LỄ hội đền ĐỒNG cổ yến

Lễ hội đền Đồng Cổ - Đan Nê - Yên Định- Thanh Hóa

ĐỀN ĐỒNG CỔ - TÍN NGƯỠNG VÀ LỄ HỘI

MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Lễ hội là một hình thức sinh hoạt tín ngưỡng - văn hóa cộng đồng, là một trong những di sản văn hoá tinh thần do ông cha ta để lại Trong kho tàng văn hóa Việt Nam, lễ hội giữ một vị trí hết sức quan trọng, bởi nó đã được hình thành, định hình và phát triển cùng với sự hình thành và phát triển của dân tộc

Trong bối cảnh đất nước thời mở cửa, công nghiệp hoá, hiện đại hoá, cuộc sống của con người và xã hội đang có những thay đổi lớn lao, văn hoá dân tộc cũng có những thay đổi do hội nhập và giao lưu văn hoá Bên cạnh những yếu tốt đẹp do hội nhập, giao lưu mang lại, cũng có nhiều giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc đang nguy cơ bị mai một dần Lễ hội - một bộ phận quan trọng của văn hoá dân tộc, nếu không được giữ gìn thì cũng không thoát khỏi nguy cơ đó Chính vì vậy việc nghiên cứu những lễ hội truyền thống của từng vùng, miền và từng dân tộc, đặc biệt là lễ hội làng là một công việc cần thiết và cấp bách không những có ý nghĩa là trở về với cội nguồn dân tộc mà còn là cách thể hiện thái độ và ý thức trong việc tham gia giữ gìn và phát huy bản sắc văn hoá dân tộc trong sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước

Lễ hội đền Đồng Cổ làng Đan Nê, huyện Yên Định, tỉnh Thanh Hoá là một sinh hoạt tín ngưỡng - văn hoá có từ lâu đời, hàm chứa nhiều giá trị lịch sử văn hoá dân tộc Tín ngưỡng và sự thực hành tín ngưỡng được biểu hiện tập trung trong lễ hội Đồng Cổ có vai trò rất quan trọng trong đời sống tinh thần của người dân Đan Nê xưa và nay Việc khảo cứu toàn diện lễ hội này là rất cần thiết nhằm nhận diện những giá trị của nó để giữ gìn và phát huy trong đời sống

xã hội hiện nay

Khảo cứu tín ngưỡng và lễ hội Đồng Cổ, chúng tôi mong muốn góp tiếng

nói nhỏ bé của mình vào việc giữ gìn bản sắc văn hoá dân tộc Thông qua việc miêu thuật sinh hoạt tín ngưỡng - văn hoá lễ hội đền Đồng Cổ, tôi cũng

muốn giới thiệu một nét đẹp trong đời sống văn hoá tinh thần của quê tôi, hiện đang được kế thừa và phát huy

Xuất phát từ mục đích và ý nghĩa thực tiễn nêu trên, tôi đã chọn đề tài

''Đền Đồng Cổ - Tín ngưỡng và lễ hội'' cho báo cáo nghiên cứu khoa học của

mình

2 LỊCH SỬ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

Cho đến nay, việc nghiên cứu, sưu tầm lễ hội truyền thống của nước ta đã đạt nhiều thành tựa Có thể kể ra đây một số công trình nghiên cứu tiêu biểu như:Một số công trình tiêu biểu ra đời vào thập niên 80, 90 của thế kỷ XX như: Văn hoá dân gian của người Việt ở Nam Bộ của nhóm tác giả Thạch Phương, Hồ Lê, Huỳnh Lứa, Nguyễn Quang Vinh; 60 lễ hội truyền thống của Thạch Phương và Lê Trung Vũ; Văn hoá dân gian Nam Bộ- Những phác thảo của Nguyễn Phương Thảo; Tiếp cận tín ngưỡng dân dã Việt Nam của Nguyễn Minh San; Tín ngưỡng dân gian Huế của Trần Đại Vinh; Tục thờ thần ở Huế của Huỳnh Đình Kết; Huế- Lễ hội dân gian của Tôn Thất Bình Về tín ngưỡng lễ hội cổ truyền của Ngô Đức Thịnh

