέτησης, τήιι πολιτική χει­ραφέτηση, χωρίς νά άl,αζητα τή σχέση της τελευταίας

αύτης μέ τήν άνθρώπινη χειραφέτηση Ή πολιτικιί χει­

ραφέτηση δέι, εΤναι ό δλοκληρωμένος καί χωρίς άντιφά­

σεις τρόπος της άνθρώπιl'ης χειραφέτησης Τό κράτος θά χειραφετηθεί πολι τικά άπό τή θρησκεία άρκεί νά χειρα­

φετηθεί άπό τή θρησκεία του κράτους: τοϋτο όμως δέι' σημαίl'ει πώς [τσι αύτό (όπως συμβαίνε μέ τίς Ήνωμέ­

σμ ι αl',

Σάl, συνέπεια αύτης της μεθοδολογικιίς στάσης, αύτ6

πού έχει σημασία είναι ιιά tvron Ior ci ή διαφορά μεταξύ, πολιτικιίς καί αιιθρώπ/lιης χειραφέτησης καί ιιά αποκα­λυφθεί πώς εΤιιαι ποτέ δυιιατ6 τ6 κράτος νά χειραφε­τείται πολιτικά χωρίς τά άτομα νά χειραφετουνται άν­θρώπ/lια Αύτό συμβαίνει, έξηγεί ό Μάρξ στή λαμπρή ανάλυση πού ή η γιιωρίζουμε, καί πού πρός διευκ6λυνση του αιιαγνώστη αναφέρουμε άκόμη μιά φορά, tπειδή τό σύγχροιιο αστικ6 κράτος, τό όλοκληρωμένο κράτος,

διακρίνει τιί δημόσια, Ιδεατή, καθολικιί μορφή τής ζωής

του, από τήν Ιδιωτική, ύλική, Ιδιαίτερη ούσία τής ζωής τώll ατόμωll, αφιίνοιιτας νά ύφίσταται πλάι στή δημόσια, Ιδεατά καθολική, ζωιί του κράτους, μιά ζωή lδιωτικιί, ούσιαστικά ατομιστικιί, του άιιθρώπου,

"Τό κράτος ώς κράτος καταργεί λχ, τιίν άτομική

ιδιοκτησία, ό άνθρωπος κ ρύσσει μέ πολιτικό τρόπο

τιίll άτομική Ιδιοκτησία καταργημέιιη μ6λις καταργιίσετόll κτηματικό φόρο γιά τιίll έllεργητική ή παθητική άσκηση του [κλογικου δικαιώματος, δπως Εγ/lιε σέ πολλά βορειοαμερικαllικά κράτη { Ι ΚΙ δμως, ιί πολι­

τικιί κατάργηση τής άτομικιίς Ιδιοκτησίας δχι μόνο δέ11 καταργεί τήll ατομική Ιδιοκτησία, άλλά καί τήν προϋπο­

θέτει Τό κράτος, μέ τόll τρόπο του, καταργεί τίς δια­κρίσεις καταγωγής, κοινωνικής κατάστασης, μόρ­φωσης, έπαγγέλματος, δταll χαρακτηρίζει μή πολιτι­κές τίς διαφορές καταγωγής, κοιιιωνικής κατάστασης, μόρφωσης καί έπαγγέλματος, δταν, δίχως νά λαβαίιιει

ύπόψη αύτές τίς διαφορές, ανακηρύσσει τό κάθε μέλος του λαου ισότιμο μέτοχο της λαϊκιίς κυριαρχίας, δταν έξετάζει δλα τά στοιχεία τιίς πραγματικιίς ζωής του λαου άπό τήll κρατική σκοπιά Μολαταυτα, τό κράτος έπι­

τρέπει στιίll ατομική Ιδιοκτησία, στή μόρφωση, στό έπάγγελμα νά δροϋν μέ τόν δικό τους τρόπο καί ιιά έκδηλώιιουll τιίll ιδιαίτερή τους ούσία, δηλαδιί σάll

άτομική Ιδιοκτησία, μόρφωση, hrάγγελμα Τό κράτος,

όχι μόνο δέν καταργεί αύτές τίς πραγματικές διαφορές, άλλά άντίθετα τό ίδιο ύπάρχει μόνο μέ τήν προϋπόθεση

ότι ύπάρχουν αύτές ο/ διαφορές νιώθει τόν έαυτό του σάν πολιτικό κράτο ς ' καί t κδηλ ώνε ι τόν καθολικό χαρα­κτήρα του μόνο σέ άντίθεση μέ τοϋτα τά στοιχεία του Τό

τέλειο πολιτικό κράτος ε[ναι, άπό τή" ίδια τή" ούσία του,

ή ζωή τοϋ άνθρώπου σάν είδους, σέ άντίθεση μέ τιίν

ύλική του ζωή ·Ολες ο/ προϋποθέσεις αύτής τής tYWI

στικής ζωής tξακολουθοϋν νά ύπάρχουν έξω άπό τή σφαίρα τοϋ κράτους, στήν κοινωνία των Ιδιωτων [ίπ der burgerlichen Gesellschaft}, άλλά σάν Ιδιότητες τής κοι­νων[ας τών Ιδιωτών 'Εκεί όπου τό πολιτικό κράτος έχει φτάσει τήν άληθινά άναπτυΥμένη μορφή του, ό ι'iνθρωπoς διάγει όχι άπλώς στή σκέψη, στή συνείδηση, άλλά στήν πραγματι κότητα, στή ζωή, μιά διπλή -μιάν

tnovpdνIG κα[ μιά Υιίινη - ζωιί, τή ζωή μέσα στήν πολιτική κοινότητα, όπου tκδηλώνεται σάν κοινό­τητα, καί τή ζωή μέσα στήν κοινωνία των Ιδιωτων, όπου δρα σάν Ιδιώτης άνθρωπος, βλέπε τούς ι'iλλoυς άνθρώπους σάν μέσο, ύποβιβάζει τόν έαυτό του σέ μέσο καί γίνεται πιόνι ξένων δυνάμεων .• Συνεπώς, σχε ικά μέ

