einai o kapitalismos, elithie - nikos mpogiopoulos

Όλα αυτά θα ήταν άνευ αντικρίσματος αν δεν ήταν απολύτως σαφές για το συγγραφέα ότι αυτή η αλήθεια αποκτά δύναμη μό­ νο στα χέρια αυτών που, όπως έγραφε ο Μπρεχι, .υποφέρουν πιο πολύ απ'

Οι υηαίτιοι της Κρίσης και το «Χρέος» της ανατΡοηής τους Μια ευγενική αηιίντηση στους ηραιτωριανούς των ΜΝΗΜΟΝΙΩΝ

-«Είναι ο Καπιταλισμός ηλίθιε» Φυσικά δε μας διαφεύγει α «φιλικός» αντίλαγος των χαρτάτων τπς αντίπερα όχθπς Με λεπτπ ιαξικπ ειρωνεία διατείνανιαι, καθώς χαρεύουν τα καθεσιωιικό ταυς βαλς, όιι n πραοπιικπ μιας Ελλάδας και ενάς κόσμου χωρίς εκμειαλλευτές και καταπιεΖόμενους, χωρίς πλούσιους και φτωχούς, χωρίς κεφαλαιοκράτες «αφέντες» και μι­ σθωιαύς «δαύλους», σιπν καλύτερπ περίπτωσπ συνιστά δονκιχατισμά και ουιαπία Εξίσαυ «φιλικά», λοιπόν, απα­ ντάμε: «Ένας χάριπς ιαυ κάσμου που δεν περιέχει ιπν Ουroπ{α δεν αξ{Ζει να roν κοιιάξεις καν, γιαι{ αφπνει έξω ιπ μάνπ χώρα άπου π Α νθρωπόιπια πάνrα θα προ­ σγειώνειαι Κι όιαν προσγειωθεί, καιιάΖει πέρα και, βπέ­ πονιας μια καπύιερπ χώρα, ξεκινάει για εκεί Πρόοδος ε{ναι π υποπο{πσπ ιπς μιας μειά ιπν άπππ Ουroπ{ας» Σίγαυρα αυτιi n «αυιαπικπ» παρεία αναδπμιαυργίας και αναγέννπαπς τπς Ελλάδας δεν είναι εύκολπ Είναι όμως μια πορεία απείρως ευκολότερπ και -από άποψπ αποτε­ λεσμάτων- πρόδπλα ρεαλιστικότερπ, σε αντίθεσπ με !Ον αδιέξοδα δρόμα των ανυπολόγισιων, μάταιων και αβά­ αιαχτων θυσιών σιις οπαίες υποβάλλειαl ο λοός κοι

ο τόπος για να βγαίνουν κερδισμένοι οι πλου!Οκράτες και

το σάπιο πολιτικό !Ους σύατπμα Αυτπ n Ελλάδα τπς λαϊ­ κπς εξουσίας και τπς λαϊκπς οικονομίας, n Ελλάδα του σοσιαλισιικαύ δρόμου ανάπιuξπς, είναι τα πλέαν ώριμο και ρεαλιστικό αίτπμα των καιρών παυ «σαν θελιiσεl ποτέ ο λαός, τάτε !Ο πεπρωμένο θα προσκυνΠσεl»

Ι348 IS8H 918-960-H-2�'6-3 -111111111111111111111111111111

«ο Φρίντριχ Ένγκελς είπε κόποτε:

"Η ασιικπ κοινωνία fJρίσιιεισι

μnρ0σι6 σε ένα δIίlημμσ: n ηέρασμα σιο σoσιαίlισμ6 n ξσνσKαrρoKύίlισμα

mς σvθρωn6mrσς σm {JσρfJσρ6mrσ"

Τι σι'ιμαινε όμως "ξονοκσιροκύλισμα

σm βαρβαρόtmα" από τα σημερινό επίπεδο του ευρωπαϊκού πολιτισμού; Μέχρι σι'ιμερα διαβόΖουμε, oνoμφισβmnrσ,

το λόγια αυτό χωρίς να εμβαθύνουμε στο νόημα που κρύβοw

και rσ noρoθέtoυμε χωρίς

ΠΡOOισ8aνόμαoτε την τραμερ f""!' ιιι ο βαρύtπtό τους Σήμερα όμως

ιιρui να ρ!ξouμε μια μστιό γύρω μας για να KcιtόiI6Pouμε τι σημαίνει

κατρακύλισμα mς αστικής ιιιtMιινfoς

σm βαρβαρόmtα»

Ρ61α ΛούξεμπαυρΥιι

Προηγούμενα βιβλίο του

το BαΠKάvια - 7Β μέρες «αrόxoς» {ου ΝΑΤΟ (εκδόαεις Σύγχρανη ΕποΧή> κοι σε συνεργασίο με τον Δημήφη Μηλόκο

το ΠοδόσφαιΡο: Μια θρπσκεία

χωρίς oπίαroυς (εκδόοεις Λιβόνη)

110, μηχανικό, ηλεκιρονικ6 φωτοτυπικό, ηΧΟΥΡ6φηοης Ι} άλλο, χωρίς προηγούμενη γρα­ ιηή άδεια του ε κ δ6 1I Ι Νόμος 2121/1993 και κανόνες του Διεθνούς Δικαίου 1101) ισχύουν στην Ελλάδα

Παραγωγή: EκδoΊlK6ς Οργανισμός Λ ι βάνη

ISBN 978-960-14-2416-3

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΠρΟΛΟΓΟΣ . 13 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 19

ΜΕΡΟΣ Π ΡΩΤΟ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Π ΡΩΤΟ

1 -Είναι ο καπιταλισμός, ηλίθιε • 23

2 Όλοι για τον καπιταλιστή κι αυτός για τον εαυτό του! 61 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ

1 Ο Αριστοτέλης ήταν μαρξιστής 83

2 Ψευδαισθήσεις τέλος 97 ΚΕΦΑΛΑΙ Ο ΤΡΙΤΟ

1 Διαπλοκή: εκ φύοεως - Διαφθορό: εκ πεποιθήσεως 107

2 Πριν γίνει υπουργός, ήταν τόνκερ 123 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ

1 Πολυεθνικές: Τα αφεντικό της βαρβαρότητας ] 35

2 Το αόρατο χέρι των αρπακτικών 139

10 ΝΙΚΟΣ MΠOrιOΠOYΛOΣ KEΦAΛAlO Π ΕΜΠΤΟ

1 Οι νέοι «φεουδόρχες» 147

2 Πεινότε (και θα πεινότε) επειδή πεινότε! 159 KEΦAΛAlO ΕΚΤΟ

Ι Τα λεφτό σου ή τη ζωή σου 167

2 Άρρωστοι εγκληματίες κερδοσκοπούν με την ασθένεια 172 KEΦAΛAlO ΕΒΔΟΜΟ

Ι Πρώτα χρέος, μετό κρότος! 229

2 Οι αστικές τόξεις συναλλόσσονται

υπό το αγγλικόν δίκαιον 239 KEΦAΛAlO ΤΡΙΤΟ

Ι Ποιοι «παίζουν με το χρέος; 249

.[ΙΝΑΙ Ο ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΣ, ΗΛΙθΙΕ 1 1

2 Τα χρέη (τους) είναι το πρόσχημα ' ' 257 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΥΓΟ

Ι Κι όμως «λεφτά υπάρχουν.! ' ' ' 267

2 Κι άλλα λεφτά! , ' 272 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΕΜΠΤΟ

Ι Οι δυο Ελλάδες , , ' 313

2 • Περνάμε καλά στην Ελλάδα» 320 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΟΓΔΟΟ

Ι Ασφαλιστικό: Λεηλασία ισοδύναμη

με δυόμισι Κατοχές! , 325

2 Μ ισός αιώνας ασφα-ληστεία! , , 329 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΝΑΤΟ

Ι «Όλοι μαζί τα φάγαμε»! , , , 333

2 Ιδού ποιοι τα «φάγανε» ' 341 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΚΑΤΟ

Ι «Λεφτά υπάρχουν για το ΝΑΤΟ! 353

2 Κάθε ένα ευρώ που «μας δίνει η ΕΕ μας το χΡεώνει έξι! 357

1 2 ΝΙΚΟΣ MΠOrιOΠOYΛOΣ KEΦAΛAJO ΕΝΔΕΚΑΤΟ

.Ζητείται Λένιν» 453 ΑΝΤΙ ΕΠΙΛΟΓΟΥ

Σοσιαλισμός ή βαρβαρότητα; 467

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Για να είμαι ειλικρινής, δεν έχω καταλάβει ακόμα τον πραγματι­

κό ρόλο του εισαγωγικού προλόγου σε ένα βιβλίο Πολύ περισσό­ τερο όταν ο πρόλογος γράφεται από κάποιον άλλον και όχι από

το συγγραφέα Με τον καιρό, διαβάζοντας τους προλόγους σε πολ­

λά βιβλία, χωρίς να μειώνεται στο ελάχιστο η απορία μου περί την αναγκαιότητά τους., κατέληξα όμως στο τι θα ήθελα εγώ, ως αναγνώστης, από τον πρόλογο ενός βιβλίου

Θεωρώ ότι ένας πρόλογος που σέβεται τον εαυτό του δεν πρέ­ πει να προκαταλαμβάνει τη γνώμη του αναγνώστη για το βιβλίο που θα διαβάσει Είναι να σαν να του κλέβει ένα κομμάτι από την απόλαυση της ανακάλυψης που πρέπει να χαρακτηρίζει κάθε ανάγνωση Επομένως, ο ρόλος του «προλογίζοντος πρέπει να ε(­ ναι ο ρόλος του πλοηγού Υπό το πνεύμα αυτό γράφτηκαν οι επό­ μενες γραμμές

Την ιστορία της γέννησης του βιβλίου του Νίκου Μπογιόπου­ λου έτυχε να τη γνωρίζω καλά Από τη στιγμή της σύλληψης, την περίοδο της κύησης, ως τη στιγμή του τοκετού Αυτός ήταν και ο λόγος που -παρά την άποψη που προηγουμένως εξέθεσα- δέχθη­

κα αμέσως την πρόταση να γράψω τον πρόλογο Όχι για να ανα­ φερθώ στο πώς γράφτηκε, αλλά κυρίως γιατί γράφτηκε και ως γνώστης των παρασκηνίων της «κυοφορίας να προτείνω επομέ­ νως έναν «οδικό χάρτψ για το πώς θα μπορούσε να διαβαστεί

14 ΝΙΚΟΣ MΠOrιOΠOYΛOΣ Αυτό το βιβλfo λοιπόν ξεκίνησε από το θυμό Από το θυμό του συγγραφέα όταν, αμέσως μετά το ξέσπασμα της διεθνούς οικονο­ μικής κρίσΙ1ς και των εκδηλώσεών της στην Ελλάδα, πήρε μπρο­ στά η μηχανή του ψεύδους, της παραπληροφόΡΙ1σης, της χειρα­ γώγησης Όλα αυτά που κατέληγαν στο παραλυτικό δίλημμα: Αλ­ λάζουμε ή βουλιάζουμε!