.''Lễ hội truyền thống các dân tộc miền Trung'' (Nguyễn Hồng Sơn)

Tuy nhiên, việc khảo cứu lễ hội đền Đồng Cổ ở Đan Nê, Thanh Hoá thì chưa có một chuyên khảo nào Những tư liệu chúng tôi có trong tay chỉ là những bài báo mang tính chất phác thảo về lễ hội này

3 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Nê – Thanh hoá

hội ở đền Đồng Cổ và những giá trị hàm chứa trong lễ hội

4 NGUỒN TƯ LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

4.1 Nguồn tư liệu

- Nguồn tư liệu thành văn: Các sách chuyên khảo viết về văn hoá, lễ hội

Việt Nam; các bài nghiên cứu đăng trên các tạp chí, như tạp chí Văn hoá dân

gian, tạp chí Xưa và Nay…

- Nguồn tư liệu thực tế: tư liệu “hồi cố” của các cụ cao niên làng Đan Nê

và tư liệu của chúng tôi qua quá trình điền dã tại lễ hội Đồng Cổ

4.2 Phương pháp nghiên cứu:

- Phương pháp điền dã dân tộc học

- Phương pháp liên ngành văn hoá học

- Phương pháp phóng vấn sâu của xã hôị học

- Phương pháp của tư duy: phân tích và tônge hợp

5 ĐÓNG GÓP CỦA ĐỀ TÀI

Góp phần giới thiệu niềm tin và lễ hội đền Đồng Cổ làng Đan Nê - Thanh hoá, qua đó khẳng định giá trị văn hoá của lễ hội trong đời sống xã hội hiện đại

Góp phần giới thiệu một tục đẹp của dân làng Đan Nê – Thanh hóa nói riêng, của cả dân tộc nói chung, qua đó góp phần nâng cao ý thức cho mọi người trong việc giữ gìn vàphát huy những giá trị văn hoá cổ truyền của dân tộc

6 BỐ CỤC ĐỀ TÀI

Đề tài này được triển khai thành hai chương

Chương 1: Đền Đồng Cổ - một di tích lịch sử văn hoá xứ Thanh

Chương 2: Sinh hoạt tín ngưỡng - văn hoá đền Đồng Cổ

PHẦN NỘI DUNG

CHƯƠNG I: ĐỀN ĐỒNG CỔ - MỘT DI TÍCH LỊCH SỬ VĂN HOÁ

XỨ THANH

I KHÁI QUÁT VỀ YÊN ĐỊNH

Yên Định là một vùng đất cổ của Thanh Hoá , từ hơn hai nghìn năm trước đây đã có con người đến tụ họp, khai khẩn đất hoang hình thành nên các làng,

xã, thôn, xóm, trang, sách…Song song với quá trình khai khẩn và chinh phục tự nhiên, lao động và sản xuât, các thế hệ người dân đã sáng tạo và hình thành nên một vùng văn hoá dân gian truyền thống, đa dạng và độc đáo Đó chính là các phong tục tập quán, các loại hình sinh hoạt văn hoá, văn nghệ dân gia, làng nào cũng có đền, nghè, miếu, đình để thờ phụng và tổ chức hội hè, đình đám…mang dấu ấn và đặc trưng rất rõ của một xã cổ truyền Việt Nam lấy nông nghiệp với cây lúa làm chủ đạo

Bởi vậy, việc nghiên cứu, tìm hiểu…để đề ra những phương hướng, biện pháp khôi phục, bảo tồn và phát huy những giá trị của nó vào đời sống văn hoá

và phát triển kinh tế hiện nay ở các ……

Đó chính là lý do để chúng tôi đi vào nghiên cứu và thực hiện đề tài này Khái quát về vùng đất và con người Huyện Yên Định tỉnh Thanh Hoá

1.1 Quá trình hình thành

Yên Định là một huyện của tỉnh Thanh Hoá, có nhiều thay đổi về tên gọi, địa giới và đơn vị hành chính qua các thời kỳ lịch sử