τή χειραφέτηση άπό τή θρησκεία, πού ζητάει δ Μπάουερ

σάν λύση γιά τό πρόβλημα τής χειραφέτησης, δ Μάρξ βγάζει τό συμπέρασμα ότι «ή διαφορά άνάμεσα στόν θΡlίσκο ι'iνθρωπo καί τόν πολίτη είναι ή διαφορά άνά­

μεσα στόν έμπορο καί τόν πολίτη, άνάμεσα στόν γαι­οκτήμονα καί τόν πολίτη, άνάμεσα στό ζωντανό άτομο καί τόν πολίτη Ή ά,'τίφαση στή"~ όποία βρίσκεται ό θρήσκος ι'iνθρωπoς μέ τόν πολιτικό ι'iνθρωπo, εΙναι ι;

ίδια άντίφαση στιίν δποία βρίσκεται ό bour geo is μέ τό"

c ito ye n, καί τό μέλος τι;ς κοινωνίας τών ίδιωτών μέ τήν πολιτική λεοντή του •

Ό έντοπισμός αύτου του διαχωρισμου της σφαίρας τιίς δημόσιας, αλλά άπλώς τ πικιίς, καθολικότητας, από τόν ίδιωτικό ατομισμό, πού δρii, στιί σύγχρονη αστική

KolI 'w via καί στό κρατος της (μάλιστα, δρό σαν πλιίρης

διαχωρισμός ακριβώς μετα ύ κοινωνίας καί κράτους) όδηγεί τό Μάρξ, λίγο napan f pa, σέ μια ανάλυση της άληοll,ης ούσίας τών «φυσικώl' δικαιωμάτων» πού δια­

κηρύχτηκαl' άπό τήν άστική έπανάσταση «Τά dI 'o iI S ,Ie Ι

honIIn e - τά δικαιώματα του ανθρώπου -αυτά καθε­αυτά ξεχωρίζουν από τά dI' oi rs du c iro ye n - τά δικαιώ­ματα του πολίτη Ποιός είl,αι ό h m/n e πού ξεχωρίζει άπά τόl, c iro ye n: Καl'ένας ά'λλος άπό τό μέλος της κοι­νωνίας των Ιδιωτων Γιατί τό μέλος τιίς κοινωνίας τών ίδιωτώl' όνoμάζεrαι ά'νθρωπος ", άπλώς ά'νθρωπος,

δικαιώματα του "έγωιστικου άνθρώπου, του άνθρώπου πού είναι χωρισμέI'ος από τόν ά'λλο ά'ι,θρωπο καί από rιίν κοινότητα) Αύτό εί,ιαι τό νόημα τώιι δικαιωμάτωιι n;ς έλευθερίας (νά ασκεί κανείς δλα δσα δέν βλάφτουν τούς άλλους: έλcυθερία «του ανθρώπου σάν αnομοvωμ(;vης καί αl'αδιπλωμέI'ης στόν έαυτό της μονάδας,», της ίδιο­κτησίας (νά απολαμβάνει κανείς αύθαίρετα τα αγαθά του: χωρίς σεβασμό στούς ά'λλους ανθρώπους, στήν κοινω­

νία' «τό δικαίωμα τοϋ έγωισμοϋ»), της ίσότητας (ή όποία

«δέI' εΙναι τίποτε ά'λλο άπό τήν ίσότητα της έλευθερίας, δπως τήν περιγράψαμε πιό πάνω, δηλαδή: δτι ό κάθε ά'νθρωπος θεωρείται σέ (σο βαθμό σάν μιά τ(;τια αύτάρ­

κης μονάδα») καί, τέλος, της ασφάλειας ("ή ϋψιστη

κοινωνική έννοια τής ΚΟΗlω\ίας τών ίδιωτών ή Cνl'οια

τής άστυνομίας, 11 εννοια του οτι όλόκληρη Ιι κοινωι,ία ύπάρχει μόνο καί μόιο γιά νά εγγυάται στό καΟέι.α άπ6 τά

μέσα σέ τούτα τά δικαιώματα σάν μέλος τού ανθρώπ/l,ου ειδους - απεναντίας ή /δια ή ζωή τού ειδους, ή κοινωνία Δμφανίζεται σάν ε,'α πλαίσιο έξωτερικό γιά τα άτομα, σάν περιορισμός τιίς άρχικιίς τους αύτοτέλειας Ό μοναδι­

κός δεσμός πού τά κρατάει έ,'ωμένα εί"αι 1 1 φυοική

αναγκαιότητα 11 άνάγκη καί τό ίδιωτικό συμφέροι', ή

διαφύλαξη τής ίδιοκτησίας τους καί τού έγωιστικου τους προσώπου"

Καί άφου ύπογραμμίζει σέ μιά σελίδα πού έιψέρει

κιόλας παραΟέσαμε μελετώl'Τας τήν Κριτική του δικαί­

ου τή διαδικασία άπαγκίστρωσης τιίς κοινω"ίας τών

ίδιωτών άπό τήν πολιτική, πράγμα πού γί,'εται από τιί" άστική έπανάσταση πάνω στίς δομές τιίς φεουδαρχικής

α,'θρώπου άπό τό ενα μέρος, στό μέλος τιίς κοινω"ίας

τώ" ίδιωτώ", στό έγωιστικό άνεξάρτητο ατομο κι άπό

τό dλλο, στόν πολΙτη, στό ιΙθικό πρόσωπο, Μόνο δΤα!'