Μια επικοινωνιακή καταιγίδα σκέπασε το δημόσιο χώρο και κάθε άλλη άποψη, πέραν της κρατούσας, εξορίστηκε από την ει­ κονική πραγματικόΤl]1α όπως τη διαμόρφωναν κυβέρνΙ1ση, διε­ θνείς οργανισμοί, αστικές πολιτικές δυνάμεις, μέσα ενημέρωσης και πάσης φύσεως μηχανισμοί διαμόρφωσης και επηρεασμού των συνειδήσεων Μια επιχείρηση υπό το σύνθημα «Σιωπή, η πατρί­

δα κινδυνεύει!» απειλούσε κάθε αντίδραση, κάθε αντίσταση, χα­ ρακτηρίζοντας τους φορείς κάθε αντίθετΙ1ς άποψης το λιγότερο γραφικούς, το περισσότερο επικίνδυνους Ο θυμός απέναντι σ' αυ­

τή την κατάσταση ήταν το γενεσιουργό συναίσθημα για το βιβλίο που σιΊμερα κρατάτε στα χέρια σας

Ο Μπρεχτ έγραφε ότι όποιος θέλει να πολεμήσει την ψευτιά και την αμάθεια και να γράψει την αλήθεια έχει να ξεπεράσει το λιγότερο πέντε δυσκολίες Πρέπει να έχει το θάρρος να γράφει την αλήθεια παρόλο που παντού την καταπνίγουν, την εξυπνάδα

να την αναγνωρίσει παρόλο που τη σκεπάζουν παντού, την τέχνη

να την κάνει ευκολομεταχείριστη σαν όπλο, την κρίση να διαλέ­ ξει εκείνους που στα χέρια τους η αλιΊθεια θ' αποχτήσει δύναμΙ1, την πονηριά να τη διαδώσει ανάμεσά τους

Αν δεχθούμε ότι ο συγγραφέας έχει το θάρρος να γράψει την αλήθεια, τίθεται το θέμα αν έχει και την ικανότητα να την ανακα­ λύψει κάτω από τόσους τόνους ψευτιάς Εδώ πρέπει να σΙ1μειώ­ σουμε ότι στην προσπάθεια για την ανακάλυψη της αλιΊθειας δεν ήταν μόνος και αβοιΊθητος Είχε πολύτιμο οδηγό μια θεωρία, το

.ΕΙΝΑΙ Ο ΚΑΠΙΤΜΙΣΜΟΣ, ΗΛΙΘΙΕ 15 μαρξισμό, που αποκαθιστά την επιστημονική βάση της οικονο­ μικής και κοινωνικής εξέλιξης και την απαλλάσσει από τα μετα­ φυσικά, ιδεαλιστικά και οπισθοδρομικά δεσμά Και αν δεχιούμε ότι βασικό κριτήριο της επιστημονικότητας ήταν, είναι και θα εί­ ναι η απόδειξη, αυτό το βιβλίο έχει πολλές αποδείξεις για να στη­ ρίξει την ανάλυση και τα συμπεράσματά του

Ο Ν ίκος Μ πογιόπουλος γνωρίζει καλά τους όρους με τους οποίους διεξάγεται ο δημόσιος διάλογος και αυτό είναι ένα προ­ σόν γι' αυτόν που έχει το θάρρος να πει την αλήθεια και ξέρει να την αναγνωρίζει Έτσι έγραψε αυτό το βιβλίο σαν να ήταν ένα

«εργαλείο» που θα χρειαστεί στην καθημερινή ιδεολογικοπολιτι­ κι] αντιπαράθεση Το πλήθος των στοιχείων που παρουσιάζει, σε συνδυασμό με τη δεινότητά του στην εκλα(κευσlΊ, δίνουν μια στέ­ ρεη βάση, αφενός για την ανασκευή της αστικής προπαγάνδας, αφετέρου για τη διαυγή προβολή της άλλης πρότασης»

Όλα αυτά θα ήταν άνευ αντικρίσματος αν δεν ήταν απολύτως σαφές για το συγγραφέα ότι αυτή η αλήθεια αποκτά δύναμη μό­

νο στα χέρια αυτών που, όπως έγραφε ο Μπρεχι, υποφέρουν πιο πολύ απ' όλους κάτω απ' τις σημερινές σχέσεις ιδιοκτησίας, που έχουν το πιο δυνατό συμφέρον για την αλλαγή τους, στους εργά­ τες και σ' εκείνους που μπορούμε να οδηγήσουμε στους εργάτες σαν σύμμαχους, γιατί στην πραγματικότητα δεν έχουν ούτε κι εκείνοι ιδιοκτησία στα μέσα παραγωγής, όσο κι αν παίρνουν με­ ρίδιο απ' τα κέρδη-

Ο συγγραφέας αυτού του βιβλίου δεν είναι, ούτε θέλει να είναι ουδέτερος Κομμουνιστής, μέλος του ΚΚΕ, δημοσιογράφος του Pιζoσπάιnη, δηλώνει εξαρχής τη στράτευσή του Θα μπορούσε να πει κανείς ότι μια τέτοια δήλωση συνιστά και ομολογία μονομέ­ ρειας και έλλειψης αντικειμενικότητας Είναι λοιπόν απαραίτη­

τη μια διευκρίνιση Αν η αντικειμενικότητα ήταν ιδιότητα των

ου-16 ΝΙΚΟΣ MΠOΓlOΠOYΛOΣ δέτερων, τότε δε θα μιλούσαμε για αρετή, αλλά για απάτη γιαιί

η ουδετερότητα είναι απάτη

Η αντικειμενικότητα είναι συνυφασμένη με την ταξική φύση της κοινωνίας και τον ταξικό χαρακτήρα όλων των κοινωνικών προβλημάτων Τα παραπάνω ισχύουν πολύ περισσότερο όταν πρόκειτια να μιλήσουμε για την καπιταλιστική κρίση

Παραδείγματος χάριν, οι θιασώτες του καπιταλισμού παρου­ σιάζσυν την κρίση σαν να πρόκειται για ένα φυσικό φαινόμενο, όπως ο σεισμός, ή η καταιγίδα Δηλαδή κάτι αναπόφευκτο για το οποίο το μόνο πσυ μπορούμε να κάνουμε είναι να μειώνουμε τις συνέπειές του Και όλη αυτή η κατασκευή θεωρείται αντικειμενι­

κή παρουσίαση της πραγματικότητας Φυσικά, ο συγγραφέας αυ­ τού του βιβλίου δεν έχει καμμιά σχέση μ' αυτή την αντικειμενικό­ τητα

Η αντικειμενικότητα λοιπόν είναι γνώρισμα της επιστημονι­ κής θεώρησης της οικονομικής και κοινωνικής εξέλιξης Αυτή η θεώρηση μας οδηγεί στσ συμπέρασμα ότι η γενεσιουργός αιτία της κρ(σης είναι ο ίδιος ο καπιταλισμός, η άναρχη φύση του, ο ξεπερασμένος ιστορικά χαρακτήρας του Και αν η αιτία της κρί­ σης είναι αυτή, ο χαρακτήρας της αφορά την υπερσυσσώρευση κεφαλαίων και προ'ίόντων που μπλοκάρουν τους τρόχους του συ­ στήματος απαιτώντας αίμα και καιαστροφή

Η ανάδειξη του πραγματικού χαρακτήρα της κρίσης γίνεται από τσ συγγραφέα με έναν τρόπο υποδειγμαιικό Πριν καταλή­ ξει στο συμπέρασμα, παραθέτει ένα πλούσιο αποδεικτικό υλικό, υποδεικνύει το Οmικό πρίσμα υπο τσ οποίο πρέπει να γίνει η ανά­ λυση τσυ υλικού και βάζει το συνομιλητή-αναγνώστη του στην πε­ ριπέτεια να ψάξει και να βρει την άκρη

Η αξία του βιβλίου κρίνεται εξάλλου και από το αν ο κάτοχός του θα το αναζητήσει κάποια χρόνια μετά την πρώτη ανάγνωσή

.EINAJ Ο ΚΑΠΙΤMlΣΜΟΣ, ΗΛΙΘΙΕ 17

του, θα το κατεβάσει από το ράφι της βιβλιοθήκης του σίγουρος ότι θα βρει σ' αυτό κάτι "χρήσιμο • Όη δηλαδή δεν είναι ένα βι­ βλίο μιας χρήσεως Από αυτή την άποψη, πιστεύω ότι αυτό το βι­ βλίο θα το αναζητήσουμε πολλές φορές στο μέλλον

Δάνης Παπαβασιλείου

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

ΤούΤΙ1 η εργασία αποτελεί ένα -με την καλή έννοια- Μνημόνιο, δηλαδή μια έγγραφη έκθεση που περιλαμβάνει σημαντικό μέρος στοιχείων και σκέψεων η καταγραφή και η επεξεργασία των οποίων έγινε για πρώτη φορά στο Pιζoσrιάστη

Είναι ο βαθύς και παρατεταμένος χαρακτήρας της καπιταλι­ στικlΊς κρίσης και όχι η μεγαλορρημοσύνη του γράφοντος που προσέδωσε στα κείμενα εκείνα μια μη εφlΊμερη -ελπίζω- αξία (αν υποθέσουμε ότι είχαν εξαρχής κάποια αξία)

Η συγκέντρωση, η συμπλιΊρωση, η προσθήκη νέου υλικού, η παράθεσή του στην παρούσα μορφι] ΚΟΙ κυρίως η αξιοποίησή του

ως βάση εξαγωγής πολιτικών συμπερασμάτων έγινε σε απόλυτη συμφωνία με τη διαπίστωση του Μαρξ: ,Οι φιλόσοφοι μονάχα εξη­γούσαν με διάφορους τρόπους τον κόσμο, το ζήτημα όμως είναι να τον αλ­λάξουμε»

Βαθιά μου πίστη είναι πως -εδώ που έχουν φτάσει τα πράγ­ ματα- η ελάχιστη συμβολή ενός μαρξιστή «γραφιά» για την τεκ­ μηρίωση της αναγκοιότητας να αλλάξει ο κόσμος περνάει μέσα από τ ην προσπάθεια οι εξl1γήσεις που τεκμηριώνουν αυτή την αναγκαιότητα να μη συσκοτίζοντOl από τους «ενσωματωμένους φιλοσόφους» προς τους οποίους, φυσικά, είνOl εξαιρετικά αφιε­ ρωμένος ο τίτλος του βιβλίου

Νίκος Μ πογιόπουλος

ΚΕΦΑΛΑ10 ΠΡΩΤΟ

1 «Είναι ο καπιταλισμός, ηλίθιε» 1

.Η τελική απία όλων των ιψαγμιmλ'ώv κρίσεων napaJlt­ ει πάντα η ψιώχεια και ο nεΡlOριoμός της κατανάλωστις των μαζών ,»

Καρλ Μαρξ2 .Εξάλλου, μια και το ποσοστό πις αΕ;!οποΙησης του συνο­ λικού κεφαλαίου, τα Μσοσιό Ίου κέρδους, αποτελεί το ,.,:i­