Gần hai nghìn năm trước, đây là vùng đất tạo nên các huyện từ Tư Phố và

Võ Biên thuộc quận Cửu Chân, sau đó đổi tên thành các huyện Quận An và Ninh Duy Đến thời thuộc Đường, hợp lại thành quận Quân Ninh Đến thời Đại Việt tự chủ, huyện Quận Ninh được đổi thành An Định, tới năm…có tên là thiệu Yên, rồi tới năm 1997 tách thành hai huyện là Thiệu Hoá và Yên Định

Huyện Yên Định đến thời Nguyễn được chia thành 8 tổng do 105 xã, thôn, trang hợp thành

- Tổng Bái Châu có 16 xã

- Tổng Đông Lý có 24 xã

- Tổng Hải Quật có 11 xã

- Tổng Đa Lộc có 10 xã

- Tổng Khoái Lạc có 7 xã

- Tổng Yên Định có 9 xã

- Tổng Đan Nê có 16 xã

- Tổng Trịnh Xá có 12 xã Sau cách mạng tháng tám năm 1945, Yên Định vẫn là đơn vị hành chính cấp huyện thuộc tỉnh Thanh Hoá, bỏ đơn vị hành chính cấp trung gian là cấp tổng và thành lập đơn vị hành chính cấp xã, với 12 xã

Đến năm 1949 – 1950, 12 xã lại tách thành 14 xã Khi thực hiện chính sách giảm tô (1953- 1954), huyện được chia thành 28 xã Năm 1976, Yên Định

có 27 xã do việc nhập xã (Yên Quý + Quý Lộc) nhập lại thành xã Quý Lộc

Ngày 5/7/1977, Hội đồng Chính phủ ra Quyết định số 177/CP giải thể huyện Thiệu Hoá, đưa 15 xã vùng tản ngạn sông Chu của huyện này sát nhập vào huyện Yên Định Từ thời điểm này, huyện mang tên mới là huyện Thiệu Yên, huyện lỵ đóng tại Kiểu (Yên Trường)

Đầu năm 1986, huyện lỵ Thiệu Yên được chuyển về Quán Lào (Yên Định) Từ đó Quán Lào trở thành thị trấn của huyện Yên Định

Gần 20 năm hợp nhất, đến ngày 18/11/1996, Chính Phủ lại ra Nghị định

số 72/CP tái hơp lại huyện cũ Huyện Yên Định trở lại tên gọi truyền thống của mình với 27 xã, 2 thị trấn (Thị trấn Quán Lào và thị trấn Nông trường Thống Nhất) kể từ ngày 01/01/1997

Yên Định là vùng đất được hợp cư của nhiều dân nội và ngoại tỉnh Dấu này được phản ánh khá rõ trong các địa danh như: Nga Phường, Trịnh ấn Phú… được lập nên bởi cư dân từ Nga Sơn chuyển đến xóm Nam Trực của người Nam Định Các đồn điền Bát Soạn, ấp Trần Nhật Tỉnh và nhiều nơi khác có sự hiện diện của cư dân gốc Hà Trung, Ninh Bình, Thái Bình, Hưng Yên, Hải Dương, Sơn Tây

Nếu qua các tên làng, tên xóm chúng ta có thể hình dung ra được cảnh quan, đầm lầy, rừng rậm và cồn bãi thời cổ xưa cũng như địa bàn có con người

tụ cư sớm ở Yên Định Thì khảo sát cổ học lại phát hiện được nhiều điều khác Các dấu tích về đồ đá tìm thấy ở núi Nuông (thuộc địa phân 3 xã là: Định Hoà, Định Thành của Yên Định và xã Thiệu Long của Thiệu Hoá) bên tả ngạn của sông Cầu Chày và núi Quân Yên bên hữu ngạn sông Mã, đã khẳng định được rằng cách ngày nay rất xa xưa, cư dân Yên Định đã khá đông đúc Đến thời đại đồng thau và văn hoá Đông sơn, cư dân lưu trú đã toả rộng khắp lưu vực sông

Mã và toàn bộ vùng sông Cầu Chày lập nên biết bao ấp, trại ở Định Công, núi Trịnh, Yên Thôn, Yên Định Cứ như vậy, đời này qua đời khác họ lập nên thôn, trang, làng, phường, chòm…với quy mô lớn nhỏ khác nhau

