ĐỒNG CHÍ A Kiến thức cơ bản Tác giả Tên khai sinh Trần Đình Đắc (1926 – 2007) – Chính Hữu Quê quán Can Lộc, Hà Tĩnh Là nhà thơ trưởng thành trong cuộc kháng chiến chống Pháp + Từ người lính trung đoàn.
Trang 1ĐỒNG CHÍ
A Kiến thức cơ bản
Tác giả
- Tên khai sinh: Trần Đình Đắc (1926 – 2007) – Chính Hữu
- Quê quán: Can Lộc, Hà Tĩnh.
- Là nhà thơ trưởng thành trong cuộc kháng chiến chống Pháp.
+ Từ người lính trung đoàn Thủ Đô trở thành nhà thơ quân đội
- Ông bắt đầu cầm bút từ 1947 và tập trung khai thác ở 2 mảng chính đề tài là người
lính và chiến tranh.
+ Đặc biệt là những tình cảm cao đẹp của người lính như tình đồng chí, đồng đội; tình yêu quê hương đất nước; sự gắn bó giữa tiền tuyến và hậu phương
* Phong cách sáng tác: Thơ Chính Hữu vừa bình dị vừa trí tuệ; ngôn ngữ giàu hình
ảnh; giọng điệu phong phú; cảm xúc dồn nén có khi tha thiết, trầm hùng khi lại sâu lắng, hàm súc
Tác phẩm
* Hoàn cảnh sáng tác:
- Chính Hữu cùng đơn vị tham gia chiến đấu trong chiến dịch Việt Bắc (Thu Đông – 1947).Trong chiến dịch, bộ đội ta đã hết sức thiếu thốn nhưng nhờ tinh thần yêu nước,
ý chí chiến đấu và tình đồng đội đã giúp chúng ta tạo nên chiến thắng
- Sau đó, ông sáng tác bài thơ vào mùa xuân 1948 tại nơi ông phải nằm điều trị bệnh được in trong tập “Đầu súng trăng treo” (1966) và được đánh giá là tiêu biểu thơ ca kháng chiến 1946 – 1954
* Thể thơ: thơ tự do.
* Mạch cảm xúc:
- Cả bài thơ tập trung thể hiện vẻ đẹp và sức mạnh tình đồng chí, đồng đội nhưng mỗi đoạn sức nặng của tư tưởng và cảm xúc được dẫn dắt để dồn tụ vào những dòng thơ ấn tượng sâu đậm
* Bố cục:
- Đoạn 1: 7 câu thơ đầu: cơ sở hình thành tình đồng chí của những người lính
- Đoạn 2: 10 câu thơ tiếp: những biểu hiện cao đẹp của tình đồng chí và sức mạnh tình cảm ấy ở những người lính
- Đoạn 3: 3 câu thơ kết: Biểu tượng đẹp về tình đồng chí
* Ý nghĩa nhan đề:
- Đồng chí là chung chí hướng, chung lý tưởng Người cùng trong một đoàn thể chính trị hay một tổ chức cách mạng thường gọi nhau là “đồng chí” Vì vậy, tình đồng chí là bản chất cách mạng của tình đồng đội và thể hiện sâu sắc tình đồng đội
* Phương thức biểu đạt: Biểu cảm.
* Chủ đề:
- Bài thơ ca ngợi tình đồng chí đồng đội thiêng liêng cao cả, vào sinh ra tử có nhau của các anh bộ đội thời kháng chiến chống Pháp
Giá trị - Bài thơ nói về tình đồng chí, đồng đội thắm thiết, sâu nặng của những người lính
Trang 2nội dung
cách mạng Đồng thời còn làm hiện lên hình ảnh chân thực, giản dị mà cao đẹp của anh
bộ đội cụ Hồ thời kỳ đầu của cuộc kháng chiến chống Pháp
Giá trị
nghệ thuật
- Bài thơ sử dụng những chi tiết, hình ảnh, ngôn ngữ giản dị, chân thực, cô đọng và giàu sức biểu cảm
- Giọng điệu tự nhiên, trầm bổng thể hiện cảm xúc dồn nén, chân thành
B Kiến thức trọng tâm
I Mở bài Đồng Chí:
* Mở bài 1:
“Có cái chết hóa thành bất tử
Có những lời hơn mọi bài ca
Có con người như chân lý sinh ra”
Đó là những dòng thơ giàu cảm xúc thể hiện sự trân trọng, biết ơn mà nhà thơ Tố Hữu đã dành cho người anh hùng Nguyễn Văn Trỗi nói riêng và tất cả những người anh hùng Việt Nam nói chung Họ là những con người đã quyết mang thân vun thành hình cho đất nước mà đến tận ngày hôm nay, chúng ta còn mãi khắc ghi Tuy nhiên, khi nhắc về những người lính, chúng ta vẫn thường luôn nghĩ đến hình ảnh chiến đấu anh dũng của họ mà quên mất rằng trong đời sống sinh hoạt, chiến đấu họ cũng có những phút giây khốn khó vô
cùng; hay ở họ, ta cũng thấy một tình cảm rất đẹp đó chính là Tình đồng đội Cái tình giúp họ vượt qua hoàn
cảnh khó khăn, khắc nghiệt Cái tình giúp họ an ủi nhau trước nỗi đau quê nhà Tất cả đã được nhà thơ
Chính Hữu thể hiện một cách chân thực và cảm xúc thông qua những dòng thơ qua bài thơ Đồng chí.