νψρο της κεφαλαlOκpιmκής παραrωγ'ίς ( .), 'l πτώση του πσσοστού τσυ κfρδoυς επ,βραδιJvει το σχηματιομό καινούρ­ γιων αυτοτελών κεφαλαίων και εμφαviζεται έΊσι απειλητι­

κή για την ανάπτυξη του κεφαλαιoκpιmκoύ πρστσές παρα­ γωγής, προάγει "[Ι' υnερπαραyωyή, την κερδοσκοπία, ης κρίσεις »

Καρλ Μαρξ3

Τις τρεις πρώτες βδομάδες από την κατάρρευση της Lellman Bl'Others, στις 15 Σεπτέμβρη του 2008, περίπου 2,5 εκατομμύρια

1 Είναι η οικονομία, ηλίθιε., φράση Γιου εξελίχθllΚΕ σε βασικ6 σύνθημα της προεκλογικι'ς εκστρατείας του πρώην προέδρου των ΗΠΑ Μπιλ Κλίντον, ενα­ ντίον του Τζορτζ Μπους σης εκλογές του 1992

2 Καρλ Μαρξ, 7'0 Κεφάλαιο, τόμος Γ, σελ 160, εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή

3 Καρλ Μαρξ, Το KUfdlUIO, τόμος Γ, σελ 306, εκδόσεις Σύγχρονl1 Εποχή

24 ΝΙΚΟΣ MΠOrιOΠOYΛOΣ Αμερικανοί είχαν χάοει τα οπίτια τους, αδυνατώντας να ξεπληρώ­σουν τα στεγαστικά δάνεια που έλαβαν Καθ' όλη τη διάρκεια του

2007 ο αριθμός των κατασχέσεων ήταν 1 ,2 εκατομμύρια, ενώ το

20 Ι Ο ο αριθμός των φακέλων που συμπληρώθηκαν από τις τρά­πεζες για να προχωρήσει η διαδικασία κατάσχεσης ανήλθε στα 2,9 εκατομμύρια Τον πρώτο κιόλας χρόνο της οικονομικής κρί­σης 1 70 εκατομμύρια άνθρωποι -ένας πληθυσμός που αντιστοι­χεί στο ήμισυ των κατοίκων των κρατών ΤΙ1ς ΕΕ-προστέθηκαν στις στρατιές των ανά τον κόσμο υποσιτιζόμενων Μόνο στις ΗΠΑ υπο­λογίστηκε ότι από τα μέσα Οκτώβρη του 2007 έως τον Οκτώβρη του 2008 τα ασφαλιστικά και συνταξιοδοτικά ταμεία των εργαζο­μένων είχαν χάσει στο χρηματιστηριακό τζόγο περίπου 2 τρις δο­λάρια Από τον Οκτώβρη του 2007 έως και το πρώτο τρίμηνο του

2009 η mώση των μετοχών στα διεθνή χρηματιστήρια ξεπέρασε ακόμα και εκείνη του 1 929 με συνέπεια να χαθούν πάνω από 42 τρις δολάρια, ποσό που αντιστοιχούσε εκείνη τη στιγμή στο 75%του παγκόσμιου ΑΕΠ Στις ΗΠΑ το 2009 έκλεισε με απώλεια 7,5 εκα­τομμυρίων θέσεων εργασίας Στα 33 κράτη μέλη του ΟΟΣΑ, από τον Ιούλιο του 2008 μέχρι τον Ιούλιο του 20 Ι Ο, οι άνεργοι είχαν αυξη­θεί κατά 13,4 εκατομμύρια, φτάνοντας τα 45,5 εκατομμύρια Σύμ­φωνα με τις ανακοινώσεις της Παγκόσμιας Τράπεζας, επιπλέον 68 εκατομμύρια άνθρωποι είχαν βυθιστεί έως το τέλος του 201 Ο σε συν­θήκες απόλυτης φτώχειας Κατά τις εκτιμήσεις της Διεθνούς Οργά­νωσης Εργασίας, τα 218 εκατομμύρια των παιδιών που το 2009 υπο­βάλλονταν παγκοσμίως σε καταναγκαστική εργασία, τα επόμενα χρόνια και ως συνέπεια της κρίσης, θα πολλαπλασιαστούν

Ορισμένοι μένοντας στα επιφαινόμενα θέλουν να διαβάζουν

τα παραπάνω στοιχεία με ένα βολικό για το συμπέρασμά τους τρόπο, ότι η κρίση είναι «πιστωτική, Αλλά πριν αποδείξουμε ότι Ι1 κρίσΙ1 δεν είναι « πιστωτική», αλλά μια καθολική καπιταλιστική

.ΕΙΝΑ] Ο ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΣ, ΗΜΘΙΕ 25 κρίση, ας θέσουμε έναν πιο απλό προβληματισμό: Άραγε ο λόγος που προκλήθηκαν όλα αυτά οφείλεται στην απληστία κάποιων παλιόπαιδων γιάπηδων; Των ίδιων γιάπηδων που πάντως επί τρεις τουλάχιστον δεκαετίες ενσάρκωναν και διακινούσαν ανά την υφήλιο το «αμερικανικό όνειρο» μέσα από τις σαπουνόπερες τύ­που Ντάλας και Δυναστεiα; Η κρίση που αγκάλιασε ολόκληρο τον κόσμο είναι, τελικά, προϊόν της ανήθικης συμπεριφοράς αυτών των αλαζόνων Αμερικανών χαρτογιακάδων με στιλ «ΤζέιΑρ»; Η κρί­

ση έφτασε στα καθ' ημάς λόγω των ημεδαπών κλώνων τους τύπου

«Γιάγκος Δράκος»; Τελικώς, το πρόβλημα εντοπίζεται στο γεγονός ότι η ανθρωπότητα τυλίχτηκε στα δίχτυα κάποιων ανάγωγων»; Πρέπει να είναι κανείς πολύ αποχαυνωμένος για να μην κα­ταφέρνει να διαιοθανθεί ότι από τη βουλιμία μέχρι τον κανιβαλι­σμό η απόσταση είναι μεγάλη Τόσο μεγάλη που δεν καλύπτεται

με τη διόλου πειστική εξήγηση ότι υπαίτια για όλο αυτό τον κα­τακλυσμό είναι η δράση μερικών ,κακών εκπροσώπων του «κα­λού» (κατά τα άλλα) καπιταλισμού Πρέπει να είναι κανείς πολύ βολεμένος όταν υποκρίνεται ότι πίσω από τον τεχνητό καπνό των αναθεμάτων που υψώνεται για την ποταπότητα των golden boys δεν μπορεί να διακρίνει την ίδια την καπιταλιστική λειτουργία

- την εκ γενετής και εκ συστιΊματος δηλαδή βαρβαρότητα ενός μοντέλου οργάνωσης της κοινωνίας που αντιλαμβάνεται την κα­ταστροφή ως «ευκαιρία •

Οι εκπρόσωποι του καπιταλιστικού κόσμου θέλουν να αποδίδουν ΤΙ1 διεθνή οικονομική κρίση στην κακή διαχείριση του καπιταλι­στικού συστήματος και όχι στο ίδιο το σύστημα, στις ανίατες αντι­θέσεις και αξεπέραστες αντιφάσεις του Όσο, δε, βαθαίνει η κρί­

ση, τόσο περισσότερο φροντίζουν να «αποφεύγονται οι

συζητή-26 ΝΙΚΟΣ MΠOrιOΠOYΛOΣ

σεις για τις αιτ(ες της Αρχικά μάλιστα δεν αναγνώριζαν καν την ύπαρξη της κρίσης Έκαναν λόγο για πρόσκαιρη ύφεση Στη συ­νέχεια επιχείρησαν να εστιάσουν την κρίσl] ειδικά στο χρηματο­πιστωτικό τομέα και αποκλειστικά στον αμερικανικό Όταν πια

οι βαριές συνέπειες της κρίσης έγιναν ολοφάνερες και εκδηλώθη­καν παγκόσμια, έριξαν όλο το βάρος τους στη συσκότιση του

11 ραγματικού χαρακτήρα της Άλλοι ισχυριζόμενοι ότι οφείλεται στα ανεπαρκή μέτρα διαφάνειας και ελέγχου στl] διακίνησl] και δράση των κεφαλαίων Άλλοι εξαντλώντας την «κριτική τους στις μεγάλες αμοιβές και στην ασυδοσία των λεγόμενων golden boys και των υψηλόβαθμων στελεχών των τραπεζών, άλλοι προσθέτο­ντας στα παραπάνω τα μεγάλα δημόσια χρέη και ελλείμματα, όπως και τα φαινόμενα σκανδάλων και διασπάθισης του δημό­σιου χρήματος Υπάρχουν, τέλος, κι εκείνοι της εστέτ αντικομ­φορμιστικής διανόησης που ερμηνεύουν την κρίση ως <κρίση χρέ­ους ι] διευρύνουν τα όρια της ,κριτικής τους υποδεικνύοντας

ως ένοχο το λεγόμενο <καζινοκαπιταλισμό., θεωρώντας ως βασι­

κή αιτία της κρίσης την απληστία του «σύγχρονου καπιταλισμού και τα εντεινόμενα φαινόμενα παρασιτισμού και σήψης του συ­στήματος

Όλοι τους, πέρα από προθέσεις, μοιάζουν, όπως έλεγε ο Μαρξ,

με εκείνους τους <θεωρφικούς που ερμηνεύουν τη φαινομενική κίνηση του Ήλιου γύρω από τη Γη σαν την αληθινή Οι προσεγ­γίσεις τους απολυτοποιούν ορισμένες υπαρκτές, αλλά μόνο επι­μέρους πλευρές του σύγχρονου καπιταλισμού και της κρίσης του Πλευρές που βρίσκονται πολύ μακριά από την <καρδιά της κρί­σl]ς, τις πραγματικές και βαθύτερες αιτίες τι]ς

Πράγματι, η κρίση εκδηλώθηκε καταρχήν στο χρηματοπιστω­τικό τομέα των ΗΠΑ, και όχι τυχαία, αφού «ΟΙ τράπεζες αιwτελoιίν τα 'Κέvrρα της σύγχροvης οικονομικής ζωής, τους βασικούς νευραλγικούς κόμ-

.ΕΙΝΑΙ Ο ΚΑΠΙΤΜΙΣΜΟΣ, ΗΛΙΘΙΕ 27

βους όλου του καπιταλιστικού συστήματος»' Γρήγορα όμως αγκάλιασε όλους τους τομείς της οικονομίας και επεκτάθηκε σε όλες τις κα­πιταλιστικές χώρες, είτε οι χώρες αυτές είχαν μεγάλα δημόσια χρέη και ελλείμματα είτε όχι Πράγματι, η κρίση εκδηλώθηκε αρ­χικά στις ΗΠΑ, αλλά ταχύτατα επήλθε ο εκτεταμένος συγχρσνι­σμός της σε όλο τσν καπιταλιστικό κόσμο Πράγματι, και απλη­στία υπάρχει και εκτίναξη του χρηματοπιστωτικού τζόγου και εκτεταμένης κλίμακας παρασιτισμός Αλλά στην περίπτωση των γενικευμένων και με αυτή την έννοια δομικών κρίσεων, όπως η παρσύσα που διανύουμε, η απάντηση στο "γιατί» είναι αδύνατο