Trong quá trình khai phá những vùng đất hoang để lập nên những làng xóm mới, người dân Yên Định nhận thấy cần phải liên kết với nhau, tạo nên một sức mạnh cộng đồng to lớn để khai phá, chinh phục tự nhiên, chống lại thiên tai, địch hoạ Đây là một trong những nguyên nhân hình thành nên

1.2 Điều kiện tự nhiên

Yên Định là một huyện bán sơn địa nằm dọc theo sông Mã, cách thành phố Thanh hoá 28km về phía Tây Bắc Phía đông và phía bắc giáp huyện Vĩnh Lộc, phía Tây Nam và phía Nam giáp huyện Thiệu Hoá, phía Tây và Tây Bắc giáp huyện Thọ Xuân, Ngọc Lặc, Cẩm Thuỷ Chính nhờ sự tiếp giáp này mà trong quá trình hình thành các làng xóm mới, trong quá trình lao động sản xuất, buôn bán giao thương với nhau, với tinh thần đoàn kết tương trợ, giúp đỡ lẫn nhau đã có một số làng …

Do địa hình nằm dọc theo sông Mã, có cả sông Cầu Chày chảy qua nên phần lớn đất đai của huyện là đất Phù sa phân bố tập trung “Diện tích đất tự nhiên của huyện là 210,24km2, trong đó đất nông nghiệp chiếm diện tích lớn nhất với 12608, 9ha, chiếm 58,50%, đất lâm nghiệp là 836,77ha, chiếm 41,17%, đất chuyên dùng là 2994,99ha, chiếm 16,45%” (A4.20)

Ngoài ra trên địa bàn huyện còn có một bộ phận đồi núi còn sót lại trước được cấu tạo từ các đá phun trào, đá vôi và đá phiếm Căn cứ theo nguồn gốc phát sinh, thì ở Yên Định có hai hệ đất như sau:

- Đất phù sa cổ hình thành trên trầm tích các con sông

- Đất feralít trên địa hình đồi núi, trong đó có vùng đất đỏ ở vùng bán sơn địa

Từ xa xưa Yên Định được bao phủ với những cánh rừng bạt ngàn với nhiều loại lâm sản quý như: Đinh ở Định Công, lim ở Định Tăng, rù rì ở Yên Phong, cùng nhiều cánh rừng khác, trãi khắp các xã Yên Giang, Yên Thọ, Yên Lạc, Định Hoà…

Ngày nay rừng tự nhiên hầu như không còn, thay vào đó là những vùng đất trồng tre, luồng, đất trồng cây lâm nghiệp, tập trung ở các xã Yên Lâm, Yên Giang, Yên Tâm, Yên Thịnh, Yên Hùng, Nông trường Thống Nhất, Định Hoà, Định Tiến…

Khí hậu của Yên Định thuộc dạng khí hậu nhiệt đới gió mùa, nắng lắm, mưa nhiều, nền nhiệt cao, hàng năm có 1700- 1800 giờ nắng, gió mùa đông bắc thịnh hành vào mùa đông, gió mùa tây nam thịnh hành vào mùa hè Khí hậu như vậy là thuận lợi cho cây trồng phát triển, nhưng thiên tai, nhất là bão lũ và nạn khô hạn luôn là mối đe doạ đối với đời sống và các hoạt động sản xuất của nhân dân trong huyện

Sông Mã bắt nguồn từ rặng Pu Va ở Điện Biên Phủ, chảy qua Sầm Nưa (Lào) vào Thanh Hoá với chiều dài 382km, chảy vào địa phận Yên Định với chiều dài 30,5km và là ranh giới tự nhiên giữ hai huyện Yên Định và Vĩnh Lộc

Sông Cầu Chày, tên gọi là Ngọc Chuỳ, nước chảy phẳng lặng, xưa nỗi tiếng có nhiều chướng khí nên có câu ca “Sông Cầu Chày chó lội đứt đui”

các con sông có độ khoáng nhỏ, hàm lượng hữu cơ thấp, lượng phù sa nghèo lại rất ít biến đổi theo thời gian nên đồng bằng do nó tạo ra nghèo độ phì, khu vực