* Mở bài 2:
Nhà thơ Tố Hữu từng viết:
“Nếu lịch sử chon ta làm điểm tựa Vui gì hơn là người lính đi đầu”
Như một lẽ tự nhiên, khi người lính đi đầu trong sứ mệnh lịch sử thì học cũng sẽ trở thành hình tượng trung
tâm trong các tác phẩm thời kì kháng chiến Thơ viết về người lính quả thực rất nhiều, ta từng biết đến “Bài
thơ về tiểu đội xe không kính” – Phạm Tiến Duật, “Những ngôi sao xa xôi” – Lê Minh Khuê, “Tây tiến” –
Quang Dũng hay “Áo lính sư đoàn” – Nguyễn Đức Mậu, Nhưng có lẽ bài thơ Đồng chí của Chính Hữu là
sự mở đầu chân thực đầy ý nghĩa về hình tượng ấy bởi nó được viết bằng những cảm xúc trong tháng ngày gian khó mà đầy tình nghĩa, đó là “sự chân tình, tự nhiên, không gì gò bó, gượng ép” (lời tác giả)
II Cơ sở hình thành tình đồng chí:
* Cơ sở 1: Tình đồng chí bắt nguồn từ sự tương đồng về hoàn cảnh xuất thân
“Quê hương anh nước mặn, đồng chua Làng tôi nghèo đất cày lên sỏi đá ”
- Thủ pháp nghệ thuật sóng đôi đối ứng (Quê hương anh – Làng tôi)
Trang 3+ Gợi lên sự tương đồng trong cảnh ngộ của người lính.
- Quê hương anh → làm nghề nông dân → cùng chung cảnh ngộ
- Thành ngữ Nước mặn đồng chua gợi lên một miền đất nắng gió ven biển, đất đai bị nhiễm phèn, nhiễm
mặn, rất khó trồng trọt Cái đói, cái nghèo như manh nha từ trong làn nước
- Thành ngữ Đất cày lên sỏi đá lại gợi lên trong lòng người đọc về một vùng đồi núi, trung du đất đai cằn
cỗi, khó canh tác Cái đói, cái nghèo như ăn sâu vào trong lòng đất
⇒ Đó chính là cơ sở cùng chung giai cấp xuất thân của những người lính cách mạng Chính điền đó cùng với mục đích, lí tưởng chung đã khiến họ từ mọi phương trời xa lại tập hợp lại trong hàng ngũ quân đội cách mạng và trở nên thân quen với nhau
⇒Các anh tuy có khác nhau về địa giới, người miền xuôi, kẻ miền ngược thì cũng giống nhau ở cái nghèo, cái khổ Chính sự tương đồng về cảnh ngộ, sự đồng cảm giai cấp là sợi dây tình cảm nối họ lại với nhau, là
cơ sở ban đầu để hình thành trong họ tình đồng chí, đồng đội gắn bó keo sơn
* Cơ sở 2: Cùng chung chí hướng, lí tưởng cách mạng cao đẹp
Anh với tôi đôi người xa lạ
Tự phương trời chẳng hẹn quen nhau Súng bên súng, đầu sát bên đầu Đêm rét chung chăn thành đôi tri kỉ
Đồng chí!
- Sử dụng phép tiểu đối Anh với tôi thể hiện rõ về hình ảnh của những người lính không thể tách rời khỏi
nhau, họ luôn sát cánh cùng nhau trong mọi lúc
- Tự phương trời tuy chẳng quen nhau nhưng cùng một nhịp đập của trái tim, cùng tham gia chiến đấu, giữa
họ đã nảy nở một thứ tình cảm cao đẹp: Tình đồng chí – tình cảm ấy không phải chỉ là cùng cảnh ngộ mà còn là sự gắn kết trọn vẹn cả về lý trí lẫn lý tưởng và mục đích cao cả đó là chiến đấu vì nền độc lập tự do của tổ quốc Việt Nam
- Tình đồng chí được nảy sinh từ sự cùng chung nhiệm vụ sát cánh bên nhau trong chiến đấu Súng bên súng,
đầu sát bên đầu.
+ Súng bên súng là cách nói giàu hình tượng để diễn tả sự hợp nhất với nhau trong chiến đấu; cùng chung
mục tiêu, cùng chung 1 nhiệm vụ cao cả
+ Đầu sát bên đầu với nghệ thuật hoán dụ để tượng chưng cho ý chí, quyết tâm chiến đấu của những người
lính trong cuộc kháng chiến trường kì của dân tộc
- Đêm rét chung chăn thành đôi tri kỉ Tình đồng chí, đồng đội nảy nở và thành bền chặt trong sự chan hòa,
chia sẻ mọi gian lao cũng như niềm vui, đó là mối tình tri kỉ của những người bạn chí cốt Chính sự sẻ chia, đồng cam cộng khổ ấy đã tạo nên hơi ấm để xua tan đi cái lạnh lẽo, cái khắc nghiệt, khó khăn của cuộc đời người lính, giúp họ gắn kết với nhau mà vượt lên gian khó
⇒ Tất cả những hành động và tình cảm chân thành ấy đã làm nên những người bạn “tri kỉ” tri âm mà cao hơn là tình đồng chí, đồng đội bền chặt, thiêng liêng
Trang 4- Cả 7 câu thơi có duy nhất 1 từ “chung” nhưng bao hàm nhiều ý: chung cảnh ngộ, chung giai cấp, chung chí
hướng, chung 1 khát vọng, chung mục đích
- Tác giả đã rất khéo léo khi sử dụng từ đôi vì đầu tiên là anh và tôi trên từng dòng thơ như 1 kiểu xưng danh khi mới gặp gỡ, dường như vẫn là 2 thế giới khác biệt Rồi anh với tôi trong cùng 1 dòng, từ đôi người
xa lạ họ đã trở thành đôi tri kỉ, thành những đôi bạn tâm tình thân thiết, hiểu bạn như hiểu mình Và cao hơn
nữa là đồng chí Như vậy, từ riêng lẻ tách biệt mà 2 người đã dần hòa nhập chung thành một khó tách rời
- Sau đó, nhà thơ hạ 1 dòng thơ đặc biệt với 2 tiếng Đồng chí! Câu thơ chỉ có một từ với 2 tiếng và dấu
chấm than đã tạo 1 nốt nhấn, nó vang lên như 1 sự phát hiện, 1 lời khẳng định, đồng thời lại như 1 cái bản lề gắn kết đoạn đầu và đoạn thứ 2 của bài thơ để mở ra những biểu hiện cụ thể và cảnh động của tình đồng chí giữa những người lính
⇒ Đoạn thơ đã đi sâu khám phá, lí giải cơ sở của tình đồng chí Đồng thời tác giả đã cho thấy sự biến đổi kì diệu từ những người nông dân hoàn toàn xa lạ trở thành những người đồng chí đồng, đội sống chết có nhau
III Những biểu hiện cao đẹp của tình đồng chí và sức mạnh của tình cảm ấy ở người lính
a, Trước hết, họ thấu hiểu cảnh ngộ, mối bận lòng của nhau về chốn quê nhà: Đó là 1 hoàn cảnh còn nhiều khó khăn
Ruộng nương anh gửi bạn thân cày Gian nhà không mặc kệ gió lung lay Giếng nước gốc đa nhớ người ra lính
- Hình ảnh của gian nhà không đã diễn tả về cái nghèo về vật chất và thiếu thốn cả về người trụ cột trong gia
đình các anh Ta có thể thấy rõ rằng ruộng nương, căn nhà đó là những tài sản quý giá, gần gũi , gắn bó nhưng họ đã không do dự mà bỏ lại tất cả mọi thứ sau lưng để tiến lên phía trước vì nghãi lớn đang vẫn chừo họ
- Không những thế, họ còn thấu hiểu lí tưởng, ý chí lên đường giải phóng quê hương cả bạn mình 2 tiếng mặc kệ đã cho thấy sự quyết tâm dứt khoác ra đi của những người lính; họ gửi gắm lại quê hương, ruộng nương, gian nhà và cả những tình cảm buồn vui của thời thơ ấu cho người thân yêu để lên đường cầm súng đánh giặc cứu nước
- Những người lính còn mang cả những nỗi nhớ quê nhà với tâm trạng luôn đau đáu, thường trực trong tâm
hồn của nhau Hình ảnh của giếng nước gốc đa là 1 bức họa giàu sức gợi, đây vừa là nhân hóa, lại vừa là
hoán dụ để biểu trưng cho quê hương nơi chôn nhau cắt rốn, người thân nơi hậu phương luôn luôn dõi theo
và nhớ nhung những người chiến sĩ cụ Hồ da diết không nguôi
- Không phải quê hương nhớ người ra lính mà thực ra là những người lính đang nhớ mong mái tranh xưa
Nỗi nhớ mỗi lúc càng thêm day dứt khôn nguôi Nhưng chính cái nỗi nhớ quê hương đậm tình ấy lại là nguồn động lực mạnh mẽ giúp các người lính quyết tâm mang thân ra cứu rỗi sự tự do cho đất nước
b, Đồng cam, cộng khổ trong cuộc đời quân ngũ:
Anh với tôi biết từng cơn ớn lạnh Sốt run người vầng trán ướt mồ hôi
Áo anh rách vai
Trang 5Quần tôi có vài mảnh vá Miệng cười buốt giá Chân không giày Thương nhau tay nắm lấy bàn tay.
- Qua các chi tiết, hình ảnh cụ thể, chân thực, tác giả đã thành công vẽ nên một bức tranh hiện thực sống động về những người lính Đồng thời, Chính Hữu đã diễn tả được sự gắn bó, chia sẻ, sự giống nhau của mọi cảnh ngộ của người lính bằng cách xây dựng những câu thơ sóng đôi, đối ứng nhau