να δοθεί όσο κι αν μεγεθυνθούν τα «παράπλευρα» στοιχεία τους,

τα οποία τελικά δεν είναι παρά τα φαινόμενα εκδήλωσης και όχι

τα αίτια που προκαλούν την κρίση Για τις κρίσεις συστημικού χα­ρακτήρα οι εξηγήσεις του τύπου «το πέταγμα μιας πεταλούδας σων Ειρηνικό προκαλεί τσουνάμι στον Ατλαντικό δεν επαρκούν Συνεπώς όποιος επιθυμεί να εντσπίσει την ουσία της κρίσης θα πρέπει να σταθεί σε ένα άλλο, απολύτως εξόφθαλμο γεγονός και

να προσμετρήσει τη δική τσυ καταλυτική επίδραση: ότι, δηλαδή,

η στιγμή του «μπαμ βρήκε τη διεθνή καπιταλιστική οικονομία

να διανύει μια φάση εκτενούς υπερπαραγωγής και απίθανης υπερσυσσώρευσης του κεφαλαίου Χωρίς τσ συνυπολογισμό αυ­τού του κομβικού στοιχείου είναι αδύνατο να προσδιοριστούν τα αληθή αίτια για το χαρακτήρα της καπιταλιστικής κρίσης, τόσο

σε παγκόσμιο επίπεδο, όσο και στην εγχώρια ελληνική έκφρασή της

Ας πάρουμε τα πράγματα από τη στιγμή της «Γενέσεως» Η ανάmυξη στον καπιταλισμό εκφράζεται με τη σχέση: τοποθέτη­

ση κεφαλαίων-εκμετάλλευση εργατικής δύναμης και παραγωγή

4 Λένιν, Άπαντα, τ6μος 34, σελ 16 Ι, εκδ6σεις Σύγχρονη Εποχή

28 ΝΙΚΟΣ MΠOΓlOΠOYΛOΣ

εμπορευμάτων-<tπόσπαση κέρδους-αύξηση των τοποθετημένων κεφαλαίων-<tκόμα μεγαλύτερη παραγωγή για ακόμα μεγαλύτερο κέρδος, και ούτω καθεξής Η σχέση αυτή είναι ο κύκλος της διευ­ρυμένης αναπαραγωγlΊς του κεφαλαίου Έχουμε, δηλαδή, κύ­κλους συνεχούς αύξησης και συσσώρευσl1ς κεφαλαίων, όπως και μια συνεχή αύξηση της ποσότητας των παραγόμενων προϊόντων Ταυτόχρονα, όμως, οι εκμεταλλευτικές σχέσεις και το κυνηγητό του μέγιστου καπιταλιστικού κέρδους μειώνουν συνεχώς τη δυνα­τότητα των εργαζομένων να απορροφούν τα συνεχώς και περισ­σότερα προ"ίόντα Η εξέλιξη αυτή, αντικειμενική και αναπόφευ­κτη για τον καπιταλισμό, αναπαράγει και εντείνει τις δυσαναλο­γίες ανάμεσα σε επιχειρήσεις ή ομάδες επιχειρήσεων, ανάμεσα

σε ολόκληρσυς κλάδους και τομείς της οικονομίας Οδηγεί ανα­πόδραστα σε διαταραχή των όποιων προσωρινών ισορρσπιών Δη­μιουργείται έτm ένα πλαίσιο συνθηκών που δεν επιτρέπει την κερ­δοφόρα λειτουργία όλων των κεφαλαίων που έχουν συσσωρευτεί

Με άλλα λόγια, τα υπερσυσσωρευμένα κεφάλαια δυσκολεύονται έως και αδυνατούν να διαγράψουν τον κύκλο της διευρυμένης αναπαραγωγής Αυtή ακριβώς η διακοπή του κύκλου αναπαρα­γωγής του κεφαλαίου αποτελεί την καπιταλιστική κρίση

Όταν εμφανίζονται τα πρώτα σημάδια της κρίσl1ς -οι πρώτες, δηλαδή, διαταραχές στη διαδικασία της αναπαραγωγής των κε­φαλαίων-, τότε τα κέντρα του χρηματιστικού κεφαλαίου, οι τρά­πεζες, οι κυβερνήσεις και οι ιμπεριαλιστικοί οργανισμοί σπεύ­δουν με διαχειριστικά μέτρα να αποκαταστήσουν προσωρινά τις διαταραγμένες ισορροπίες, ρίχνοντας τις βαριές συνέπειες της κρίσης στις πλάτες των λαών και ενισχύοντας με τεράστιες ενέ­σεις κρατικού χρήματος τις τράπεζες, τα μονοπώλια και τις μεγά­λες επιχειρήσεις Ακόμα κι όταν προσωρινά τα καταφέρνουν, η γενίκευση της κρίσης παίρνει μια πρόσκαιρη αναβολή Γι' αυτό

.ΕΙΝΑΙ Ο ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΣ, Ηι\IΘΙΕ 29

και παρά τα όποια μέτρα λαμβάνουν οι Kαπιταλισrές, οι κρίσεις αποτελούν διαχρονικά τα αναπόσπασrα συσrαΤΙKά σroιxεία της KαπιταλισrΙKής οικονομίας, που όχι μόνο δεν εξαφανίζονται, αλ­

λά εμφανίζονται και επανεμφανίζονται περιοδικά, εναλλασσόμε­νες με περιόδους KαπιταλισrΙKής ανάmυξης Σε κάθε περίmωση,

οι πολιτικές και τα «πυΡOσβεσrΙKά" μέτρα των Kαπιταλισrών κά­

θε άλλο παρά επιδιώκουν να φτάσουν σrη ρίζα του προβλήματος, αφού η πραγματική και βαθύτερη αιτία των KαπιταλισrΙKών κρί­σεων βρίσκεται σrη βασική και ανίατη αντίθεση του Kαπιταλισrι­κού συσrήματoς: σrην αντίθεση ανάμεσα σroν κοινωνικό χαρα­κτήρα της παραγωγής, από τη μια μεριά, και σroν ατομικό τρό­

πο ιδιοποίησης των αποτελεσμάτων της, από την άλλη

Από τη μια μεριά, δηλαδή, βιώνουμε το μεγαλύτερο και εντο­νότερο από κάθε άλλη εποχή κοινωνικό χαρακτήρα της παραγω­γής, αφού η παραγωγή του κάθε εργάτη σε οποιοδήποτε τμήμα οποιουδήποτε εργoσrασίoυ δεν εξαρτάται μόνο από την εργασία του ίδιου ή των συναδέλφων του σro ίδιο τμήμα ή και αυτών σrα υπόλοιπα τμήματα της επιχείρησης Η παραγωγή του εργoσrασίoυ συνολικά εξαρτάται από την παραγωγή άλλων επιχειρήσεων, που πολλές φορές βρίσκονται σε άλλες χώρες ή και σε άλλες ηπείρους, που το προμηθεύουν με μέσα παραγωγής, με πρώτες ύλες, με εφό­δια, με εργαλεία, με καύσιμα, εξαρτάται από τις τράπεζες ή τις επιχειρήσεις πώλησης των προϊόντων της παραγωγής του, εξαρ­τάται, τελικά, από τη δουλειά χιλιάδων και εκατομμυρίων εργα­τών Το τελικό αποτέλεσμα είναι να επέρχεται ένας καταμερισμός της εργασίας σε κοινωνικό επίπεδο και κατά συνέπεια συνολικά

η παραγωγή να αποκτά έναν ολόπλευρα κοινωνικό χαρακτήρα Από την άλλη μεριά όμως, και ενώ η κάθε παραγωγική μονάδα εξαρτάται σε μεγάλο ή και απόλυτο βαθμό από το παραγωγικό αποτέλεσμα των επιχειρήσεων που συνεργάζονται με αυτή, το μο-

30 ΝΙΚΟΣ MΠOrιOΠOYΛOΣ νοπώλιο, ο κεφαλαιοκρότης, ο μέτοχος της κάθε ξεχωριοτής μο­νάδας για το μόνο που ενδιαφέρεται, σε τελευταία ανάλυση, είναι

το δικό του -το αποκλειοτικά δικό τοιι- κέρδος Αυτό το συνεχές κυνηγητό του μέγιοτου ατομικού κέρδους οδηγεί με τη σειρά του οτην άναρχη ανόπτυξη της καπιταλιοτικής παραγωγής και οικο­νομίας οτη συνεχή πρόκληση δυσαναλογιών και διεύρυνση των ανιοορροπιών ανάμεσα σε τομείς και κλάδους σ[ην αλυσίδα της κοινωνικής-παραγωγικής δραοτηριότητας, καθώς η οικονομία δε λειτουργεί για να καλύψει τις ανάγκες της κοινωνίας, αλλά υπο­τάσσει αυτές τις ανάγκες, τις εκμεταλλεύεται, τις αξιοποιεί και τις θέτει σε ομηρία απαιτώντας για την ικανοποίησή τους «λύτρα­που καταβάλλονται οτους κεφαλαιοκράτες με τη μορφι] του κέρ­δους Όταν οτο παραπάνω πλαίσιο σπάσει ένας κρίκος αυτής της αλυσίδας, οι επιπτώσεις προσλαμβάνουν χαρακτιΊρα χιονοοτιβό­δας και ξεσπά η κρίση

Ας επιχειρήσουμε λοιπόν να δούμε τι πραγματικά συμβαίνει, σε

τι συνίοταται η παγκόσμια κρίση που συγκλονίζει τον καπιταλι­οτικό κόσμο Ισχυριζόμαοτε ότι αυτή η κρίση είναι μια τυπική πε­ρίπτωση κρίσης υπερπαραγωγής και υπερσυσσώρευσΙ1ς κεφα­λαίου Για να αποδείξουμε τον ισχυριομό μας, για να καταδείξου­

με το χαρακτήρα της κρίσης ως κρίσης υπερπαραγωγής, μεθοδο­λογικά θα ξεκινήσουμε αντίοτροφα, έχοντας πάντα υπόψη ότι εί­ναι σύνηθες, όπως έλεγε ο Ηράκλειτος, να «ξεγελιούνται οι άνθρωποι σχι:rικά με τη γνώση των φανερών πραγμάτων • Πόσο μάλλον όταν τα πράγματα δεν είναι τόσο φανερό, όπως οτο ζήτημα του μέσου πο­σοοτού κέρδους

Θα ήταν ιερόσυλο, ματαιόσπουδο και κωμικά βαρύγδουπο να επιχειρήσει κανείς να «ξεπετόξει σε «τρεις γραμμές ό,τι ο Μαρξ

.[ΙΝΑ] Ο ΚΛΠΙΤΜΙΣΜΟΣ, ΗΜΘΙΕ 3 1 χρειάστηκε εκτενείς συλλογισμούς για ν α αναλύσει τόσο στον πρώτο τόμο του Κεφαλαίου, όπου ασχολείται με το ζήτημα της υπε­ραξίας, όσο και στον τρίτο τόμο, όπου περιγράφει το νόμο της πτώσης του μέσου ποσοστού κέρδους Εδώ επομένως, αδρά και δίχως να διεκδικούνται δάφνες εκτενούς διερεύνησης του θέμα­τος (κάτι άλλωστε που αφενός δεν είναι στόχος της συγκεκριμέ­νης εργασίας και για την οποία αφετέρου ο αναγνώστης μπορεί

να ανατρέξει αυθεντικά στα κλασικά κείμενα της πολιτικής οικο­νομίας), θα προσπαθήσουμε να δώσουμε ένα περίγραμμα:

Ο καπιταλιστlΊς, για να υπερκεράσει τον ανταγωνιστή του στη διεκδίκηση μεγαλύτερου μερίδιου κέρδους στην αγορά, είναι «κα­ταδικασμένος» να βελτιώνει, να εξελίσσει τα μέσα παραγωγής Όμως η εισαγωγή στην παραγωγή νέας τεχνολογίας και αποδο­τικότερων μηχανών έχει ως συνέπεια την απομάκρυνση από την παραγωγική διαδικασία όλο και μεγαλύτερου μέρους ανθρώπι­νης εργασίας και τη μείωση του αναγκαίου χρόνου που απαιτεί­ται για Τψ παραγωγή του προϊόντος Τούτο με τη σειρά του -και

με σταθερούς όλους τους άλλους παράγοντες- επιφέρει όλο και μικρότερη άντληση υπεραξίας από τον καπιταλιστή, αφού ό,τι χρειαζόταν χτες «χ» χρόνο εργασίας και «Ψ» εργάτες για να πα­ραχθεί, με την εξέλιξη των μηχανών χρειάζεται πλέον «χ/2 χρό­

νο και «ψ/2 εργάτες Δηλαδή το κεφάλαιο, διευρύνοντας τους υλι­Koύς όρους παραγωγής, μειώνει τον αναγκαίο χρόνο που απαιτεί­ται για την παραγωγή ενός πρσ"ίόντος, μειώνει δηλαδή το χρόνο που εκμεταλλεύεται τον εργάτη και κατ' αυτό τον τρόπο, αντικει­μενικά, στενεύει την πηγή από όπου αντλεί κέρδος Αυτή η πηγή δεν είναι άλλη από την απλήρωτη υπερεργασία

Ο τεχνολογικός εξοπλισμός επιφέρει τον εξοβελισμό όλο και περισσότερων εργατών από την παραγωγική διαδικασία με συνέ­πεια να μειώνεται το ποσοστ6 του μεταβλητού 'Κεφαλαίου μέσα στη γε-

32 ΝΙΚΟΣ MΠOrιOΠOYΛOΣ νΙΚ'ή σύνθεση του κεφαλαίου σαν αιιαραίτητο αποτέλεσμα της συσσώρευ­σης.5, Έτσι ακόμα κι όταν για το μεμονωμένο καπιταλιστή η μό­

ζα των κερδών αυξόνει λόγω της βελτίωσης των παραγωγικών δυ­νατοτήτων της επιχείρησής του, εντούτοις, στο σύνολο των καπι­ταλιστών ως τόξη, το μέσο ποσοστό κέρδους βαίνει μειούμενο, Το αποτέλεσμα αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι μειώνεται ο συνολι­κός αριθμός των εργατών και Ι1 ποσότητα ζωντανής εργασίας που απαιτείται στψ παραγωγή και την οποία οι κεφαλαιοκρότες μπο­ρούν να εκμεταλλευτούν, Ταυτόχρονα, όμως, με αυτή τψ εξέλι­

ξη μειώνεται η υ περαξία που μπορούν να αποοπόοουν, στενεύει ουνεπώς η πηγή του κέρδους τους, Με όλλα λόγια: ό,τι είναι η προϋπόθεση για την ανόmυξη του κεφαλαίου, η διεύρυνση δηλα­

δή της παραγωγής με την εφαρμογή όλο και πιο εξελιγμένων επι­στημονικό και τεχνολογικό μέσων, συνιστό ταυτόχρονα και ναρ­κοθέτηση του εδόφους πόνω στο οποίο οικοδομείται η καπιταλι­στική κοινωνία, Η αναντίρρητη αυτή αλήθεια ως γενική τόση του κεφαλαιοκρατικού τρόπου παραγωγής επιβεβαιώνεται από το γε­γονός ότι, σύμφωνα με τα στοιχεία του ΟΟΣΑ, σε συνθήκες πρω­τόγνωρης τεχνολογικής ανόmυξης το μέσο ποσοστό κέρδους σε παγκόσμιο επίπεδο από το 1970 και μετό βαίνει μειούμενο σε ορι­σμένους τομείς έως και 50%.,Ακόμα και με τις συντηρητικές εκτι­μήσεις του οικονομολόγου και ιστορικού Ρόμπερτ Μπέρνερ, διευθυντή του Centel" [or Social ΤheΟΙΎ and Comparative H istory στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας, τα ποσοστό κέρδους το δι­όστημα 2000-2006 ήταν σχεδόν κατό 1/3 χαμηλότερα σε σχέση

με το '50 και το '60 και κατό 18% χαμηλότερα σε σχέση με τις αρ­χές της δεκαετίας του '70,6

5, Λένιν, Άπαντα, τόμος 2, σελ, 157, εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή,

6, Eλι:vθεpoιvπία, 30,1 1 2008,

.EINAI Ο ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΣ, ΗΛΙΘΙΕ 33

Φυσικά, ο κεφαλαιοκράτης επιχειρεί να αvrισταθμίσει και να υπερβεί αυτή την κατάσταση εισάγοvrας νέες μορφές άvrλησης υπεραξίας και οξύνοvrας περαιτέρω την αvrίθεση κεφαλαίου-ερ­γασίας και ταυτόχρονα όλες τις αvrιθέσεις που εκδηλώνοvrαι με

τη μορφή των κοινωνικών ανισοτήτων Τα μέσα που διαθέτει ο κεφαλαιοκράτης είναι η ίδια η ανάmυξη της τεχνολογίας που επι­τρέπει την άvrληση περισσότερης υπεραξίας από λιγότερους ερ­γάτες, είναι η υπερεκμετάλλευση του εργάτη, η συμπίεση του μι­σθού κάτω από την αξία της εργατικής δύναμης, η απλήρωτη ερ­γασία, η μείωση του πραγματικού μισθού μέσω της ανόδου των τιμών των προϊόvrων, η εvrατικοποίηση της εργασίας, η διατήρη­

ση εκτεταμένων ζωνών τεχνολογικής υποβάθμισης, η έvrαξη ολό­κληρων ηπείρων σε καθεστώς εργασιακού «απαρτχάιvr», η απο­μύζl1ση πρώτων υλών μέσα από κατακτήσεις και κατοχές χωρών,

η διεύρυνση του εξωτερικού εμπορίου με λιγότερο αναmυγμένες χώρες, η εκμετάλλευση των μεταναστών, κ.λπ Όμως, το avrl­στάθμισμα επιτυγχάνεται κατά ένα μόνο μέρος δεδoμ�νoυ ότι α)

ο καπιταλιστής δε θα είχε κανένα όφελος αν πέθαινε στην κυριο­λεξία όλους τους εργάτες του από την πείνα' β) ακόμα και η πιο ακραία εvrατικοποίηση της εργασίας έχει όρια που καθορίζοvrαι από το γεγονός ότι οι φυσικές αvrοχές του ανθρώπινου σώματος είναι πεπερασμένες και από το αξεπέραστο πρόβλημα ότι καμία, παράταση του ωραρίου δεν μπορεί να ξεπεράσει το 24ωρο της 11μέρας Σε αvrίθεση με τα προηγούμενα, όμως, δεν τίθεται κανέ­

να όριο που να δεσμεύει την τεχνολογική πρόοδο, με συνέπεια την ελαχιστοποίηση του ρόλου της ανθρώπινης εργασίας στην πα­ραγωγική διαδικασία Εκεί δηλαδή που με την επιστημονικοτε­χνικι] πρόοδο, όπως σημειώνει ο Μαρξ, «nΡαΥμιπικά nλούσιο (θα μπορούσε να) είναι ένα έθνος που δουλεύει έξι αντί για δώδεκα ώρες» και

ο πλούτος του να μετριέται με τον ελεύθερο διαθέσιμο χρόνο, την

34 ΝΙΚΟΣ MΠOΓlOΠOYΛOΣ καλλιτεχνική, επιστημονικlΊ, μορφωτική και κάθε μορφής ελεύ­θερη ανάmυξη ΤΙ1ς προοωπικότητας των ατόμων, ο καπιταλιστlΊς χρησιμοποιεί την τεχνολογία εχθρικά απέναντι στον εργάτη και τον μετατρέπει από «δούλο-μηχανIΊ», που ήταν στην αρχαιότητα,

σε εξάρτημα και σε σύγχρονο «δούλο της μηχανIΊς»

Η ανάπτυξη των νέων τεχνολογιών ως αποτέλεσμα του κοινωνι­κού χαρακτήρα της εργασίας δεν είναι καθόλου λογικό να συνε­πάγεται ανεργία και ένταση της εκμετάλλευσης, αλλά αντίθετα βελτίωση της ποιότητας της ζωής και της εργασίας των εργαζο­μένων Προοmική απολύτως εφικτή, αλλά μόνο σε μια κοινωνία λα'ίκlΊς εξουσίας και οικονομίας

Μέσα, όμως, στο υφιστάμενο καπιταλιστικό πλαίσιο {)ΊΟ φό­ντο των ασύλληmα διευρυμένων παραγωγικών δυνατοτήτων που εξασφαλίζει η επιστήμη και η τεχνολογία- ήρθε για μια ακόμα φορά στην καπιταλιστικι] ιστορία η στιγμή που το κεφαλαιοκρα­τικό σύστημα «φράκαρε» Και «φράκαρε» όχι λόγω κάποιας «δια­χειριστικής ανηθικότητας», αλλά ακριβώς λόγω του γεγονότος ότι

11 φυσική ροπή της κεφαλαιοκρατικής παραγωγής στην εξασφά­λιση κέρδους μέσα απο την απομύζηση της υπεραξίας της εργα­τικής δύναμης είναι συνώνυμη με την εκμετάλλευση ΤΙ1ς εργατι­κής τάξης έως τα έσχατα όρια Πολυεθνικές, μονοπώλια, τραπε­ζίτες, κυβερνήσεις, καπιταλιστικά κράτη, διεθνείς ιμπεριαλιστι­κοί οργανισμοί {)ΊΟ πλαίσιο της άναρχης καπιταλιστικής ανά­mυξης, των αδυσώπητων κεφαλαιοκρατικών ανταγωνισμών και περικόmοντας ό,τι «περιπό» υπήρχε σε μισθούς για την αναπα­ραγωγή της εργατικής δύναμης, επεκτείνοντας τις ουρές ΤΙ1ς ανερ­γίας, λεηλατώντας κοινωνικά δικαιώματα και προγράμματα κοι­νωνικής πρόνοιας, ποινικοποιώντας κάθε κοινωνικι] κατάκτησl1

.ΕΙΝΑΙ Ο ΚΑΠΙΤλλIΣΜΟΣ ΗΛιΘIΕ 35

ως «συvrεχνιακ6 προνόμιο»- άνοιξαν το «τζίνι» και άφησαν να προβάλει με κραυγαλέα μορφή '1 αντίφαση στην κεφαλαιοκρατικιί κοινωνία: Οι εpγιirες σαν αγοραστές εμπορευμάτων έχουν μεγάλη σημασία για πιν αγορά Η κεφαλαιοκρατικιί 6μως κοι.νωνία έχει την τάσιι να περιο­ρίζει στο κατώτατο 6plO τιιν τιμ'ί του ειιrιopεύματ6ς τους (της εργατικής δύ­ναμης) 6ταν ανΤΙχΡύζει τους εpγιirες σαν πουλητές»'- Τα παραπάνω δε σημαίνουν τίποτα λιγότερο από το ότι ο κεφαλαιοκράτης θέλει έναν εργάτη-αvrικείμενο εκμετάλλευσης στο εργοστάσιο, αλλά ταυτόχρονα θέλει κι έναν εργάτη-καταναλωτή των προϊόvrων του στ'1ν αγορά Και μάλιστα όσο μεγαλύτερη και πλουσιότερη γίνε­ται η παραγωγή (από τη δουλειά του εvrεινόμενα καταπιεζόμε­νου εργάτη), τόσο περισσότερο έχει ανάγκη ο καπιταλιστής τον εργατικό πληθυσμό να εμφανίζεται μπροστά στα ράφια του ως πρόσχαρος και απλοχέρης αγοραστής Όμως, ποτέ η φτώχεια, εί­

τε στην απόλυτη είτε στη σχετική μορφή της, δε συμβαδίζει με εκείνους τους ρυθμούς κατανάλωσης που απαιτεί η διεύρυνση Τ'1ς παραγωγής

Εδώ, επομένως, οφείλεται το «βραχυκύκλωμα» του συστήμα­τος: στη δομικι] του αvrίφαση, από τη μια μεριά η απόλυτη κοι­νωνικοποίηση της παραγωγής ώστε να παράγει αμύθητο πλού­

το, κι από την άλλη μεριά αυτοί που παράγουν τον πλούτο να τον αποστερούvrαι Ό,τι δημιουργούν οι εργάτες αφενός καταλήγει στα χέρια ελάχιστων σφετεριστών, αφετέρου ό,τι παράγουν ως εργάτες αδυνατούν να το αγοράσουν ως καταναλωτές Με άλλα λόγια, όπως τονίζει ο Λένιν, 'η αντίθεαιι ανάμεσα στην παραγωγή και στην κατανάλωσιι, που χαραπτηρίζΙ1 τον καπιταλισμ6, συνίσταται στο 6τι η παραγωγή αυξάνει με τεράστια ταχύτητα, 6τι ο συ,'αyωvlσμ6ς τιίς προσδί­δει μια τάσιι αnεpι6plστιις διεύρυνσης, ενώ η κατανάλωση ('Ι ατομικιί), και

7 Καρλ Μαρξ, Το Κεφάλαιο, τόμος Β, σελ 134, ρώσιΚΙ1 έκδοση 1955

36 ΝΙΚΟΣ MΠOrιOIlOYΛOΣ όταν αυξάνει, αυξάνει εξαιρετικά αργά Η προλιταριακιί κατάστασιι των λαϊκών μαζών δε δίνα τη δυνατότητα να αυξάνα γοργά η ατομlΚ'ιί κατανά­λωσιι ( .) Η αντίθεση ανάμεσα στην παραγωγιί και στην κατανάλωσΙb που χαραλ7ηΡίζα τον καπιταλισμό, συνίσταται μόνο στο ότι ο εθνικός πλούτος αυξάνει παράλληλα με τψ αύξηση της λαϊκής αθλl6τιιτας, στο 6τι οι πα­ραγωγικές δυνάμεις της κοινωνίας αναπτύσσονται δίχως αντίστοιχιι αύξησιι της λα;.'* 'κατανάλωσης, δίχως τη χΡιισιμοποίησιι αυτών των παραγωγαών δυνάμεων προς 6φελος των εΡγαζ6μενων μαζών • Αυτή είναι η τόσο εξό­φθαλμl] πραγματικότητα, η τόσο εξόφθαλμη αvrίθεση που αρ­νούvrαι να δουν οι αστοί Αλλά ακόμα και όποτε οι αστοί ή μι­κροαστοί οικονομολόγοι την ομολογούσαν «νόμιζαν ότι η παραγω­γιί (είναι που) ακολουθεί τιιν κατανάλωσψ, σε αvrίθεση με τον Μαρξ, που «έδαξε 6τι η σύνδεσιι αυτή είναι μ6νο έμμεση, ότι εκδηλώνιται μόνο

σε τελευταία ανάλυσιι, επαδ'ί στιιν κεφαλαιοκρατικιί κοινωνία η κατανά­λωση (είναι που) ακολουθεί την ιιαραγωγή Ωστόσο, όμως, αν και φμε­

ση, η σύνδεση υπάρχα Η κατανάλωση σε τελευταία ανάλυση Ι1ναι υπο­xpεωμbη να ακολουθεί την παραγωγή, και εφόσον οι παραγωγικές δυνά­μας τείνουν ασυγκράτητα προς μια απεριόριστη αύξηση της παραγωγής, ενώ η κατανάλωση είναι περιορισμένη λόγω της προλιταριακής κατάστα­σης των λαϊκών μαζών » Σε κάθε περίπτωση, μόνο στην απελπι­σμένη φαvrασία και στα ευγενικά όνειρα των αρνητών του καπι­ταλιστικού κραχ μπορεί να υπάρξει καπιταλισμός «χωρίς αντίθεση ανάμεσα στην παραγωγιί και στην κατανάλωση, χωρίς η γιγάντια αύξησιι τιις παραγωγιίς να συνοδεύεται από μια εξαιρετικά αδύνατη αύξηση (ή ακό­

μα και στασιμότητα και χειροτέρεψη! της λαίκιίς κατανά,Ιωσης., όπως προσθέτει ο Aέvtvs Αυτή είναι η αvrίθεση '1 οποία εκδηλώνεται επί δυο ολόκληρους αιώνες με τη γνώριμη μορφή των καπιταλι­στικών κρίσεων Κι όμως σε κάθε εκδήλωσή της οι αστοί πολιτι-

8 Λένιν, Άπιrnα, τόμος 4, σελ 161-163, εκδόσεις ΣύΥχρονι] Εποχι]

.EINAJ Ο ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΣ, Ι·ΙΛΙΘΙΕ 37

κοί, οικονομολόγοι, δημοσιογράφοι προσποιούνται πάντα το ίδιο

«ξάφνιασμα»

Κάθε ξέσπασμα της κρίσης φέρνει στο προσκιΊνιο την αναρ­χία του KαπιταλισnKOύ τρόπου παραγωγής Μια αναρχία που φα­νερώνεται με τον πλέον καταστροφικό τρόπο και που λόγω ΤΙΊς υπερσυσσώρευσης κεφαλαίου, από τη μια, και της μείωσης της λαϊκής καταναλωτικής δυνατότητας, από την άλλη, επιφέρει με

τη σειρά της την αδιάθετη υπερπαραγωγιΊ Παράλληλα είναι ακριβώς αυτι] '11 συσσώρευση του κεφαλαίου», σημειώνει ο Λένιν,

«(που) επιτα;ι:ύνοντας την εκτόπιση των εpγατWιι από τις μηχανές και δημι­ OυpγWιιτας στον έναν πόλο πλούτη και στον άλλον αθλιότιιτα, γεννά και το λεγόμενο ''βιομηχανικό εφεδρικό στρατό", το "σχετικό πλεόνασμα" εργατών 'ί τον "καπιταλιστικό υπεpπλllΘVσμό", που παίρνει εξαιρετικά ποικίλες μορ­ φές και δίνει στο κεφάλαιο τη δυνατότιιτα να διευρύνει εξαιρετικά γΡιίγορα την rιαpαγωγιί Η δυνατότητα αυτή», προσθέτει, σε σύνδεσιι με τις πι­στώσΙ1ς 'Και τη συσσώρευση του κεφαλαίου σε μέσα παραγωγής δίνει, ανά­ μεσα στα άλλα, το κλειδί για την κατανόηση των κρίσεων υΠεΡπαραγω- , 9

γης »

Εν ολίγοις: είναι ο ίδιας ο καπιταλιστικός τρόπος λειτουργίας, είναι η τάση του κεφαλαιοκρατικού τρόπου παραγωγής προς την απόλυτη ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων που επιφέρει τη ,λεγόμενη πλ'lθώρα κεφαλαίου η οποία αναφέρεται ουσιασπκά πάντα στην πληθώρα εκείνιι κεφαλαίου, για το οποίο η πτώση του ποσοστού του κέρδους δεν ισοσταθμίζεται αιιό την μάζα του ( .) ή αναφέρεται στην πλ 11-

θώρα εκείl"l που, με τη μορψιί της Πίστης διαχειρίζεται ,τα κεφάλαια εκείνα {!Ου μόνα τους είναι ανίκανα για αυτοτελή δράση»]ο, Το υπερσυσ­σωρευμένο αυτό κεφάλαιο, καθώς παράλλΙΊλα τίθεται σε κίνηση

9 Λένιν, Άιιαντα, τόμος 26, σελ 64-65, εκ6όσεις Σύγχρονι] Εποχι1

10 Καρ\ Μαρξ, Το Kι:rrάλαιo, τόμος Γ, σελ 3 1 7, εκδόσεις Σύγχρονη ΕποχlΙ

38 ΝΙΚΟΣ MΠOrιOΠOYΛOΣ

ο νόμος της πτωτικής τάσης του μέσου ποσοστού κέρδους, νόμος που εκδηλώνεται ως ηροϊόν της φύσης του καπιταλισμού να κοι­νωνικοποιεί ολόπλευρα την παραγωγή, επειδή ακριβώς αδυνατεί

να παράξει το επιθυμητό κέρδος, παραμένει ολότελα ή εν μέρει αδρανές Αυτός είναι, τελικά, και ο λόγος για τον οποίο το κεφά­λαισ αναγκάζεται να βιώνει επί μακρόν το δομικό του παραλογι­σμό: «Χάνει - κερδίζοντας»! Ή , όπως θα το έλεγε ο Μαρξ, ο κε­φαλαιοκράτης μπορεf -να ζει π.ιο πλούσια και ταυτόχρονα ν' "αιιαρνιέ­ται " περισσότερα ι Ι Ειδικά στις σύγχρονες συνθήκες, που '1 κοινω­νικοποίηση της παραγωγής έχει πάρει ανεπανάληmες διαστάσεις λόγω της αυτοματοποίησης και της πληροφορικής επανάστασης,

ο παραλογισμός μετατρέπεται σε σχιζοφρένεια οξύτατης μορφής,

με το κεφάλαιο να αναζητά άλλες διεξόδους αξιοποίησής του και,

με την εξαιρετική όσφρηση του κέρδους που διαθέτει, τελικά να

οδηγείται στις 'χρηματιστικές μηχανορραφίες» Πρόκειται για εκείνη τη φάση κατά την οποία ενώ «η ανάπτυξη του καπιταλισμού έφrασε στο σημείο που, αν και η εμπορευματική παραγωγή "βασιλεύει" όπως και πριν και θεωρείται η βάση όλης της οικονομίας, στην πραΥματικότιιτα έχει πια υποσκαφτεί και τα κυριότερα κέρδη πάνε στις "μεγαλοφυίες" των χρηματιστικών μηχανορραφιών Αυτές οι ιι,1χανορραψίες και κατεργαριές έχουν για βάση τους τιιν κοινωνι.κοποίηση της παραγωγής, η τεράστια όμως πρόοδος "ις ανθρωπότητας, που με τη δουλειά τι/ς έφτασε ως αυτιί την κοι­νωνικοποίησΙb πάει προς όφελος των ΚεΡδοσκόπων« 12 Όμως, αργά ή γρήγορα, κι αυτή η κερδοσκοπική κίνηση του κεφαλαίου θα οδη­γήσει σε νέα κινούμενl1 άμμο Η μεσοπρόθεσμα πληθωριστική εκτίναξη της κερδοφορίας του θα δώσει τη θέση της σε νέα αδι­έξοδα Και τούτο διότι το κεφάλαισ μπορεί να βγήκε πρόσκαιρα

Ι Ι Καρλ Μαρξ, Το KεrrdA(J1o, τόμος Α, σελ 630, εκδόσεις Σύγχρονη EnoX.j

12 Λένιν, Άπαwα, τόμος 27, σελ 328, εκ66σεις Σύγχρονη Εποχή

.[Ι ΝΑΙ Ο ΚΑΠΙΤλλΙΣΜΟΣ, Ηι\IΘIΕ 39 από το τούνελ μέσα στο οποίο «έχανε - κερδίζσντας», αλλά αυτό­ματα εισήλθε σε ένα νέο φρενσκομείο, το φρενοκομείο τσυ χρη­ματοπιστωτικού τζόγου, που απέξω η πόρτα γράφει: Κερδίστε ­χάνοντας •

Ας πάρουμε, τώρα, το παράδειγμα της φούσκας» των στεγαστι­κών δανείων στις ΗΠΑ, στην ουσία του και πέρα από τις τεχνικές λεπτομέρειες που συνθέτουν τη λεγόμενη χρηματοπιστωτική ασυδοσία», για να δούμε αφενός πώς λειτούργησε το σχήμα που περιγράφει ο Λένιν -«εξαιρετικές παραγωγικές δυνατότητες», εν προκειμένω στην κατασκευή σπιτιών, συσσώρευση κεφαλαίου, πιστώσεις� και αφετέρου πώς λειτουργεί το φρενοκομείο.: έχου­

με ένα σύστημα που διαθέτει όλες τις δυνατότητες, αλλά κανένα ενδιαφέρον, να στεγάσει τους εργαζομένους οι οποίοι αδυνατούν

να αγοράσουν σπίτι Χωρίς καμία διάθεση κοινωνικής πρόνοιας., απλώς και μόνο για να μη λειτουργήσει αντιπαραγωγικά., το κε­φάλαιο αντί να καταστήσει τους εργαζομένους μαζικά άστεγους, φροντίζει να «ντύσει» την ανέχειά τους με δανεικά Έτσι, έχοντας

εκ προοιμίου απορρίψει κάθε σκέψη για προγράμματα δΙ1μόσι­

ας και δωρεάν λαϊκής στέγης, όχι μόνο δεν τους αυξάνει τους μι­σθούς για να μπορσύν να αποκτήσουν σπίτι, αλλά σπεύδει και να τσυς πιστώσει, δl1λαδή να τους φεσώσει., υποθηκεύοντας όχι μό­

νσ τα σπίτια τους και το δικαίωμά τους για στέγαση, αλλά κεύοντας και τους IΊδl1 περικομμένους μισθούς τους Μάλιστα, δεν περιορίζεται εκεί Από το χρεόγραφο με την υπογραφή του φε­σωμένου εργάτη ο καπιταλιστής-τραπεζίτης προσδοκεί πολλαπλό κέρδος: επενδύοντας στην αφαίμαξl1 μελλοντικής υπεραξίας το μεταπουλά σε άλλους «επενδυτές., εκείνοι σε τρίτους και ούτω κα­θεξής, και με αυτό τον τρόπο όλοι τους διπλοτριπλοτζογάρουν πά-

υποθl1-40 ΝΙΚΟΣ MΠOrιOΠOYΛOΣ

νω στο χρέος που έχει φορτωθεί στις πλότες των δανειζομένων Κερδοσκοπούν από την κίνηση του χρήματος που τεχνl]1ό έχουν δημιουργιΊσει Ποντόρσυν ακόμα και στσ ενδεχόμενο ο δανειζό­μενος να κηρύξει «mώχευσψ Έτσι, δανειστές, χρηματιστές, τρα­πεζίτες εξασφαλίζουν κέρδη ακόμα και στην περίmωση (και μό­λιστα: ειδικό στην περίmωση!) που ο δανειζόμενος δεν μπσρέσει

να ξεπληρώσει

Όμως σύτε για μια στιγμή δεν πρέπει να διαφεύγει της προ­σσχής μας ότι ι] «φούσκα των στεγαστικών δανείων στις Η ΠΑ, Ι] αντίστοιχα ο υπερδανεισμός των λαϊκών νοικοκυριών στην Ελλό­

δα, δε θα μπορούσε να πόρει τις διαστόσεις που έλαβε αν ως αντικειμενική βόση για τη διόγκωσή της δεν υπήρχε το γεγονός ότι τα πραγματικό εισοδήματα του μέσου Αμερικανού πολίτη, όπως και του μέσου Έλληνα πολίτη, δεν κινούνταν στα προ τρια­κονταετίας επίπεδα Αυτό είναι το γεγονός που τους έθεσε υπό πιστωτική ομηρία Μετό όμως από αυτή τη διαρκή πσρεία συ­μπίεσης των λαϊκών εισσδl]μότων, διό της οποίας ο κεφαλαιο­κρότης αυξόνει την υπεραξία που αντλείΌπό τον εργότη διευρύ­νοντας την ποσότητα της απλήρωτης εργασίας, ο εργότης στε­ρείται όλο και πιο πολύ της δυνατότητας να μετατραπεί σε αγο­ραστή των εμπορευμότων του κεφαλαιοκρότη Τότε ακριβώς Ι] χρηματοπιστωτική επέκταση, από δρόμος του κεφαλαίου για ΤΙ]

διασφόλιση της αναπαραγωγής του, μετατρέπεται σε διόπλατη λεωφόρο Η σκέψη είναι απλή: όταν κόποιος δεν έχει και συνε­πώς δεν μπορεί να αγορόσει, εφόσον είσαι καπιταλιστής και το κέρδος σου εξαρτόται από το αν τελικό θα αγορόσει, τότε τον δανείζεις Γιατί, όμως, δεν μπορεί να αγορόσει; Η εξlΊγηση, που όπως αναφέρθl]κε ήδl] για την περίπτωση των Η ΠΑ δεν είναι όλ­

λη από ΤΙ]V καταβύθιση των πραγματικών εισοδημότων των ερ­γαζομένων, προκύπτει από τα ακόλουθα στατιστικό δεδομένα:

.ΕΙΝΑΙ Ο ΚΑΓιIΤΜIΣΜΟΣ, HΛJΘIE 41 στις ΗΠΑ τα τελευταία 40 χρόνια έχει μεταβλl1θεί δραστικά ο συ­σχετισμός συμμετοχής στο εθνικό προϊόν μεταξύ του 5% των πιο πλούσιων και εις βάρος του 20% των πιο φτωχών,'3 με συνέπεια

ο μέσος μισθός με τιμαριθμική αναπροσαρμογή των Αμερικα­νών εργατών την τελευταία τριακονταετία να έχει υποστεί rιpay­ματική μείωση Αλλά και σε παγκόσμιο επίπεδο αντίστοιχα πτω­τική είναι η τάση που παρουσιάζει τα τελευταία 25 χρόνια, τόσο στις αναmυγμένες όσο και τις αναπτυσσόμενες καπιταλιστικές οικονομίες, το μερίδιο των αμοιβών των εργαζομένων, σε σχέση

με το παραγόμενο προϊόν "

Από τις συνηθέστερες αλχημείες είναι όσα περιγράψαμε πα­ραπάνω να χρησιμοποιούνται από τους θαμώνες του συστήμα­τος για να συσκοτιστούν οι πραγματικές αιτίες της κρίσης Σε κάθε περίmωση θα ήταν μεγάλο λάθος -ή λάθος.- να καταλή­ξει κανείς στο συμπέρασμα ότι η αιτία της κρίσης βρίσκεται στην υποκατανάλωση των λαϊκών στρωμάτων και άρα ότι με μια καλύτερη διαχείριση, με κάποια αύξηση των εργατικών εισο­δημάτων που θα «βελτίωνε τη θέση των λαϊκών στρωμάτων ο καπιταλισμός θα ξεπερνούσε την κρίση του Πρόκειται για θεω­ρία με βάση την οποία αστικές πολιτικές δυνάμεις -και όχι μό­να- προσπαθούν να στηρίξουν τη δική τους αντιεπιστημονική ερμηνεία για τις οικονομικές κρίσεις του καπιταλισμού Οι δυ­νάμεις αυτές δε διστάζουν μάλιστα, αφού πάρουν τη φράση του Μαρξ ότι «η τελική αιτία όλων των πραγματικών κρίσεων παραμένει πά­

ντα 'l φτώχεια και ο περιορισμός της κατανάλωσης των μαζών ' να την αποσπούν από τη συνολική μαρξιστική ανάλυση και να την πα­ρερμηνεύουν Τι δεν αντιλαμβάνονται -ή κάνουν ότι δεν αντι-

13 Lι! Μοιιd,-εcoιιοπιί" 20.1 2009

14 Τί"", 2.2.2009

42 ΝΙΚΟΣ ΜΠΟΓΙΟΠΟΥΛΟΣ

λαμβάνονται»- όχι μόνο σε σχέση με την ανάλυση του Μαρξ, αλλά σε σχέση με την ίδια την πραγματικότητα: ότι το περιορι­στικό όριο που υπάρχει στην κατανάλωση των λαϊκών στρωμά­των και που φυσικά καθορίζεται από το ύψος του εισοδήματός τους είναι ένα όριο που προκύπτει αντικειμενικά και όχι τεχνη­

τά Προκύπτει, όπως αμέσως θα εξηγήσουμε, από την (δια τη φύση του καπιταλισμού και ανεξάρτητα από την «καλή» ή «κα­κή» διάθεση των κεφαλαιοκρατών και των πολιτικών τους εκ­προσώπων απέναντι στον εργαζόμενο λαό Ακόμα δηλαδή κι αν υποθέσουμε ότι οι κυρίαρχες οικονομικές πολιτικές δε θα κα­τέφευγαν σε μέτρα υ ποτίμησης των λαϊκών εισοδημάτων, πάλι

οι κρίσεις θα έρχονταν έτσι κι αλλιώς στο προσκήνιο γιατί στο σύστημα της διευρυμένης καπιταλιστικής αναπαραγωγής η ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων ωθεί πάντα στην υπερ­παραγωγή εμπορευμάτων Επομένως, η κρίση υπερπαραγωγής είναι το αναπόφευκτο φαινόμενο του καπιταλιστικού κύκλου παραγωγής και η δυσαναλογία μεταξύ παραγωγής-κατανάλω­σης (υπό οποιαδήποτε διαχείριση, κεϊνσιανή ή νεοφιλελεύθε­

ρη, περιοριστική ή επεκτατική, κ.λπ.) το αναγκαστικό παρακο­λούθημά της Και τούτο διότι ποτέ η κατανάλωση δεν μπορεί

να υπερκεράσει την παραγωγή, ούτε οι δυνάμεις του κεφαλαίου

να αρχίσουν να «εργάζονται» για την κάλυψη των λωκών ανα­γκών Θα «εργάζονται» πάντα για την απομύζηση υπεραξίας, η οποία δεν μπορεί να προέλθει παρά μόνο από την εκμετάλλευ­

ση της εργατικής δύναμης Δηλαδή από τ η μη πληρωμή τι]ς ερ­γατικής δύναμης για όλα όσα παράγει, τα οποία ως εκ τούτου πάντα θα είναι περισσότερα απ' όσα μπορεί ο εργαζόμενος να διαθέσει ως εισόδημα για να τα καταναλώσει Να επομένως ο φαύλος κύκλος της κρίσης υπερπαραγωγής -τυπικό γνώρισμα μόνο του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής σε αντίθεσι] με την

.ΕΙΝΑΙ Ο ΚAΠITAΛJΣ�10Σ, ΗΛΙθΙΕ 43 υποκατανάλωση, που συνιστά φαινόμενο κάθε συστήματος εκ­μετάλλευσης που προηγlΊθηκε του καπιταλισμού- που δεν επι­τρέπει τι]ν περαιτέρω αξισποίl]σι] του υπερσυσσωρευμένου κε­φαλαίου και που την περίοδο της κρίσης επιβάλλει την κατα­στροφή μέρους αυτού του κεφαλαίου, επισωρεύοντας δεινά στα λαϊκά στρώματα αφού, τελικά, εκείνα είναι που καλούνται να πληρώσουν αυτή την καταστροφή

Η ανέχεια, λοιπόν, των εργαζομένων αποτέλεσε το λίπασμα που κατέστησε εύφορο το περιβάλλον, αλλά μόνο πάνω στο ορ­γωμένο με τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής έδαφος, ώστε να φυτρώσει η φούσκα των δανείων Και όταν πια ήρθε αναπόφευ­κτα η στιγμι] της μαζικής αδυναμίας αποπληρωμής από τους μι­σθωτούς, όλη αυτή Ι] ωραία φούσκα είχε τη μοιραία κατάληξη που έχουν όλες οι «φούσκες όταν από τους αιθέρες του πλασμα­τικού ΧΡIΊματος καλούνται να προσγειωθούν στο έδαφος τι]ς κοι­νωνικlΊς απελπισίας και του ανύπαρκτου χρήματος Το πιο

«ωραίο όμως είναι ότι τίποτε από όλα αυτά δε συνιστά κάτι το εξαιρετικά πρωτότυπο Για την ακρίβεια, πρόκειται για καταστά­σεις τόσο -μπανάλ στον καπιταλισμό, που μπορεί κανείς να τις συναντήσει ανατρέχοντας ακόμα και στην κρίση του τόσο μακρι­νού 1836 Ήταν Ι] εποχή που Ι] μαζική εξολόθρευση των Ινδιά­νων στην Αμερικι] πιΊγαινε χέρι χέρι με την καπιταλιστική κερδο­σκοπία πάνω στη γη τους Οι τραπεζίτες «εμπιστοσύνης μοίρα­ζαν δολάρια για την αγορά της γης των δολοφονημένων Ινδιάνων, αλλά το πληθωριστικό χΡIΊμα, η «φούσκο> δι]λαδIΊ, δεν ανταπο­κρινόταν στον υπάρχοντα χρυσό Όταν οι κάτοχοι των δολαρίων ζιΊτι]σαν σε αντάλλαγμα χρυσό για τα χρlΊματά τους, οι τράπεζες έκλεισαν, πάνω από I ΟΟΟ τράπεζες mώχευσαν στις ΗΠΑ και εκα­τοντάδες χιλιάδες άνθρωποι καταστράφηκαν Η κρίση μεταφέρ­θl]κε στην Ευρώπη και ειδικά στην Αγγλία, που μέχρι το 1842 εί-

44 ΝΙΚΟΣ MΠOrιOΠOYΛOΣ

δε τους δείκτες της ανεργίας και της φτώχειας να ανεβαίνουν κα­τακόρυφα, λόγω της κατάρρευσης του εξωτερικού εμπορίου της

με τις ΗΠΑ

Εν ολίγοις, και για να επιστρέψουμε στον 2 1 0 αιώνα, από τη ση­μερινή κρίση που μια από τις πρώτες μορφές εκδήλωσής της ήταν

η «φούσκα των στεγαστικών δανείων που εμφανίστηκε τόσο στις ΗΠΑ, όσο και στljV Ισλανδία και στην Ιρλανδία, δεν έχουμε πα­

ρά για πολλοστή φορά στην ιστορία του καπιταλισμού ΤΙΊν επιβε­βαίωση ότι -τα πραγματικά όρια της κqαλαιoκρατικής παραγωγιίς είναι

το ίδιο το κεφάλαιο και ότι όσο περισσότερο αναπτύσσεται η παραγωγι­

κή δύναμη (της κοινwvίας) τόσο περισσότερο έρχεται σε αντίθεση με τη στε­ν'ί βάση, στην οποία στηρίζονται οι σχέσεις καrανάλωOlις.I5.Όσo για τις εκκλήσεις επιστροφής σε έναν ανύπαρκτο «παραγωγικό καπιτα­λισμό», που θα προστατεύει την κοινωνία από τις χρηματοπιστω­τικές «πυραμίδες» της τοκογλυφικής απάτης, που θα βάζει φραγ­

μό στα ανεξέλεγκτα περιθώρια κερδοσκοπίας των κεφαλαιοκρα­τών και θα επαναφέρει τους τραπεζίτες σε κάποιο είδος προτε­σταντικού «ασκητισμού», δε συνιστούν ούτε πρωτόγνωρη ούτε πρωτάκουστη «γονυκλισία» Ο διαχωρισμός των κεφαλαίων των τραπεζών σε «παραγωγικά» και σε «κερδοσκοπικά» γίνεται μόνο από κάποιον, όπως σημείωνε ο Λένιν, που -υποθέτει με τιι μικροα­στική-ρεφορμιστική αντίληψη που τον χαραΚΤΙlfJίΖΕΖ, ότι τάχα σης συνθήκες διατήΡησ,ις του καπιταλισμού μπορεί να ξεχωρίσει κανείς το πρώτο είδος το­ποθέτησης από το δεύτερο κα, να εξαλείψει το δεύτερο.Ι6

Ανέκαθεν το κεφάλαιο, για να ξεπεράσει τη δομικι] του

αντί-15 Καρλ Μαξ, Το Kεrrάλα,o, τόμος Γ, σελ 234-260, ρώσικη έκ6σση 1955

16 Λένιν, Άπαντα, τόμος 27, σελ 354, εκδόσεις Σύγχρονη Ειιοχιί

.ΕΙΝΑΙ Ο ΚΑIlΙΤΜΙΣΜΟΣ, ΗΛΙθΙΕ 45

φαση, παράλληλα με το βάθεμα της εκμετάλλευσης των εργαζο­μένων και της απόσπασης μεγαλύτερης μάζας υπεραξίας, λει­τoυργoύσε σε δυο κατευθύνσεις: αφενός κρατώντας σε υψηλά επί­πεδα την <οικονομία του πολέμου., αφετέρου διογκώνοντας τα χρηματιστικά <παιχνίδια και τα χρηματοπιστωτικά παράγωγα

ως αντιστάθμισμα των συνεπειών λόγω των διαταραγμένων ισορ­ροπιών στην παραγωγή • 0 καπιταλισμός OΎJj1αίνει ατομική ιδιοκτησία στα μέσα παραγωγής και αναρχία στα μέσα παραyωrής ( .) Στις ΣVΝθιίκες του καπιταλισμού δεν μπορεί να υπάρχουν άλλα μέσα για την αποκατάστα­

ση της παραβιασμiνης ισορροπίας, εκτός από τις κρίσεις στη βιομηχανία και τους πολέμους ατην πολιτική • '7 Αρκετές φορές, μάλιστα, οι δυο πα­ραπάνω τακτικές ακολουθούνται χρονικά παράλληλα Δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι ακριβώς την εποχή που ο Ναπολέοντας προ­χωρούσε προς το Βατερλό του, στην Αγγλία δημιουργούνταν μέ­

σα από τις κομπίνες και τις -{1κόμα στα σπάργανα- χρηματιστι­κές απάτες, πάνω από 1 000 τράπεζες, οι οποίες βρίσκονταν σε αγαστι\ συνεργασία με τους κεφαλαιοκράτες που την ίδια στιγμή έκρυβαν τα εμπορεύματά τους για να τα διαθέτουν στη -μαύρη αγορά •

ΣΤΙΊν πρώτη περίmωση, εκείνη της <οικονομίας του πολέμου.,

τα μονοπώλια συνεχίζουν την πολιτική τους με άλλα μέσα: επεκτεί­νουν τις αγορές τους, μοιράζουν τις σφα(ρες επιρροής τους και <γλι­τώνουν τους λαούς από ΤIjV ανέχεια βγάζοντάς τους από τη μέ­σ'1- Με τα οδοιπορικά που εισπράττουν οι πολυεθνικές του στρα­τιωτικού, βιομηχανικού και κατασκευαστικού συμπλέγματος για να στείλουν σων επουράνιο παράδεισο τα θύματά τους, με το αίμα που απαιτείται για την εξολόθρευσή τους και με τα δολάρια που εγγράφανται στο ενεργητικό των πολυεθνικών (και που επιβαρύ-

Ι 7 Λένιν, Άπαντα, τόμος 26, σελ 36 Ι -362, εκδόσεις ΣύΥχρονη Ειιοχή