cao thường chua và bạc màu Tuy nhiên đó lại là nguồn tài nguyên vô cùng quý giá Ngoài giá trị về nước sinh hoạt tự nhiên, nó còn thoã mãn nhu cầu nước tưới tiêu cho hàng nghìn ha đất nông nghiệp Nhưng nó cũng không ít gây trở ngại cho người dân, bởi khi nước của các con sông này kết hợp với lượng mưa lớn và tập trung thì thường gây ra lũ lụt lớn Trong lịch sử Yên Định đã từng xảy ra nạn lũ lụt gây vỡ đê vào các năm 1927, 1945, 1973, 1986…làm thiệt hại lớn tới người cuả của nhân dân, nhất là các xã nằm ven hai bên bờ sông Hàng năm qua, nhân dân Yên Định đã bỏ ra không ít công sức và tiền của để đắp đê, trị thuỷ, nhưng cũng chỉ hạn chế được phần nào tác hại do lũ lụt gây ra

Tài nguyên khoáng sản nghèo, chủ yếu là vật liệu xây dựng như; đá vôi, đất sét, cát, sỏi có trữ lượng lớn, phân bố khắp nơi

Điều kiện tự nhiên đã mang lại cho nhân dân Yên Định nhiều nguồn lợi lớn trong việc sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp, sản xuất vật liệu xây dựng, phát triển kinh tế, nhưng chính nó cũng gây ra không ít khó khăn, trở ngại cho người dân Mỗi xã, mỗi làng trong huyện đều có những thế mạnh và hạn chế trong việc khai thác các nguồn lợi do thiên nhiên mang lại Cuộc sống nông nghiệp luôn phải đối mặt với những thiên tai, địch hoạ Với tinh thần tương thân, tương trợ, giúp đỡ lẫn nhau trong cuộc sống và trong phát triển kinh tế người dân ở một số làng trong huyện và cả ngoài huyện đã tìm đến với nhau …

1.1 Dân cư và lao động

Yên Định là vùng đất hợp cư của dân trong và ngoài Tỉnh Thanh Hoá Theo Số liệu thống kê năm 1996, cả huyện có 173000dân Tỷ lệ tăng dân số trong những năm qua khoảng 1,6% So với toàn tỉnh, mật độ dân số của Yên Định tương đối cao Người dân chủ yếu sống bằng nghề nông, số ít hoạt động tiểu thủ công nghiệp, thương nghiệp dịch vụ và số hộ công nhân viên chức

Dân tộc Kinh chiếm đại đa số, chỉ có một số hộ người Mường sống ở Yên Lâm Dân số của Yên Định thuộc loại trẻ, số người trong độ tuổi lao động chiếm gần 40%, so với người ngoài tuổi lao động chiếm 8%- 9%, số người sắp đến độ tuổi lao động cũng khá lớn, hàng năm có khả năng bổ sung hàng ngàn người tạo

ra sức ép lớn về giải quyết công ăn việc làm và thu nhập kinh tế trong lúc tổng sản phẩm xã hội tăng chậm

Đội ngũ cán bộ có học vấn từ đại học trở lên đang công tác tại huyện trong năm 1997 là 280 người Bình quân 1000 dân có 1,6 người có trình độ đại học

Dân số và lao động trong huyện cũng trãi qua nhiều sự xáo trộn Bên cạnh

số người rời quê cũ đi xây dựng kinh tế, còn một số lượng đáng kể di chuyển nội vùng hoặc từ nơi khác đến

1.2 Văn hoá xã hội

1.2.1 Yên Định là vùng đất được con người đến tụ cư từ rất sớm Họ quây quần,

tụ họp nhau theo từng ngõ xóm và liên kết thành từng làng xã Khi đã trở thành đơn vị hành chính cấp cơ sở rồi, làng xã lại chia thành nhiều thôn với mấy xóm

lẻ, xóm nhỏ Ngoài ra làng xã Yên Định còn chia thành giáp Trong đó Giáp tập hợp một, hai thôn hoặc vài dòng họ cùng quy tụ ở một khu vực hoặc một địa bàn, có thành viên là trai đinh được hưởng mọi quyền lợi về phù sinh tống tử, công điền, công thổ