ό πραγματικός άτομικός ανθρωπος ξαναπαίρνει μέσα του τόν άφηρημένο πολίτη καί σάν άτομικός dνθρωπος, στήl' έμπειρική του ζωιί, στήν άτομική του Ιργασία, στίς

Τό δεύτερο μέρος του dpOpou, άφιερωμένο στό δεύτερο

άπό τά δύο γραφτά του Μπάουερ, ξανα υρνάει εΙδικά στό

συνέπεια τών συμπερασμάτων του πρώτου μέρους, τήν κοινωνική καί δχι πιά θεολογική αΙτία της tλλΙΠOυς

άνθρώπινη χειραφέτηση καί στρέφεται ένάντια στήν

άκραία πρακτική Cκφραση της άνθρώπll'ης αύτοαλλο­τρίωσης>

πού ό ιδιος ό Χέγκελ εΤχε, μέ τόl' τρόπο του, προσπαθή­

σει νά ξεπεράσεΙ Ή συμβολή στό Jud e n r rage δΣν άφορα δμως τή συγκεκριμεl'οποίηση του σοσιαλισμου μέ τιίν

παραγωγής» (Γερμανική Ιδεολογία) ή, άλλιώς, ανάμε­

σα στόν τρόπο παραγωΥης καί υί μορφή Ιδιοποίησης

(μέ δλες τίς συ έπειες πού άποκαλύπτουν τή διαίρεση στίς δύο τάξεις, υίl' τάξη τών έκμεταλλευτώ καί κείνη

κριυίρια άφηρημένης ι;θικης: ή πλαστότητα τής dσΤΙKlίς

ίδcoλογίας δέν συλλαμβάνεται σάν καθαρά θεωρητικιί

«τυπική», άλλά συγκεκριμένα μυστικοποιητικιί, στό βαθ­

μό πού παραλείπει νά tκπληρώσει άκριβώς τήν ήθικιί, καθολικοποιητική άλλά καί συμβιβαστική, τού συμφέ­

ροντος καί τιίς μεΡικότητας, λειτουργία της, ·Οπου ιί

λύση, δ λαδιί ιί άναζήτηση μιας πραγματικής καί αύθε,,­τικής ένότηΤάς καθολικού καί είδικού, έι'ός αύθεντικού συνδυασμΟύ καθήΚΟl'rος καί συμφέΡΟl'rος πού μόl'ο" αύ­

τός μπορεί νά ίκανοποιιίσει η/Ι' κατεξΟΧιίl' ήθική άl'άγκη

μιας δεοl,τολο)'ικοποίησης τού συμφέρο"τος, μιας πραγ­

ματικιjς ύΠεΡ"ίκησης τού μερικού άπό μέρους τι/ς συγκε­

κριμί;"ης άνθρώπινης καθολικότητας, θά κατευθύl'εται φυσικά νά έρωνήσει τή δομιί τού λιγότερο γlωστού

δρου, δηλαδή τού πεδίου τού συμφέρο"τος, τής κοινω­

νίας καί τώl' οίκονομικώl' της "όμωl" Ή πορεία τιΊς

άl'άnτυξ ς τού Μάρξ άπoΔCίχνCΤαι άλλωστε, δnως ήδη είπαμε, έπιστημονικά συl'εnής, γιατί ή άνακάλυψη τών άl'rιφάσεωl' τιίς άστικής κοινω"ίας δέν προκύnτει ex

abrupιo ούτε σάl, φιΔCί(ΠΙKΙ/ άποκάλυψη ιϊ άπλιί έμnειρι­

κή διαπίστωση, άλλά άπό τήν άl'αγκαία έπαναθεώρηση

έι'ός τμήματος της Cρωνας στι/ι' όnοία πρέnει ι,ά φωλιά­ζουl' οί προϋποθέσεις έκείl'ωl' τών λαθώl' πού γίνονται

φαl'εΡά στά συμπεράσματα τής διαδικασίας πού κριτικά­

ρ ε ται

'Όσοι' άφορα, τέλος, τή" ά"άnτυξη τιίς σκέψης τοι;

Μάρξ, δέ" θά nplnc t νά παραλείψουμε "ά τοlίσουμε nώς

τό άποτέλεσμα του Έβραϊκου ζητήματος εξαρτάται

αμεσα άπό τήν έρευνα τής Κριτικής του δικαίου, π'ού έμφανίζεται φυσικά νά συνδέεται πολύ περισσότερο μ'

αύτό τό γραφτό παρά μέ κείνο στό όποίο έπρεπε νά χρησιμεύει σάν είσαγωγή Κι οχι μόνο τουτο άλΜ, άπό

μιά αποψη, ή Κριτική περιέχει κάτι περισσότερο άπό τό ϊδιο τό Έβραϊκό ζήτημα, στό βαθμό πού συλλαμβάνει

τή ρήξη άνάμεσα στή σφαίρα του κράτους καί τή σφαίρα τιίς κοινωνίας τών ίδιωτών σάν τό μυστικό τής πλαστι;ς

καθολικότητας του χεγκελιανου κράτους, καί τιίς δυνα­τότητάς του νά άνάγεται σέ επικύρωση τής άπλής κοινω­ι'/κής εμπειρίας (καί τό γεγονός ΟΤΙ συλλαμβάνει αύτά τά έλαττώματα στή φιλοσοφία τού κράτους τού Χέγκελ καί

οχι γενικά στή σύγχρονη άστική πολιτική Ιδεολογία, προσφέρει τό πλεονέκτημα νά τονίζει τό αγονο μιας

άπόπειρας, βεβαίως δυνατής, νά λύσει αύτή ή ϊδια τήν

άντll'ομία κράτους-κοινωνίας, έφόσον ό δυισμός ciιoyen

καί bourgeois ε'χε κιόλας καταγγελθεί άπό τό Χέγκελ)'

άλλά, έπιπλέοl', 17 Κριτική αρχισε νά τονίζει καί τήν πλαστότητα τού άντιπροσωπευτικου χαρακτήρα του σύγ­

χ ονου κράτους, στήν άντίφασή του νά είναι μιά άντι­προσώπευση λαϊκή άλλά «κρατικl7>" δηλαδή στήl' άξίω­

ση εl'α Ιδιαίτερο στοιχε ί ο ι,ά μπορεϊ στό βαθμό πού

εχει επενδυθεί τή μυστικιστικιί λειτουργία τού συμβό­

λου τής 'Ιδέας, νά άντιπροσωπεύει τό καθολικό, δη­λαδή τό λαό 'Έρχεται έτσι τό άποτέλεσμα τής Κρι­

τικής νά συνδυαστεί μέ κείl'ο του Ju de n f age καί, στό

έπόμενο γραφτό του Μάρξ , ή ' σύl,θεση μ ι ας κριτ ι κής

τών Sta n de καί μιας όλοκληρωμένης κριτικής τού χω­

ρισμού κράτους καί κοινωνίας τών lδιωτώl' θά άποδο­θεί μέ τι!ν εννοια τιίς τάξης καί Ιδιαίτερα μέ τόν [ι'το­

πισμό τιίς τάξης πού «χειραφετώντας έαυτήν χειραφετεί

όλόκληρη τι!ν KolI'wl,la", δηλαδή μέ τή Οεμελιακι! ε

-,'οια του tπιστημοvικου σοσιαλισμοϋ τιί\ι ί;,ι,οια τοΠ

προλεταριάτου

Ή «Συμβολή στήν κριτική τής χεγκελιανής φιλοσο­φίας τοϋ δικαίου Είσαγωγή

Τό δεύτερο γραφτό πού δημοσίευσε ό Μάρξ στά

Γαλλο-γερμανικά χρονικά (σύμφω,'α με τι! χρονολογι­

κιί τάξη πού γράφτηκε - δπως δείχνει ό Ριαζάνωφ στψ'

εΙσαγωγή του στόν άντίστοιχο τόμο τώ" 'Απάντων καί τή" τάξη πού δημοσιεύτηκε άπ' αύτό,' άλλά πρώro

-στι!" τάξη τώ" dρθρων της έπιΟεώρησης) προϋποΟέτει

βέβαια τό J udenfrage στό βαθμό πού συ"δicται μαζί του

τόσο έξαιτίας τού μετασχηματισμού της OρησKευΤΙKίjς σε π{)λ ιτική κριτική δσο καί έξαιτίας τού ξεπεράσμαro ς

της πολιτικης χειραφέτησης άπό πί" άνθρώπινη χειραφε­

τ;;;;.ι σάν κοιι 'ω νικ ' ε ι α ε τ σι Τό γ ραφτό δμω ς

αύτό συνδicται καί μέ τήν Kritik γιατί, ξαναπιάνοντας τό πρόβλημα της διαίρεσης της κοινωνίας τών ίδιωτώ",

tξηγεί tπίσης τό λίγο tK c iVO άφηρημtl.ου διαλεκτικισμού πού άκόμη τόl μπλέκει

Οί πρώτες ίχνηλασίες τού γραφτού άφιερώνοιιται σΓίς

αίτίες τού ξεπεράσματος τής θρησκευτικής άπό τήl' πολΙΤΙΚ1ί ΚΡιτικιί οί όποίες εχουν κιόλας άvαπτυχ(Jεί στό Έβραϊκό ζήτημα: «Έργο τής ίστορίας είναι έπομένως - όταν θά έμι πιά tξαφαllJ!Lτεί πέ α

Ση; συνέχεια ό Μάρξ άναπτύσσει τό χαρακτηρισμό

τώll ήf)ικο-πολΙΤΙΚώv συνθηκώl' ηίς Γερμανίας Γ1ίς tπο­χ'ίς σέ μερικές σελίδες πού συνάδοιιν μέ τήν τάση, πού χαρακτηρίζει τά Χρονικά τού Ρούγκε στfς διάφορες συν­τάξεις τους, πρός μιά λαμπρή διαλεκτική εύφράδεια πού άναπτύσσεται μέσα άπό «είρωνεία» καί κοντράστ άλλά

όδηγώντας την σέ μιά έκφραση πιό όλοκληρωμένη καί ούσιαστιιοί:

«Βέβαια Ι; γερμαlΙJΚ1ί ίστορία καυχιέται γ.ιά ενα κίνημα πού κανένας λαός δε έκανε προηγούμενα ουτε πρόκειται

ιιά το κάνει μετά 'Έχουμε πράγματι συμμεριστεί τίς παλινορθώσεις πού γνώρισαν οί σύγχρονοι λαοί δfχως

όμως νά συμμεριστούμε καί τίς Ιπαναστάσεις τους Ζήσαμε τήll παλινό θωση, πρώτον, γιατί άλλοι λαοί άποτόλμησαν μιάν lπαvάσταση καί δεύτερο γιατί άλλοι λαοί ύπέστησαl1 μιάll άντcπανάσταση, τή μιά φορά Ιπειδή

οί κυβερνlίτες μας φοβήθηκαν, καί τή δεύτερη Ιπειδή οί

ποιμέvες μας έπικεφαλής βρεθήκαμι; ώστόσο μιά μόl'η φορά συl'τροφιά μέ τήl' έλωθερία τιί μέρα τής ταφής

τραπεί δπως θά πεί λίγο παρακάτω σέ πράξη: στήv πάλη κατά τών γερμανικώl' συl'θηκώl' «ή κριτική δέν εΤναι ενα πάθος τοϋ έγκέφαλου εΤναι ό έγκέφαλος τοϋ πά­

εΤναι Ισότιμος αv εΤvαι ένδιαφέρων άl'τίπαλος σημα­σία l!χι; νά τόv χτυπήσεις Τό ζήτημα εΤvαι vά μή

χαρίσουμε στούς γερμανούς ούτε στιγμfί γιά αύταπάτιι καί για υποταγή στή μοίρα Πρέπει "ά κάνουμε τήν

πραγματική καταπίεση άκόμα πιό καταπιεστική, προσθέ­τοντας σ' αύτιί" καί τή συνείδηση τιίς καταπίεσης νιl κάνουμε τιί ,'τροπή άκόμα πιό ντροπιαστικιί, κο/lιολο­

γώντας την [ j Πρέπει "ά μάθουμε στόν λαό νά τρομά­

ζει άπό τόν ίδιο τόν έαυτό του, γιά νά τού έμπνεύσουμε θάρρος»,

'Από δώ ή λογική τού Μάρξ κλίνε πρός τιίν παραπί­

ρηση τού ίδιοΙ) του τελικού προβλήματος τής Kritik , δηλαδή τιίς σχέσης μεταξύ τών συνθηκών του ancien

r egi me, καί άντίστοιχου στοιχείου τιίς πολιτικής χειρα­

φέτησης άπ' αύτές, καί κεί,'ων του σύγχρονου πολιτικού

κράτους ή, δπως μπορούμε νά τό λέμε μετά τό Jud e

nfra-ge, του άστικου κράτους, γιά νά φτάσει νά συγκεκριμειιο­ποιήσει τή θέση τιίς «γερμαιιικής», δηλαδιί χεγκελιανfίς

φιλοσοφίας του κράτους άπέ,'αντι σ' αύτή τιί σχέση

« 'Ακόμα καί γιά τούς σύγχρονους λαούς, ό άγώνας αύ­τός έ,'άνrια στό περιορισμέ"ο περιεχόμενο τού γερμα,ιι­κου sIaιus quo δέν στερείται άπό έ,lδιαφέρο,', γιατί τό

νά βαραίνουν πά,'ω σ' αύτούς τούς λαούς ΕΤναι διδακτι­

κό γι' αύτούς "ά βλέπου,' τό ancien regime πού Cζησε στόν τόπο τους τιίν τραγωδία του, ,'ά παίζει τώρα, σάν γερμανικό φάντασμα, πί" κωμωδία του»

Έδώ, κάτω άπό τή" τυπική άπλότηrα άρχίζει "ά

άποκαλύπτεται [,'α περιεχόμενο πολύ διαφορετικής σο­βαρότητας, Ή ,'ύξη γιά τίς «άναμνήσεις του παρελθόν-

τος» ξεκαΟαρίζει τό ν6ημα τιίς διατύπωσης πού λέει δτι τ6 «anc ie n regim e εΙναι τό κρυφό κουσούρι του σύγ­χρονου κράτους»: μιά «άι'άμl'ησ,l" τών φεουδαρχικών (1υl,Οηκών ήταν, στιίl' Kri tik, ιί γαλλική 80υλιί τώl' ϊσωl' στό σύl'ταγμα τοι; '30 Συνεπώς, ή άνισότηrα πού στό ancien regime ιΤναι πολιτικιί, συνεχίζεται καί στό σύγχροl,ο κράτος πού όλοκλιίρωσε τιίν πολιτικιί χειραφέ­τηση, "'αί όχι μόl'ο μέ τή μορφή τών καθαυτό πολιτικών κατάλοιπων τής άνισότητας, δπως ή 80υλιί τών ϊσωl', πού άλλωστε κατάντησε άπό τούς γάλλους «πολιτικιί μηδαμll'6τητα., άλλά μέ τιίν πιό ριζοσπαστικι! μορφή

τής κοινωνικής καί άνΟρώπινης άl'ισότητας ·Οσο Υιά τή

Γερμανία πού δέν όλοκλιίρωσε άκ6μη ούτε τιίν πολιτική χειραφέτηση, τό καΟεστώς της, «ει'ας άl'αχροl,ισμός, μιά όλοφάνερη άντίφαση μέ Υεl,ικά άl'αγνωρισμένα άξιώμα­

τα, ή μηδαμινότητα τού a ncie n regi me έκτεΟειμένη στά μάτια δλου τού κόσμου, φαντάζεται άκόμα πώς πιστεύει στόl, Ιαυτό του καί άξιώνει άπό τ61' κόσμο νά φαντάζεrαι

τό ϊδια • 'ΑκολουΟεί Cl'α παράΔCιγμα οίκο νομικού χαρα­κτιίρα: ή «σχέση τής βιομηχαl'ίας, τού κ6σμου τού πλούτου γενικά, μέ τ6ν πολιτικό κόσμο, «KεφαλαιώΔCς πρόβλημα τώl' I'έων καιρώl'., λύιnαι στή Γερμαl'ία μέ τήν Cνl'οια τού προστατευτισμού της «tOl'/κης οίκονο­μίας τού Φ, Λίστ Καί τούτο δτUl' τά οίκο νομικά προηγ­μCI'α κράτη έξεγείροl'ται έl,άl'τια σέ κάθε μορφιίς οίκοι'ο­μικιί δέσμευση Φυσικά δέI' μπορεί νά γίνε πολύ συζιίτη­

ση πάνω σ' αύτές, πού γιά τήν ωρα δέν είναι παρά μόνο πολύ ντροπαλές αίχμές τού Μάρξ πρός Cl'α έδαφος στό όποίο δέI' κυριαρχεί άκόμη, καί τ6 όποίο μόλις τώρα άρχίζει νά μελετάε συστηματικά (τά παρισll'ά τετράδια

μέ άποσπάσματα οίκονομίας πάνε άπ6 τό Φλεβάρη 1 44

ώς τίς άρχές τής έπόμενης χρονιάς εΤI'αι συl'επώς κατοπινά της έμφάνισης τού τεύχους τών Χρονικών)

Κι ας έρθουμε τώρα στίς μορφωτικές, καί είδικόΤεΡα

φιλοσοφικές, συνθήκες τιίς Γερμανίας, καί στιί σχέση τους μέ τό κίl'ημα χειραφέτησης, Πρόκειται γιά σελ/δες

ίδιαίτερου tl'διαφέfJοντος γιατί ξαναπιάl'ουl' τό πρόβλημα τιίς κριτικής στιί χεγκελιαl'ιί φιλοσοφία τού κράτους: ,,"Οπως οί άρχαίοι λαοί ζούσαν τήν προϊστορία τους

μ έ σα στή φαντασ ία , στή μ υθολογία, έ τσι κι t JI c i C Οί !

γ ερμανοί ζ ήσαμ ε τιί δική μας μ ελλ οντικιί ίστορία μέσα

στή σκέψη, στή φιλοσοφία, Έμείς είμαστε οί φιλοσο­

φικοί σύγχρονοι τού παρόντος δίχως ι,ά είμαστε οί ίστο­ρικοί του σύγχροl'οι, Ή γερμανική φιλοσοφία εΤΙ'αι ι; J

ίδεατή προέκταση τιίς γερμανικής ίστορίας { .} Αύτό πού στά προηγμένα έθl'η εΤναι ,;δη πρακτική ρήξη μέ τίς σύγχρονες συl,θ'ίκες τού κράτους, στιί Γερμαl'ία, δπου

τ τιες συl,θ'ίκες άκόμα ούτε κάν ύπάρχουν, είναι πρίν dπ' δλα κριτική ριίξη μέ τή φιλοσοφικιί άιπανάκλαση αύ­

τώl' τών συνθηκών Ι § j Ή γερμανική φιλοσοφία τού Δικαίου καί τού κράτους εΤl'αι ι; μόνη γερμανικιί ίστο­ρία πού βρίσκεται στό ίδιο έπίπεδο μέ τό έπίσημο σύγ­

xpol'o παρόν, Γι' αύτό, ό γερμαl'ικός λαός όφεlλει ι,ά ύπερl'lκήσει αύτιί τήl' όl'ειρεμένη του ίστορία μαζί μέ τίς σημερινές συl,θήκες του καί ι,ά ύποβάλει στιί" ΚΡιτικlί

όχι μόνο αύτές τίς τωρll'ές συl'θ,ίκες, άλλά συl'άμα καί

τι;ν άφηρημtι'η συl'έχισlί τους Τό μCλλol> δέν μπορεί Ι'ά

περιοριστεί ούτε στιίl' άμεση αρl'ηση τώl> πραΥμαΤΙ"ώl> νομικών καί κρατικώl' συl,θηκών του ούτε στήl' άμεση π.ραγμάτωση τών ίδεατώll 1/0μικώll καί κρατlκώ" σUΙιOη­κών του, γιατί τιίν αμεση άρl'ηση αύτώl' τώl> συνθηκώl> τήν έχει ήδη στίς ίδεατές του συνθιϊκες καί τιίν άμεση πραγμάτωση τών ίδεατώ ι' του συνθηκώl> τιίν έχει lϊδη σχεδόν άφήσει πίσω κοιτάζοl'tας τούς γι:/τονικούς του λαούς»

Έπιβεβαιώl'εται έδώ καθαρά ι; ευθυγράμμιση τιίς

χεγκελιαl'iiς φιλοσοφίας του κρriτους μέ τό σύγχροl'ο άστικό κράτος παρά τίς κατώτερες καί προαστικές απόψεις του κράτους πού οίκοδομουσε δ Χέγκr.λ Πιό κάτω ό Μάρξ Οά πεί ποιό ι:[ι'αι τό κοιι,ό στοιχείο του δ­λοκληρωμέI'ου αστικου πολιτικου κράτους καί του χε­

γκελΙGl,ου κράτους πού ξεπερ"α τι; μεγαλύτερη ίστορικι; διαφορά πού συνfσταται σπως ξέρουμε στι;ν άσταμάτη­

τη διάρΟρωση αύτου του τελευταίου σ ~'είνα τά «ΚΟΙΙ'ω­

ι'ικά στρώματα» πού τό όλοκληρωμένο πολιτικό κράτος έχει ξεπεράσει (άλλά συνίσταται "πίσης στόν κληρονομι­

κό μονάρχη τούς «γεννημένους» συγκλητικούς κ.λ.π.)

Ά lπίΟετα ό Μάρξ γιά τιί!' ωρα είσάγε κριτικές άl'αφορές στά δύο ρεύματα σπου βλ{;πει νά διαιρείται ό γερμανικός φιλελευΟερισμός Τό δ'α πού τό άποκαλεί «πρακτικό πολιτικό κόμμα» δηλαδή τό ρομαl'τικο-φιλελεύΟερο κί­

ι'ημα πού έχει τι;ν ΠΡOf.λευσl; του στι; Νέα Γερμαl'ία άπαιτεί καί όχι αδικα τιίν «αρνηση "ίς φιλοσοφίας» άλλά δέν μπορεί τό ϊδιο ιά τι;ν έπιτι:λ{;σει ιατί περιορίζε­ται νά «τιίς γυρίζει τι! ι' πλάτ"" καί ι,ά τι;ι' Kατηγoρε~ χωρίς νά τιίν ύποβάλλr.ι σέ ΚΡιτικlί: « Άξιώl'πε νά γίνε

τό ςεκίl'ημα άπό πραγματικά σπέρματα ζωης ξεχνατε σμως πώς τό πραγματικό σπcρμα ζωιίς του γερμανικου λαου ε[χε φυτρώσει ως τώρα μέσα στό κρανίο του

ΚΟl'rολογl/ς έσείς δέν μπορείτε νά καταργήσετε τή φιλοσοφία δίχως νά τή μετατρέψετε σέ πραγματικό­τητα» Περισσότερο /;νδιαφέρον παρουσιάζει γιά μας ι;

μα καί ι; προγειlέστερη φιλοσοφία ανιίκtΙ σΙ τούτο τόν κόσμο καί δτι εΤI-ω ι; ίδCΑτιί r.στω συμπλήρωσή του 'Ενώ κράτησε ΚΡιτικιί στάση άπέναντι στόl άιιτίπαλό

του φέρΟηκε μΣ μι; κριτικό τρόπο πρός τόν έαυτό του

γιατί ξεκίιιησε άπό τίς προϋποθέσεις τιίς φιλοσοφίας καί

εϊτε σταμάτη ε στά δοσμένα πορίσματά της εϊτ" παρου­σίασε σάν αμCΣα αίτι;ματα καί πορίσματα αίτιίματα κ'αί πορίσματα παρμέllα άπό άλλού μ' δλο ποι) αύτα - άΊI

ύποΟέσουμε πώς εΤllω όρΟά -μπορούν να ΙπιτευχΟούl-

αντίΟετα μόl-ο μέ υίν αρ ηση της μέχρι τώρα φιλοσο­φίας της φιλοσοφίας ώς φιλοσοφίας, 'Επιφυλασσόμα­

στε ι-ά δώσουμε μιά περιγραφι; αύτού τού κόμματος, Τό βασικό του Δλαττωμα μπορεί ιιά συιιοψιστεί ιίίς έξl; : πίστευε δτι μπορουσε νά μετατρέψε τή φιλοσοφία σέ πραγματικότητα δίχως νά τήν καταργήσει»,

Ό αναγνώστης Οά Εχει κιόλας σ μειώσει δτι ό Μαρξ

ξαιιαπιάν"ι πάλι Ιδώ τό μοτίβο τιίς δεύτερης Σημείωσης

στή Διατριβι;, Άλλά εΙναι φυσικό ιιά ίχουν από τότε αλλάξει πολλές ίδέες Κατά κύριο λόγο ή «διαλεκτική» αντιπαράθεση μετα ύ "θετικης φιλοσοφίας» καί "φιλε­λεύΟερου κόμματος» ύποχωρεί μπροστά στήν έσωτεΡικιί

ίκείνη τού ϊδιου τού φιλελευθερισμού τήν άντιπαράΟεση

μεταξύ "πρακτικού» πολιτικού κόμματος καί «Οεωρητι­κού», Ό Μάρξ λοιπόν δέν κάιιει πιά τήll τιμι; της μνημόl-ευσης στό συl-τηρητικό στοιχείο κι αύτό εΙνω

απόλυτα κατανοητό Κατά δεύτερο λόγο ι; «πρακτικι; άνατροπή της φιλοσοφίας» δηλαδιί τό κί ημα σπου ι;

φιλοσοφία άρνείται τόll κόσμο καί προσπαθεί να τόν ΠΡOσαρμόσCΙ πρός έαυτιίν πού άντιπροσώπευε τότε τό συμπέρασμα πού ό Μάρξ έδειχl-ε κατά βάΟος στι δεχό­

τα ι', ά,laΥιιωρίζεται qύτό τό ίδιο σάιι dΙΙΙ71αρκές, σάιι

κριτικό μόιιο dnilIQVr I στόι! κόσμο άλλά όχι «απέ,'αιιτι σ' αύτι; τιί, ϊδια» καί τούτο γιατί "δέν {.χει παρατηρ σει

πώς ή ώς τότε φιλοσοφία άνήκει στόν κόσμο αύτό» 'Εκείνη πού τήν έποΧιί τής Διατριβής ήταl' μόl'ο μιά προβληματική ένότητα κόσμου καί φιλοσοφίας προορι­σμένη ι,ά δεχτεί ενα διαλεκτικό ρήγμα κ.λπ μέσα άπό ό­λόκλη η τήν άνάπτυξη του Μό.ρξ ώς αύτό τό σημείο

έγινε άφετη ιακή διαπίστωση πού μας έπιτρέπει νά άνα­

γl'ωρίσουμε τήν «ίδεολογική» μονομέρεια τιίς διαμαρτυ­ρίας τιίς Άριστερας ή όποία πήρε γιά άl'άγκες τιίς

φιλοσοφίας «άνάγκες παρμένες άπό άλλου» δηλαδή άπό τόν κόσμο άπό τήν Ιστορία Συμπερασματικά ή προο­

πτική τής «έξάλειψης» ή καλύτερα τού «ξεπεράσματος»

της «φιλοσοφίας σάν φιλοσοφίας» Στόν τελωταίο τουτο δρο δέν μπορούμε νά μή δουμε νά άναφέρεται ή «όλική»

καί «αύτάρκης φιλοσοφία» ή ιί φιλοσοφία πού «καταλήγει στόν έαυτό της» τών χρόνων της Δ ιατριβης άλλά δέν μπορουμε ταυτόχρονα νά μή δουμε καί τίς προκαταβολές

της «γερμανικής Ιδεολογίας» καί τελικά τή φιλοσοφία πού θέλει μονάχα νά «καταl'οήσει τόν κόσμο» Καί μαζί μ' αύτά ό Μάρξ έκφράζει κιόλας τιίν πρόθεση νά

της «φιλοσοφικιί» ή «Ιδεολογική» μορφή γιά νά πάρει

όριστικά τήν πλήρη ένl'οια της άνατροπής τών ύφιστάμε­νων συνθηκών μέ τήν έννοια τής ύλιστικής άντίληψης

τή ς Ιστορίας: κι αύτ ό γ ι ατί άκριβώ ς λείπε ι άκόμη ή ! l~α ή βάσηαύΤής Τήςάντίληψης δηλαδήήάναγνώριση τής

σημασΙας της ο Ικον ομ ική ς παρα ωγ ή ς πάνω στΙ ς άλλες

έ ~φρασεις τής Ιστορικής ζωής Ά λά εΤναι έπίσης

-μαΤΙKότηrάς της "Αν λοιπόν τό status quo τού γερμα­νικου κρατικου συστήματος εκφράζει τήν όλοκλήρωση τού ancien regime - αύτό τό άγκάθι στιί σάρκα τού σύγχροιιου κράτους - τό staιus quo τής γερμανικής έπιστήμ ης γιά τό κράτος έκφράζει τόll άνολοκλ ήρωτο χαρακτήρα του σύγχρονου κράτους τήν ελαττωματι­Kότηrα τού ίδιου τού δργανισμού του f § J Ήδη ώς άπο­φασιστικός άντίπαλος τής προηγούμενης μορφιίς τιίς

γερμανικής πολιτικης συιιείδησης ή ΚΡιτικιί τι/ς ά­φηρημέllης φιλοσοφίας τού Δικαίου τελειώιιeι όχι στόll έαυτό της άλλά σέ προβλήματα πού γιά τιί λύση τους ύπdρχει ένα μόνο μέσο: ή πρακτική»

Στό τόσο σημαντικό τούτο κείμενο ό Μάρξ μας εξηγεί

τό λόγο yt d τδν όποίο βλέπει τή γερμαιιική πολιτική φιλοσοφία δηλαδιί τή χεγκελιαιιή στό ίδιο επίπεδο μέ

τιίll πολιτική πραγματοποίηση τού σύγχροιιου κράτους

Τό κο/lιό καί στίς δύο στοιχείο είναι ι; άφαίρεση άπό

τόν πραγματικό άνθρωπο, πού άιιακαλεί τιί διαίρεση κράτους καί κοινωνίας τών ιδιωτών, τιίll όποία μέμφι;

ται στό Χέγκελ μέ Γόση lπιμοvιί στιίι' Kritik καί ΠΟ')

χρησιμεύει κατδπ/ll στό vd ξεκαθαρίσε κι αύτό τό τελευ­ταίο σημείο άναφορικd μέ τό όποίο μπορούσε ιιά μείνε ι;

ύπδνοια μιας άl'ακριβοϋς ερμηνείας της πρόθεσης τού

Χέγκελ άπό μέρους τού Μάρς Γιατί άπό καθαρά έρ­

μηνευrιKή ό,ποψη δέI' εΤναι άλήθεια ότι ό Χέγκελ θέλει

νd χωρίσει τό κράτος άπό τήν κοινωιιία τώll διωτώll άντίΟετα μάλιστα προσπαθεί ιιά τά έllοποιιίσει καί γι' αύτό άκριβώς τό λόγο επικυρώνει τό «συμβιβασμό» τών

«κοινωνικών στρωμάτω,'» μέ λειτουργία ΚΟ1\lωνlκιί κα; πολιτικιί μαζί Ό Μάρξ γνωρίζει πολύ καλά όλα αύτά' άλλά ή κριτ,κή του θέλει Ild άποδείςει πώς ι; χεγκελιανιί λύση όχι μόνο δέν συllCllώνει καθόλου Γίς δύο σφαίρες άφού ι; «πολιτική ϋπαρξη» τών «κο/lιωνικών σΤΡωμd-

τωΥ» δέΥ είιιαι ή «Ιδιαίτερη ϋπαρξιί τους , καί μετά, στιί λύση αύτή τό κοιιιωιιικό στοιχι:ίο ύφίσταται τιί βία ιού άφηρημέιιου καί tπιβλητικου πολιτικου στοιχείου, ά)λά

πώς αύτή, άιιτίθετα, έπιβεβαιώl'ι:ι τή διάκριση καί, πΙρα άπό τόΥ άιιυποστήρικτο «συμβιβασμό», τιίll άφηρημίιιη

φύση τού ίδεατου κράτους ·Ομως, ή τελCΥταία αύτιί δέν χαρακτηρίζει μόιιο τό χεγκελιαl'ό κράτος, άλλά έπίσης, καί πολύ περισσότερο, τό σύγχροιιο ,ράτος, δ λαδή τό όλοκληρωμέιιο πολιτικό κράτος, τό σύγχροιιο αστικό κράτος πού, όπως ξέρουμε, αφήνει κατά μέρος τίς

πραγματικές συνθήκες τής ζωιίς τώll μελώιι του )'ιά νά πραγματοποιήσε φαιιταστικα rιίll «πολιτική ϋπαρζή» τους στήll άφηρημέlη σφαίρα, στόll «ούραιιό» τι;.; ύπερ­κοιιιωιιικότητας, το ι; καθαρου δικαίο/) καί τής καθαΡιίς

σφαίρα, όπως άποδείχτηκε ίστορικά μέ κείνη τήν απο­μάκρυνση άπό τίς ακραίες αστικο-επαναστατικές θέσεις

πού κερδίθηκαν μέ τιί γιακωβίl'ικη πολιτικιί, απομάκρυll

-ση πού ύπήρχε λχ, στό «φιλελεύθερο» γαλλικό σύιιταγμα του /830, πού Απανέφερε τήν Άνω Βουλή, καί Υεll/κά σε όλη τήν ίστορία του εύρωπαϊκου φιλελcυθερισμoύ πρίιl

άπό τήν κατάκτηση Γού καθολικού ί;κλογικου δικαιώμα­

τος, Ό Χέγκελ, λοιπόιι, tπικυρώνι:ι Γό παλιιιορθωτικό κράτος μονάχα φαιιιομενικά' στήν πραγματικόΓηΓα, καί

πιό βαθιά, συλλογίζεται τιίν πραγματικότηΓα του σύγχρο­νου κράτους, πού «KάνCΙ άφαίρεση άπό τόll πραγματικό

άνθρωπο, δηλαδή ίκαιιοποιεί μόνο καΓά τρόπο φανΓαστι­

κό τόν όλικό άνθρωπο»,