Cả huyện Yên Định có hơn 40 dòng họ đan xen, cư trú ở mọi địa bàn Trong đó họ Lê, Trịnh Nguyễn chiếm phần đông Có lẽ trong quá trình cải biến,

sự chuyển đổi dọng họ cũng đã diễn ra như một số họ Lý vào thời Trần chuyển sang họ Nguyễn, một số họ Đinh ở Đan Nê được mang quốc tính vào thời Lê Suốt mấy ngàn năm chung lưng đấu cật, xây dựng và bảo vệ xóm làng, dòng họ nào cũng có những đóng góp nhất định Các tộc phả, gia phả của nhiều dòng họ, nhiều gia đình còn giữ được đến ngày nay đã phản ánh rõ điều đó

Trong quá trình xây dựng xóm làng, lao động sản xuất, đấu tranh bảo vệ xóm làng, quê hương đất nước, người dân Yên Định từ hàng ngàn năm qua đã hình thành nên một đời sống văn hoá làng xã phong phú và đa dạng

Tưởng nhớ đến công lao của tổ tiên, hướng về nguồn cội là một truyền thống tốt đẹp của nhân dân Yên Định Trãi qua bao năm tháng thực sự đã trở

thành một tín ngưỡng dân gian ăn sâu, bám rễ vào đời sống văn hoá tinh thần của người dân Họ thờ phụng không chỉ để toả lòng biết ơn về tổ tiên, cha ông – những con người đã có công khai đất lập làng, bảo vệ làng xóm, quê hương đất nước Mà còn để mưu cầu cho cuộc sống của người dân được no đủ, mưa thuận, gió hoà, mùa màng bội thu và xóm làng được bình yên, thịnh vượng Trước đây làng nào, xã nào trong huyện cũng có đình, đền, miếu phủ, nghè để thờ phụng những người có công với xóm làng, đất nước Hiện nay nhiều làng vẫn còn đình như: đình làng Thiết đinh (Định Tường) thờ Lê Đình Kiên, đình làng Lê (Yên Thái) thờ quản gia đô đốc Trịnh Phú Quân, đình làng Phú Hưng (Yên Thái) thờ ông Trương Công Mỹ…nhiều đền thờ ở trong làng đã trở thành Quốc miếu như: đền Đồng Cổ (Yên Thọ) thờ phụng thần Trống Đồng; nghè Hổ Bái (Yên Bái) thờ thần Hợp Lang – con Lạc Long Quân; Phủ lời (Yên Trung); nghè Đắc Lộc (Yên Thọ) thờ Lý Thường Kiệt; đền Khương Thượng Thư (Định Thành), đền Đồng Phang (Định Hoà) thờ Ngô Thị Ngọc Giao- tiệp dư của Lê Thái Tông và

là mẹ của Lê Thánh Tông Bên cạnh đó có hàng chục đền, miếu, nghè khác thờ phụng nhân thần hoặc thiên thần, được dựng lên ở nhiều làng xã khác như: Trịnh Điện, Thiết Đanh, Căng thượng, Ngọc Vực, Duy Huyên…Chức năng của các đền, nghè không chỉ là để thờ phụng Thành Hoàng làng hay các sức mạng siêu nhiên khác, mà còn là nơi sinh hoạt văn hoá cộng đồng của các làng xã như: tổ chức hội làng, tế lễ, sinh hoạt văn nghệ dân gian…

Các lễ hội ở huyện Yên Định là một hoạt động tiểu biểu về văn hoá, văn nghệ dân gian Trong các lễ hội song song với các nghi thức rước kiệu, tế lễ để nhớ về tổ tiên, nguồn cội và cầu mong một năm mới mùa màng bội thu, là các hoạt động văn hoá, văn nghệ dân gian, tổ chức chơi các trò chơi, trò diễn dân gian được người dân Yên Định sáng tạo ra trong thực tiễn lao động sản xuất hàng nghìn năm qua như: trò chơi Chào rào ở Diên Thượng, đánh vật ở Bộc, săn Cuốc ở Huê, săn chim, nấu cơm thi ở Kẻ Lào, chọi voi ở Chiềng, trò Chụt ở Thiết Đanh, trò Chèo tàu trong hệ thống trò Chiềng, trò vật cù, trò đánh bài điếm…Trong dân gian ở Yên Định còn lưu truyền những câu ca để nói về hệ thống các trò chơi: