Khám phá những bí ẩn khoa học

öng giađ Noel...35 Phaât hiïơn caâ thïí trûúêng thađnh cuêa loađi caâ voi hiïịm nhíịt ...36 Tiïịn syô ngûúđi Viïơt ăïì xuíịt phûúng phaâp tòm sao luđn cûơc nheơ ...37 Khuön mùơt múâi cuê

MUÅC LUÅC

Àưång vêåt àang di cû túái cấc vuâng lẩnh hún 3

Bđ êín vïì nhûäng ngổn àên vơnh cûãu 6

Mùåt trùng sệ mổc tẩi Las Vegas? 10

Nûúác hoa cố muâi hûúng vuä truå 13

Tïë bâo gưëc cố thïí chuyïín thânh tïë bâo ung thû? 15

Nuái lûãa Kilauea àậ phun trâo trôn 20 nùm 18

Tịm thêëy hốa thẩch bô sất biïín khưíng lưì 20

Giẫi àấp bđ êín vïì ngưi mưå võ vua Ai Cêåp trễ 22

Linh miïu tai nhổn cố thïí bõ tuyïåt diïåt nhû hưí rùng kiïëm 23

Tốc cố thïí dûå bấo tuyïët? 24

Anh phất hiïån con nhïån "àưìng tiïìn" cấi àêìu tiïn 26

Giao phöịi cheâo coâ thïí xoâa söí caâc loađi ăöơng víơt quyâ 27

Nhúđ boơ nhaêy ăiïìu tra chíịt lûúơng ăíịt 29

Bñ íín cuêa cíy tíìm gûêi 32

Mùơt trúđi biïịn thađnh öng giađ Noel 35

Phaât hiïơn caâ thïí trûúêng thađnh cuêa loađi caâ voi hiïịm nhíịt 36

Tiïịn syô ngûúđi Viïơt ăïì xuíịt phûúng phaâp tòm sao luđn cûơc nheơ 37

Khuön mùơt múâi cuêa Chuâa Jesus 40

Nam cûơc laơnh hún nhiïìu so vúâi dûơ ăoaân 42

Ngûúđi hiïơn ăaơi khöng chó coâ dođng maâu chíu Phi 44

Öng giađ Noel cûúôi trïn nhûông "cö" tuíìn löơc? 45

Vöî beâo gíịu truâc bùìng baânh quy hònh truâc 48

Maây bay chúê khaâch khöng ngûúđi laâi seô thađnh hiïơn thûơc? 49

Xem phim ăen trùưng seô coâ giíịc mú khöng mađu 52

Tuýịt nhín taơo lađm tûđ khoai tíy 54

Ûúâp laơnh thûơc phíím bùìng ím thanh 56

Giaê thuýịt múâi vïì nghôa ắa khuêng long úê Myô 57

Gúô boê lúđi nguýìn cuêa xaâc ûúâp Tutankhamen 60

Lúđi nguýìn xuíịt hiïơn nhû thïị nađo? 61

Àöång vêåt àang di cû túái caác vuâng laånh hún

Caâc nhađ khoa hoơc Myô múâi ăíy ăaô phaât hiïơn thíịy, trung bònh cûâ möîi thíơp kyê, caâc loađi ăöơng víơt laơi

xï dõch núi cû truâ khoaêng 6,1 km vïì phña hai cûơc Ăíy lađ líìn ăíìu tiïn, ngûúđi ta tòm thíịy mö hònh roô neât nhû víơy vïì phaên ûâng cuêa sinh víơt hoang daô trûúâc hiïơn tûúơng traâi ăíịt íịm lïn

Camille Parmesan, Ăaơi hoơc Texas (Myô), vađ cöơng sûơ ăaô thûơc hiïơn möơt cuöơc phín tñch quy mö lúân trïn hún 1.700 loađi ăöơng víơt Hoơ nhíơn thíịy, ríịt nhiïìu loađi ăang tûđ boê qú hûúng baên quaân ăïí ăi tòm nhûông vuđng ăíịt laơnh hún hoùơc nùìm cao hún (cuông ăöìng nghôa vúâi ăiïìu kiïơn maât meê hún) Nhûông hoaơt ăöơng söịng trong muđa xuín (nhû thúđi ăiïím xuíịt hiïơn caâc loađi di cû hay muđa sinh saên) cuông ặúơc ăííy súâm hún 2,3 ngađy, cûâ sau 10 nùm

Trong möơt phín tñch khaâc, Terry Root cuêa Ăaơi hoơc Standford, California (Myô), ăaô töíng húơp söị liïơu tûđ 143 nghiïn cûâu ăöơc líơp vïì caâc loađi vađ hiïơn tûúơng íịm lïn toađn cíìu Hoơ nhíơn thíịy coâ nhûông biïíu hiïơn chuýín dõch núi cû truâ cuêa hađng loaơt loađi ăöơng thûơc víơt, liïn quan ăïịn biïịn ăöíi khñ híơu, tûđ ăöơng víơt thín mïìm túâi caâc loađi thuâ, tûđ cíy coê túâi cíy thín göî Sûơ chuýín dõch nađy lađ lúân nhíịt

úê nhûông vuđng cao vađ coâ vô ăöơ lúân (nhûông núi mađ theo dûơ baâo lađ coâ biïịn thiïn nhiïơt ăöơ maơnh nhíịt)

Root nhíơn ắnh: "Sûơ xuíịt hiïơn caâc bùìng chûâng vúâi tíìn söị tûúng ặúng nhau trong caâc nghiïn cûâu nađy chûâng toê rùìng, taâc ăöơng cuêa hiïơn tûúơng íịm lïn toađn cíìu ăaô coâ thïí thíịy roô trïn caâc quíìn thïí ăöơng, thûơc víơt"

Theo caâc nhađ nghiïn cûâu, aênh hûúêng cuêa nhiïơt ăöơ tùng nhanh vađ caâc nhín töị gíy stress khaâc, ăùơc biïơt lađ viïơc phaâ huêy möi trûúđng söịng, coâ thïí dïî dađng cùưt ặât möịi liïn hïơ giûôa caâc loađi vađ taâi líơp nhûông liïn hïơ múâi, díîn túâi sûơ tuýơt giöịng trïn quy mö lúân, vađ coâ thïí ặa túâi kïịt cuơc tuýơt chuêng

Caâc loađi ăöơng

víơt ăang tòm kiïịm

nhûông vuđng ăíịt maât meê

hún

Bđ êín vïì nhûäng ngổn àên vơnh cûãu

Àên chấy hïët bêëc vâ hïët dêìu thị phẫi tùỉt, êëy vêåy mâ vêỵn cố nhûäng ngổn àên rûåc sấng qua hâng thiïn niïn kyã vúái cẫ “dêìu” lêỵn bêëc côn nguyïn Phẫi chùng, ngûúâi xûa àậ tịm ra kyä thuêåt chấy trong chên khưng hay cố thïí duy trị sûå chấy mâ khưng cêìn ưxy

Nhâ thú trâo phuáng Hy Lẩp Lucian (120-180) lâ ngûúâi thđch chu du Mưåt lêìn, khi àùåt chên àïën Syrie vâ thùm thuá khu vûåc Heirapolis, ưng nhêån thêëy mưåt pho tûúång rêët lúán àùåt giûäa mưåt ngưi àïìn Trïn trấn pho tûúång lâ mưåt viïn ngổc sấng rûåc, soi rộ cẫ khu vûåc vâo

"Àên" cuãa ngûúâi

Ai Cêåp cưí àẩi

Tûđ thïị kyê thûâ nhíịt, triïịt gia La Maô Pliny ăaô cho rùìng ngoơn ăeđn vônh cûêu phaêi ặúơc thùưp bùìng möơt loaơi díìu ăùơc biïơt vađ coâ möơt súơi bíịc cuông hïịt sûâc khaâc thûúđng Lúđi kïịt luíơn mú höì nađy ặúơc caâc nhađ khoa hoơc ngađy nay böí sung nhû sau: ăoâ lađ möơt loaơi díìu cûơc kyđ tinh khiïịt (khöng hïì coâ taơp chíịt), cođn bíịc coâ leô ặúơc lađm tûđ amiante Tíịt nhiïn, ăïí ặúơc goơi lađ ngoơn ăeđn vônh cûêu thò noâ phaêi phaât saâng ñt nhíịt lađ vađi chuơc nùm mađ khöng cíìn chím díìu, thay bíịc

Thïị kyê thûâ hai, nhađ nghiïn cûâu Pausanius ăaô mö taê khaâ chi tiïịt möơt ngoơn ăeđn vônh cûêu trong taâc phíím Atlicus Sûơ truđng húơp nùìm úê chöî, coâ khoaêng vađi trùm tû liïơu khaâc cuông noâi vïì cíy ăeđn nađy Noâ nùìm trong ngöi ăïìn Minerve Polius úê Athen (Hy Laơp), do möơt ngûúđi coâ tïn lađ Callimadun saâng chïị Nhiïìu taâc phíím cöí xûa cuêa Hy Laơp ăöi khi cuông nhùưc ăïịn nhín víơt nađy: “…Möơt ngûúđi tađi hoa, biïịt chïị taơo nhûông duơng cuơ hïịt sûâc kyđ laơ, ăùơc biïơt lađ nhûông ngoơn ăeđn vônh cûêu Öng ta coâ loaơi díìu ăùơc biïơt, cho pheâp nhûông ngoơn ăeđn nađy chaây maôi” Ăïìn thúđ thíìn Apollon Carneus vađ ăïìn Aberdain ăïìu coâ möơt bađn thúđ, trïn ăoâ coâ ngoơn ăeđn vônh cûêu

Nhûng chaây maôi lađ möơt chuýơn, cođn chaây trong gioâ mûa laơi lađ bñ íín lúân hún nhiïìu

Saint Augustin (354-430) ăaô mö taê vïì möơt ngoơn ăeđn vônh cûêu trong ngöi ăïìn Isis (Ai Cíơp) Ăiïìu khoâ hiïíu nhíịt lađ noâ nùìm úê phíìn khöng coâ maâi che, bíịt chíịp gioâ mûa Tûúng tûơ nhû thïị, ngoơn ăeđn úê Edessa (Syrie) ăaô chaây suöịt 500 nùm trong ăiïìu kiïơn thúđi tiïịt khùưc nghiïơt

Nùm 1300, lyâ thuýịt “díìu ăùơc biïơt” ặúơc soi roô phíìn nađo, khi nhađ nghiïn cûâu Marcus Grecus viïịt trong taâc phíím Liber Ignum (Saâch lûêa) rùìng möơt söị ngoơn ăeđn vônh cûêu coâ duđng nhiïn liïơu ăùơc biïơt Ăoâ khöng phaêi lađ díìu mađ chó lađ möơt loaơi böơt mõn ặúơc taơo ra tûđ nhûông “con síu phaât saâng”, nhûng lađ loaơi síu gò thò Marcus khöng biïịt vađ bñ íín maôi maôi bõ chön vuđi Marcus chó noâi rùìng “ta ăaô quan saât súơi bíịc, noâ dađi bùìng caânh tay ta Ríịt líu sau ăoâ, ta quay laơi vađ thíịy chiïìu dađi cuêa noâ víîn thïị, chùỉng coâ ai thay bíịc múâi hay truât thïm böơt”

Nùm 1401, trong möơ phíìn Pallas (con trai vua Evandra - La Maô), ngûúđi

ta tòm ặúơc möơt ngoơn ăeđn vônh cûêu vađ cho rùìng noâ ăaô chaây ặúơc 2.600 nùm Ăïí díơp tùưt noâ, theo caâc bíơc cao niïn, chó coâ caâch ăíơp vúô tíịt caê hoùơc truât ngûúơc

“díìu” cuêa noâ

Nùm 1450, möơt nöng dín úê Padoue (Italy), trong luâc cađy xúâi caânh ăöìng cuêa mònh ăaô tòm ặúơc möơt caâi bònh bùìng ăíịt nung, kïị ăoâ lađ hai bònh nhoê bùìng kim loaơi, möơt bùìng vađng vađ möơt bùìng baơc Trong hai huô nađy lađ möơt loaơi chíịt nhúđn kyđ laơ, nûêa nhû díìu nûêa nhû míơt ong Bïn trong caâi bònh bùìng ăíịt nung lađ möơt caâi bònh ăíịt nung khaâc ặơng möơt ngoơn ăeđn vônh cûêu víîn ăang chaây Bõ chön dûúâi ăíịt (khöng biïịt tûđ bao giúđ) vađ chaây trong ăiïìu kiïơn ñt öxy nhû víơy, ăoâ quaê lađ möơt bñ íín

Nùm 1610, nhađ nghiïn cûâu Ludovicius Vives khùỉng ắnh öng ăaô tûđng nhòn thíịy möơt ngoơn ăeđn vônh cûêu (chaây qua 1.500 nùm) vađ bõ ăaâm thúơ göịm ăíơp vúô Nhađ sûê hoơc Cambden (Anh) vađo nùm 1586 cuông nhùưc vïì möơt ngoơn ăeđn vônh cûêu taơi phíìn möơ cuêa Constantius Chlorus, cha cuêa Costantin Ăaơi Ăïị Chlorus qua ăúđi nùm 306 úê Anh vađ tûđ ăoâ, coâ möơt ngoơn ăeđn vônh cûêu ặúơc ăùơt trong phíìn möơ cuêa öng Vua Henri 8 vađo nùm 1539 ăaô giaêi taân ríịt nhiïìu nhađ thúđ vađ tu viïơn úê Anh, tûđ ăoâ, coâ ríịt nhiïìu ngoơn ăeđn vônh cûêu ặúơc thùưp lïn vađ khöng bao giúđ tùưt, trûđ khi bõ ăíơp vúô ÚÊ Tíy Ban Nha, cuông coâ möơt ngoơn ăeđn vônh cûêu ặúơc tòm thíịy taơi Cordone vađo nùm 1846

Caâc phaât hiïơn noâi trïn chûâng toê nhûông ngoơn ăeđn kyđ bñ nađy khöng phaêi lađ saên phíím cuêa riïng Hy Laơp, Ai Cíơp hay La Maô Linh muơc Evariste - Regis Huc (1813-1860) lađ ngûúđi ríịt thñch du ngoaơn úê chíu AÂ vađ ăaô tòm ặúơc möơt ngoơn ăeđn bíịt tûê nhû víơy úê Tíy Taơng vađo nùm 1853

Nhûng taơi sao thöng tin vïì loaơi ăeđn bñ íín nađy laơi ñt oêi ăïịn víơy? Möơt söị ngûúđi cho rùìng chuâng chó lađ saên phíím cuêa oâc tûúêng tûúơng, vò ngûúđi xûa khöng thïí nađo taơo ra nhûông kyđ tñch nhû thïị Tuy nhiïn, möơt söị nhađ sûê hoơc laơi líơp luíơn rùìng, “víơy bùìng caâch nađo, ngûúđi ta coâ thïí taơo ra kim tûơ thaâp khi mađ cíìn cííu, xe níng hay xe taêi chûa xuíịt hiïơn?” Nhađ hoâa hoơc Brand (Hambourg - Ăûâc) vađo nùm 1669 nhíơn ắnh nhûông ngoơn ăeđn vônh cûêu nađy chaây líu nhû thïị lađ do phöịt pho Ngûúđi khaâc laơi cho rùìng chuâng chaây líu lađ do khöng cíìn khöng khñ, ngûúơc laơi, nïịu tiïịp xuâc vúâi khöng khñ chuâng seô tùưt Nïịu quaê yâ kiïịn nađy lađ ăuâng, thò leô nađo ngûúđi xûa ăaô biïịt kyô thuíơt huât chín khöng? Vaê chùng, lûêa chaây khöng cíìn

nhúđn Nhûng úê nhûông híìm möơ ặúơc ăađo síu vađo nuâi ăïịn 100 meât thò caâc nö lïơ vađ nhađ ăiïu khùưc ăaô lađm viïơc vúâi aânh saâng gò? Trong caâc híìm möơ nađy, khöng hïì coâ díịu vïịt cuêa ngoơn ăeđn hay ngoơn ăuöịc nađo Víơy phaêi chùng ngûúđi Ai Cíơp ăaô duđng caâc loaơi gûúng ăïí phaên chiïịu aânh saâng mùơt trúđi? Nhûng caâc loaơi

“gûúng” thúđi íịy chó bùìng baơc, vađ chó coâ thïí phaên chiïịu 40% aânh saâng, nghôa lađ

úê ăöơ síu vađi chuơc meât, boâng töịi seô laơi bao phuê hoađn toađn

Vađ röìi möơt phaât hiïơn chíịn ăöơng ăaô lađm thïị giúâi khaêo cöí bađng hoađng: taơi ăïìn Hator úê Denderah (ặúơc xíy dûơng caâch ăíy hún 4.200 nùm) coâ möơt gian phođng nùìm ríịt síu Trong ăoâ coâ nhûông bûâc veô cho thíịy ngûúđi Ai Cíơp “ăaô sûê duơng nhûông duơng cuơ kyđ laơ tröng nhû boâng ăeđn ăiïơn ngađy nay!” Phaêi chùng ăíy chñnh lađ kyô thuíơt aânh saâng bñ íín Nhađ khoa hoơc Erich Von Daniken (Ăûâc) ăang cöị cöng taâi taơo nhûông boâng ăeđn to tûúâng nađy trong phođng thñ nghiïơm, nhûng víîn chûa tòm ặúơc cöịt loôi cuêa víịn ăïì Caâc nhađ Ai Cíơp hoơc cuông chađo thua, vò roô rađng thúđi íịy chûa coâ ăiïơn Víơy, nhûông ngoơn ăeđn íịy ặúơc thùưp saâng bùìng gò? Giaêi ặúơc bađi toaân nađy, chuâng ta cuông seô coâ cíu traê lúđi cho bñ íín vïì nhûông ngoơn ăeđn vônh cûêu

Mùơt trùng seô moơc taơi Las Vegas?

Viïơc xíy dûơng khaâch saơn sođng baơc Mùơt Trùng seô giöịng nhû trođ gieo xuâc xùưc ăöịi vúâi Michael Henderson Nïịu viïîn caênh cuêa öng thađnh hiïơn thûơc, ăaêm baêo moơi ngûúđi seô chùỉng cíìn phaêi ăi ăíu xa ăïí giaêi trñ cuđng chõ Hùìng Khaâch saơn ặúơc coi lađ lúân vađ sang troơng chûa tûđng coâ trïn traâi ăíịt ăang tòm kiïịm chöî ặâng úê thuê ăö cúđ baơc cuêa nûúâc Myô

Nhûng ngûúđi ta ûúâc tñnh seô cíìn möơt lûúơng tiïìn baơc khöìng löì ăïí coâ thïí biïịn dûơ aân mang tïn "Mùơt Trùng" nađy thađnh hiïơn thûơc Henderson, ngûúđi ăïì xuíịt saâng kiïịn, lađ möơt thûúng nhín giađu coâ ngûúđi Canada göịc Ireland Henderson noâi "Nïịu kiïịm ăuê vöịn ăíìu tû khoaêng

Mö hònh

khaâch saơn sođng

baơc Mùơt Trùng

ăíìu tû khoaêng 1,8 tyê USD) Thíơm chñ möơt kiïơt taâc khaâch saơn sođng baơc sùưp ra ăúđi, Le Reve, cuông seô chó vûún cuđng lùưm lađ túâi con söị 2,5 tyê USD

Khu vui chúi xa xó Mùơt Trùng seô ăaơt tiïu chuíín 5 sao, göìm 10.000 phođng vađ röơng hún 1 km2, trong ăoâ coâ möơt khu sođng baơc Moon Casino ăöì söơ, vúâi caâc phođng game ăa daơng ăuê moơi kñch cúô vađ vuô trûúđng Metropolis Discotheque hoaơt ăöơng thíu ăïm

Trung tím toađ nhađ lađ bïí búi Crater

Wave, chu vi 152 m, coâ mùơt nûúâc vöî vïì nhû

nhûông lađn soâng ăaơi dûúng Bao quanh noâ lađ

möơt loaơt caâc bïí búi nhoê vađ bïí nûúâc khoaâng,

ặúơc böị trñ nhû nhûông miïơng höị löìi loôm trïn

mùơt trùng Khaâch tham quan coâ thïí vui ăuđa

taơi Trung tím vui chúi dûúâi nûúâc (Sea of

Serenity Aquatic Center) röìi trûúơt qua nhûông

maâng trûúơt vađo thùỉng böìn nûúâc trung tím

Du khaâch cuông coâ thïí ăi vađo buöìng nghó ngúi Lunar Lander Lounge nùìm úê giûôa bïí búi, bùìng caâch ăi xuýn qua nhûông con ặúđng boơc kñnh trong suöịt úê dûúâi nûúâc

Ngoađi ra, khaâch du lõch coâ thïí thû giaôn taơi suöịi nûúâc khoaâng Tranquility Spa vađ chùm soâc sûâc khoeê taơi trung tím Wellness Taơi khu vûơc thùưng caênh Moon Buggy Activity Landscape, baơn coâ thïí tređo lïn võ trñ cuêa möơt trong nhûông nhađ thaâm hiïím mùơt trùng nöíi tiïịng trïn con tađu Apollo Dûđng chín taơi nuâi ăaâ Rock Climbing Mountain, nhûông ngûúđi leo nuâi líìn ăíìu hay caâc tay kyđ cûơu ăïìu coâ thïí ăaơt ặúơc tíìm cao múâi vúâi mön leo nuâi ăíìy maơo hiïím Nöíi bíơt taơi quaân bar nhaơc söịng Moon River Jazz lađ möơt cöơt thaâc nûúâc 2 tíìng uöịn lûúơn ngoaơn muơc qua chiïìu dađi cuêa quaân vađ ăöí vađo möơt dođng söng

Crater Wave Pool

Vađ ăïí xûâng ăaâng lađ möơt cöng trònh tíìm cúô, seô khöng thïí thiïịu caâc gian hađng, trung tím höơi nghõ khöíng löì, khu vûơc thïí thao muđa ăöng, sín golf vađ sín tennis coâ maâi che, cuông nhû möơt khu sinh thaâi nhín taơo

Tuy nhiïn, cho duđ khu du lõch Mùơt Trùng seô coâ mùơt trïn Traâi Ăíịt, liïơu noâ coâ ăuê sûâc níng cao sûơ hûâng thuâ cuêa cöng chuâng ăöịi vúâi viïơc di cû lïn Mùơt Trùng? Wendell Mendell, möơt quan chûâc cuêa Nasa cho biïịt, nhiïìu nùm qua ăaô coâ möơt vađi dûơ aân mö phoêng Mùơt Trùng trïn Traâi Ăíịt nhûng ăïịn nay khöng möơt dûơ aân nađo cođn töìn taơi

Tuy víơy, Hendersen trađn ăíìy niïìm tin vúâi dûơ aân cuêa mònh Öng khùỉng ắnh ăaô coâ ríịt nhiïìu ngûúđi ăùơt phođng vađ caâc phođng seô kñn chöî trûúâc khi caânh cûêa Mùơt Trùng múê ra

Khu sinh thaâi nhín taơo coâ

ăuê moơi khñ híơu trïn Traâi Ăíịt vúâi

nhûông hïơ ăöơng víơt vađ thûơc víơt

tûúng ûâng

Nûúâc hoa coâ muđi hûúng vuô truơ

Hoa höìng vöịn nöíi danh vò muđi thúm ngoơt ngađo cuêa chuâng Nhûng liïơu trïn quyô ăaơo, chuâng coâ cođn lađm say ăùưm lođng ngûúđi nhû víơy khöng? Haông nûúâc hoa danh tiïịng Myô IFF ăaô ặa möơt böng höìng tñ hon lïn quyô ăaơo, nhùìm tòm ra möơt loaơi nûúâc hoa coâ muđi hûúng múâi: muđi hûúng vuô truơ

Nùm 1998, IFF húơp taâc vúâi Trung tím Ngûúđi maây vađ Tûơ ăöơng hoâa vuô truơ Wisconsin (WCSAR), ăaô chïị ra möơt höơp nuöi thûơc víơt trong quyô ăaơo, coâ tïn goơi lađ ASTROCULTURETTM Chiïịc höơp nađy coâ kñch cúô 53x43x22 cm, ăaêm baêo cung cíịp ăuê nhiïơt ăöơ, ăöơ íím, aânh saâng vađ chíịt dinh dûúông cho cíy trong suöịt chuýịn bay

Ngađy 28/10/1998, möơt böng höìng tñ hon coâ tïn goơi Overnight Scentsation

do IFF lûơa choơn ăaô rúđi mùơt ăíịt trïn tađu con thoi Endeavour, thûơc hiïơn chuýịn bay 10 ngađy trong vuô truơ

Caâc nhađ nghiïn cûâu nhíơn thíịy, trong möi trûúđng híịp díîn ýịu, hoa höìng giaêi phoâng ñt tinh díìu hún, nhûng muđi hûúng cuêa noâ “ăíơm ăùơc vađ thanh khiïịt” hún nhiïìu so vúâi trïn traâi ăíịt Khöng chó ngûêi muđi trûơc tiïịp, hoơ cođn thu thíơp 4 míîu hûúng cuêa hoa höìng bùìng möơt súơi silicon nhoê xñu, coâ thïí dïî dađng dñnh baâm caâc phín tûê chíịt thúm Khi con tađu trúê vïì traâi ăíịt, caâc nhađ nghiïn cûâu ăaô phín líơp vađ taơo ra loaơi muđi trung bònh cuêa 4 líìn líịy míîu nađy, böí sung vađo nûúâc hoa Zen do cöng ty Shiseido cuêa Nhíơt Baên saên xuíịt

Sùưp túâi, IFF vađ WCSAR seô tiïịp tuơc möơt dûơ aân múâi trïn chuýịn bay

STS-107 cuêa tađu con thoi, dûơ kiïịn cíịt caânh vađo thaâng 1/2003 Kïị hoaơch cuêa hoơ lađ gûêi hai loađi thûơc víơt khaâc nhau: möơt böng hoa höìng vađ möơt loađi hoa luâa chíu AÂ, vađo cuđng chiïịc höơp ASTROCULTURETM Viïơc ăùơt chuâng caơnh nhau trong höơp seô Duđng que thûê líịy

míîu hûúng hoa höìng

laâm thay àöíi thaânh phêìn muâi hûúng cuãa möîi loaâi, vaâ coá thïí cho ra möåt hûúng thúm höîn húåp múái

Tïị bađo göịc coâ thïí chuýín thađnh tïị bađo ung thû?

Caâc nhađ nghiïn cûâu Myô vûđa cho biïịt, khaê nùng phín chia vö haơn ắnh cuêa caê tïị bađo göịc vađ tïị bađo ung thû dûúđng nhû ăïìu do möơt loaơi protein kiïím soaât Phaât hiïơn nađy giuâp chuâng ta hiïíu ặúơc quaâ trònh taâi baên maônh liïơt cuêa chuâng, ăöìng thúđi cuông caênh baâo vïì hiïím hoơa tïị bađo göịc ặúơc cíịy gheâp coâ thïí lađ míìm möịng cuêa ung thû

Bònh thûúđng, trong cú thïí luön coâ sùĩn möơt söị loaơi tïị bađo göịc, coâ khaê nùng taâi taơo ăïí thay thïị nhûông tïị bađo giađ ýịu,

Cíịy gheâp

tïị bađo göịc coâ thïí

gieo míìm ung

thû

laôo hoâa Möơt trong nhûông nhaânh nghiïn cûâu lúân cuêa khoa hoơc hiïơn nay lađ khai thaâc caâc tïị bađo göịc nađy, duđng ăïí ăöíi múâi hoùơc sûêa chûôa caâc mö hû haơi trong cú thïí Caâc tïị bađo ung thû cuông coâ ăùơc tñnh tûúng tûơ: nghôa lađ chuâng coâ thïí phín chia nhiïìu líìn, taơo thađnh khöịi u

Líìn ăíìu tiïn, caâc nhađ khoa hoơc ăaô tòm ra möịi liïn quan giûôa hai loaơi tïị bađo nađy, úê cíịp ăöơ phín tûê Trong möơt nghiïn cûâu múâi ăíy, Robert Tsai, Viïơn Ăöơt quyơ vađ Röịi loaơn thíìn kinh quöịc gia úê Bethesda, Maryland (Myô) vađ cöơng sûơ ăaô phaât hiïơn thíịy, protein nucleostemin xuíịt hiïơn vúâi söị lûúơng lúân trong caâc tïị bađo coâ khaê nùng taâi taơo nhû tïị bađo göịc phöi chuöơt, tïị bađo göịc thíìn kinh, vađ möơt vađi dođng tïị bađo ung thû úê ngûúđi Ngûúơc laơi, loaơi protein nađy ríịt hiïịm gùơp trong nhûông tïị bađo ăaô biïơt hoâa vađ khöng thïí phín chia ặúơc nûôa

Khi nhoâm nghiïn cûâu böí sung hoùơc ruât búât hađm lûúơng nucleostemin trong caâc tïị bađo göịc thíìn kinh vađ caâc tïị bađo daơng ung thû, thò khaê nùng phín chia cuêa chuâng giaêm hùỉn Mùơc duđ chûa biïịt roô chûâc nùng chñnh xaâc cuêa protein nađy, nhûng theo phoêng ăoaân cuêa caâc nhađ khoa hoơc, dûúđng nhû nucleostemin ăoâng vai trođ lađ möơt cöng tùưc phín tûê, ăiïìu khiïín quaâ trònh phín chia cuêa tïị bađo

Nghiïn cûâu cho thíịy, ăïí kiïím soaât ặúơc quaâ trònh phín chia cuêa tïị bađo göịc (sao cho khi cíịy gheâp vađo cú thïí, chuâng khöng biïịn thađnh caâc tïị bađo ung thû aâc tñnh), caâc nhađ khoa hoơc seô phaêi tòm hiïíu síu hún nûôa nhûông quaâ trònh phín tûê úê giai ăoaơn súâm cuêa tïị bađo göịc

Nuâi lûêa Kilauea ăaô phun trađo trođn 20 nùm

Vađo ngađy 3/1 túâi, möơt trong nhûông ngoơn nuâi lûêa hoaơt ăöơng maơnh nhíịt thïị giúâi seô kyê niïơm 20 nùm phun trađo liïn tuơc, goâp phíìn mang laơi hún 2 km2 búđ biïín nham thaơch vađ caât ăen cho baôi biïín ăöng nam cuêa hođn ăaêo Hawaii

Ăöịi vúâi cû dín söịng taơi ngöi lađng Volcano trïn ẳnh ngoơn nuâi nađy, hoaơt ăöơng giaêi trñ khöng lađ gò khaâc ngoađi hađnh trònh ăi vïì phña bïn kia daôy nuâi nham nhúê, vûúơt qua caâc dođng nham thaơch töìn taơi hađng thíơp kyê ăïí xem möơt mađn trònh diïîn lûêa ngoaơn muơc nhíịt trong thiïn nhiïn

Nham thaơch liïn tuơc lùơng leô trađo ra tûđ Kilauea, thónh thoaêng laơi bùưn tung lïn nhûông khöịi ăaâ noâng chaêy hûúâng ra biïín Qua 2 thíơp kyê, nham thaơch ăaô chön vuđi 111 km2, taơo ra nhûông baôi biïín ăen vađ möơt ặúđng búđ biïín luön thay ăöíi Nhûng ăöìng thúđi noâ cuông phaâ huyê caâc ngöi nhađ vađ tiïu diïơt nhûông ai tòm caâch beân maêng túâi "Nguy cú vïì möơt thaêm hoơa luön hiïơn hûôu nhûng chuâng töi cöị gùưng khöng nghô túâi ăiïìu ăoâ Ăöịi vúâi chuâng töi ăoâ lađ cuöơc söịng", Kii Morse, möơt ngûúđi dín Volcano noâi

Khaâch tham quan ăïịn ăíy cuông ngađy cađng nhiïìu, coâ ngađy lïn túâi hađng nghòn ngûúđi Möơt söị cođn tûơ goơi lađ ngûúđi nghiïơn nuâi lûêa vađ khöng bao giúđ biïịt chaân vúâi nhûông caênh tûúơng siïu thûơc ăoâ "Veê ăeơp cuêa traâi ăíịt chñnh lađ ặúơc sinh

ra taơi ăíy", Michael Matsumoto phaât biïíu sau möơt chuýịn ăi thùm vađo thaâng 7

Nham thaơch

Kilauea phi xuöịng Thaâi

Bònh Dûúng

Vađo thaâng 5, möơt miïơng nuâi lûêa múâi ặúơc

múê ra úê phña tíy Kilauea vađ taơo nïn möơt khu

rûđng lûêa lúân nhíịt trong 15 nùm trúê laơi Ăïịn thaâng

7, caâc dođng nham thaơch chaêy ra túâi biïín vađ thu

huât túâi 4.000 khaâch tham quan möîi ngađy ăïí xem

baôi lûêa chaêy vađo Thaâi Bònh Dûúng

"Baơn coâ thïí xem trïn TV nhûng ăïịn xem

tíơn mùưt múâi lađ ăiïìu phi thûúđng Baơn khöng thïí

tûúêng tûúơng caê traâi ăíịt di chuýín vađ sûâc noâng

cuêa maênh ăíịt böịc lïn Khoâ coâ thïí tin ặúơc rùìng

ríịt nhiïìu phíìn cuêa hođn ăaêo nađy ặúơc taơo ra tûđ nham thaơch", John Bayliss, möơt khaâch du lõch noâi

Ăúơt phun trađo hiïơn taơi trïn ẳnh Pu'u 'O'o-Kupaianaha lađ ăúơt thûâ 55 cuêa Kilauea, vađ ặúơc ăaânh giaâ lađ phun ra lûúơng nham thaơch lúân nhíịt trïn daôy nuâi phña ăöng trong 6 thïị kyê qua Bùưt ăíìu tûđ nùm 1983, caâc ăúơt phun trađo nham thaơch ngùưn ăaô böìi ăùưp nïn ngoơn Pu'u' O'o mađ bíy giúđ coâ thïí nhòn roô tûđ biïín Ăíy ặúơc coi lađ möơt sûơ biïịn ăöíi ắa chíịt kyđ thuâ Caâc nhađ khoa hoơc víîn chûa biïịt chùưc khi nađo thò ăúơt phun trađo nađy chíịm dûât

Vađo thûâ 7 túâi, taơi Cöng viïn quöịc gia caâc nuâi lûêa Hawaii, caâc quan chûâc dûơ ắnh múê nhûông chuýịn tham quan ăùơc biïơt ăïí kyê niïơm 20 nùm ngoơn nuâi lûêa hoaơt ăöơng Nhađ khoa hoơc Don Swanson noâi: "Ăiïìu nađy lađ ríịt quan troơng cho tím linh cuêa chuâng ta khi ặúơc chûâng kiïịn nhûông hiïơn tûúơng siïu nhiïn nhû víơy Noâ mang ăïịn cú höơi tòm hiïíu tûúđng tíơn vïì möi trûúđng chuâng ta ăang sinh söịng"

Nhađ khoa hoơc Don Swanson ăang khaêo saât hiïơn trûúđng

Tòm thêëy hoáa thaåch boâ saát biïín khöíng löì

Cuđng vúâi ngûúđi Ăûâc, caâc nhađ cöí sinh víơt Mexico vûđa khai quíơt ặúơc taơi ăíịt nûúâc Trung Myô nađy möơt böơ xûúng nguýn veơn cuêa loađi bođ saât lúân nhíịt tûđng töìn taơi trïn traâi ăíịt - khuêng long biïín Liopleurodon ferox - loađi daô thuâ ăaô thöịng trõ biïín caê vađo khoaêng 150 triïơu nùm trûúâc ăíy

Böơ xûúng dađi túâi 20 meât, tñnh tûđ muôi ăïịn choât ăuöi, coâ biïơt danh lađ “Quaâi víơt vuđng Aramberri”, theo tïn vuđng Aramberri, ăöng bùưc Mexico, núi noâ ặúơc tòm thíịy Cho túâi nay, ngûúđi ta ăaô khai quíơt ặúơc nhiïìu xaâc Liopleurodon, nhûng chûa coâ con nađo nguýn veơn nhû úê Mexico

Böơ xûúng vô ăaơi ăaô ặúơc víơn chuýín bùìng tađu thuêy túâi Ăûâc ăïí trûng bađy taơi Baêo tađng Lõch sûê Tûơ nhiïn úê Karlsruhe Caâc nhađ khoa hoơc dûơ kiïịn seô sûê duơng noâ ăïí nghiïn cûâu cuöơc söịng cuêa Quaâi víơt vuđng Aramberri dûúâi biïín síu vađ bûôa ùn cuöịi cuđng cuêa noâ Ngoađi böơ xûúng to lúân nađy, ngûúđi ta cođn tòm thíịy hoâa thaơch cuêa nhûông con bođ saât biïín nhoê hún nhû ichthyosaurs, coâ thïí ăaô bõ Liopleurodon ùn thõt

Liopleurodon lađ chuâa tïí cuêa ăaơi dûúng síu thùỉm thúđi tiïìn sûê Chuâng lađ loađi lúân nhíịt trong nhoâm khuêng long ăíìu rùưn, vúâi nhûông chiïịc rùng to bùìng con

dao rûơa, vađ quai hađm khoêe ăïịn nöîi ăuê ăïí nhai naât ăaâ granite Khuêng long ăíìu rùưn xuíịt hiïơn vađo ăíìu kyê Jura vađ nhanh choâng phín taâch thađnh hai nhoâm lúân:

nhoâm cöí dađi nhû Cryptoclidus vađ nhoâm cöí ngùưn nhû Liopleurodon Caê hai ăïìu

söịng úê biïín, vađ lađ hoơ hađng cuêa caâc loađi khuêng long söịng trïn mùơt ăíịt vađo

khoaêng 208 ăïịn 65 triïơu nùm trûúâc ăíy

Kuêng long ăíìu

rùưn Liopleurodon ferox

(thuöơc nhoâm cöí ngùưn)

Giaêi ăaâp bñ íín vïì ngöi möơ võ vua Ai Cíơp treê

Tûđ líu, caâc nhađ khaêo cöí ăaô phoêng ăoaân KV39, ngöi möơ ặúơc khaâm phaâ caâch ăíy 100 nùm, lađ núi chön cíịt Amenhotep I, võ vua treê con vađ lađ ngûúđi saâng líơp nghôa ắa Thung luông cuêa caâc öng Hoađng (Ai Cíơp) Nhûng nay, ngûúđi ta múâi tòm thíịy bùìng chûâng chùưc chùưn cho giaê ắnh ăoâ

ÚÊ KV39, coâ quaâ nhiïìu loaơi bùìng chûâng khiïịn caâc nhađ khaêo cöí böịi röịi: Khu híìm möơ cođn giûô díịu íịn cuêa möơt vuơ cûúâp boâc tûđ xa xûa Noâ cuông coâ thïí ăaô ặúơc múê cûêa ăïí chön cíịt möơt nhađ quyâ töơc khaâc Thíơm chñ, híìm möơ dûúđng nhû cođn ặúơc sûê duơng lađm núi lûu giûô taơm thúđi caâc xaâc ûúâp hoađng gia trûúâc khi ăem chön cíịt Trong nhûông cuöơc khai quíơt gíìn ăíy, ngûúđi ta ăaô ăađo ặúơc hún 1.300 tuâi cöí víơt, ăöì trang sûâc vađ caâc maênh xûúng ngûúđi

Múâi ăíy, Joann Fletcher, möơt nhađ Ai Cíơp hoơc taơi Anh ăaô bíịt ngúđ tòm thíịy trong híìm möơ möơt maêng toâc giaê vađ möơt chiïịc soơ Ăoâ lađ soơ möơt ngûúđi phuơ nûô, híìu nhû cođn nguýn veơn vúâi möơt chiïịc rùng khïính Coâ thïí lađ ăíy chñnh meơ hoùơc ngûúđi thín cuêa Amenhotep I, nhađ nghiïn cûâu suy luíơn

Amenhotep I lïn ngai vađng vúâi sûơ híơu thuíîn cuêa meơ, Hoađng híơu Ahmose Nefertari “Chuâng töi biïịt rùìng Amenhotep lađ möơt cíơu beâ, vađ cíơu luön xuíịt hiïơn

Thung luông cuêa

caâc öng Hoađng (Ai

Cíơp)

Linh miïu tai nhổn cố thïí bõ tuyïåt diïåt nhû hưí rùng

kiïëm

Cấc nhâ tûå nhiïn hổc cẫnh bấo rùçng, loâi linh miïu tai nhổn, cû truá trong cấc cấnh rûâng bêìn úã Têy Ban Nha vâ Bưì Àâo Nha, cố thïí trúã thânh loâi àêìu tiïn trong hổ nhâ mêo bõ tuyïåt chuãng, kïí tûâ sau cấi chïët cuãa hưí rùng kiïëm cấch àêy hâng triïåu nùm Nguyïn nhên lâ vûúng quưëc cuãa chuáng àang

bõ thu hểp lẩi

Tûâ lêu, nhu cêìu duâng bêìn àïí lâm nuát chai truyïìn thưëng cho ngânh cưng nghiïåp sẫn xuêët rûúåu vang vâ champagne úã Têy Ban Nha vâ Bưì Àâo Nha àậ giẫm mẩnh, thay vâo àố lâ cấc loẩi nuát chai tưíng húåp Nhûäng ngûúâi nưng dên àậ chùåt bỗ cấc rûâng bêìn, thay thïë bùçng cấc loẩi cêy lûúng thûåc kinh tïë hún Àiïìu nây trúã thânh tai hổa cho linh miïu

“Phẫi cố nhûäng thay àưíi hoân toân àïí bẫo vïå loâi linh miïu, nïëu khưng chuáng sệ chïët hïët trong thêåp kyã nây, vâ trúã thânh loâi mêo àêìu tiïn bõ tuyïåt Linh miïu

tai nhổn

chuãng, tiïëp theo hưí rùng kiïëm”, Eduardo Goncalves, tấc giẫ cuưën “The Algarve Tiger”, viïët vïì loâi linh miïu Têy Ban Nha, cho biïët

Loâi mêo sưëng vïì àïm nây khoấc lïn mịnh bưå lưng vâng, àiïím nhûäng chêëm nêu vâ cố kđch cúä tưëi àa bùçng mưåt con chố nhâ Cho àïën gêìn àêy, ngûúâi ta vêỵn chùỉc mêím rùçng côn khoẫng 1.000 con àang lang thang trïn cấc àưìng cỗ úã miïìn trung vâ miïìn nam Bưì Àâo Nha, Têy Ban Nha Tuy nhiïn, múái àêy, cấc nhâ khoa hổc àậ lo ngẩi khi phất hiïån ra rùçng, con sưë nây thûåc tïë chĩ chûa àêìy

200 Quyä Thuá hoang Thïë giúái cho biïët, trong sưë àố chĩ côn khoẫng 30 cấ thïí cấi cố khẫ nùng sinh sẫn Nhiïìu loâi àưång vêåt quyá khấc nhû hûúu vâ àẩi bâng cuäng cố thïí bõ ẫnh hûúãng tûâ viïåc chùåt phấ cấc rûâng bêìn nây

Tốc cố thïí dûå bấo tuyïët?

Carole Pearse, 52 tuöíi vađ lađ meơ cuêa 3 ặâa con, cho biïịt, da ăíìu bađ bùưt ăíìu nhûâc ngûâa khi tuýịt chuíín bõ rúi Carole noâi: "Töi caêm thíịy toâc töi nhiïîm ăiïơn vađ nöí laâch taâch khi chaêi ăíìu Ăiïìu ăoâ cođn phuơ thuöơc vađo aâp suíịt khñ quýín vađ töịc ăöơ tuýịt rúi, nhûng thûúđng xaêy ra ăöi ba ngađy trûúâc khi tuýịt ăöí xuöịng"

"Ngađy Boxing Day líìn trûúâc ăaô coâ tuýịt vađ töi ăaô dûơ baâo ặúơc ăiïìu ăoâ Cođn ngay bíy giúđ thò toâc töi hoađn toađn phùỉng lùơng", Pearse noâi Bađ nhíơn thíịy hiïơn tûúơng nađy líìn ăíìu tiïn vađo nùm 1963 khi caê gia ằnh ăoân tuýịt trong 3 thaâng úê trang traơi

Anh phaât hiïơn con nhïơn "ăöìng tiïìn" caâi ăíìu tiïn

Nhûông ăïm dađi cö ăún cuêa caâc chuâ nhïơn "ăöìng tiïìn" tñ hon vuđng cao nguýn Scotland seô khöng cođn nûôa Con caâi ăíìu tiïn cuêa chuêng loaơi nađy - Wabasso quaestio - vûđa ặúơc phaât hiïơn taơi khu baêo töìn thiïn nhiïn cuêa Hiïơp höơi baêo töìn chim hoađng gia Anh (RSPB)

Nùm 1999, RSPB ăaô phaât hiïơn ra con Wabasso quaestio ặơc ăíìu tiïn taơi nûúâc nađy Nhûng nhûông con caâi víîn laêng traânh caâc nhađ nghiïn cûâu cho túâi khi hoơ ăïịn tòm hiïíu khu baêo töìn Insh Marshes cuêa RSPB úê Strathspey (Scotland) höìi ăíìu nùm nay Cuöịi cuđng sau nhiïìu nùm luđng suơc, búâi tòm trong caâc ăaâm coê ríơm raơp, möơt con nhïơn "ăöìng tiïìn" caâi dađi 1,5 mm ăaô ặúơc tòm thíịy

Ian Dawson thuöơc Hiïơp höơi RSPB phaât biïíu: "Chuâng töi ăaô biïịt ăïịn sûơ hiïơn diïơn cuêa loađi nhïơn nađy nhiïìu nùm nay, nhûng chûa möơt ai tòm thíịy con caâi caê Bíy giúđ thò chuâng töi khùỉng ắnh sûơ töìn taơi cuêa chuâng úê Insh Marshes, vađ vui mûđng cho nhûông con ặơc, búêi giúđ ăíy chuâng ăaô coâ baơn ăöìng hađnh"

Loađi nhïơn Wabasso quaestio ặúơc phaât hiïơn ăíìu tiïn úê Canada vađo nhûông nùm 1930 vađ sau ăoâ ặúơc tòm thíịy taơi möơt vađi khu vûơc phña bùưc ắa cíìu Phaât hiïơn múâi nhíịt úê Scotland cuông ăaânh díịu möơt bûúâc chuýín hûúâng xuöịng nam cuêa loađi nhïơn nađy Nhïơn "ăöìng tiïìn" tñ hon ríịt hay íín níịp, laêng traânh, vò víơy mađ ñt ai biïịt ăïịn chuâng

Cuông trong chuýịn nghiïn cûâu taơi Insh Marshes, caâc nhađ khoa hoơc ăaô phaât hiïơn thïm möơt loađi nhïơn quyâ hiïịm khaâc Ăoâ lađ 2 con nhïơn Semljicola Khu baêo töìn Insh

Marshes

Giao phöịi cheâo coâ thïí xoâa söí caâc loađi ăöơng víơt quyâ

Cuâ ăöịm tíy bùưc Myô vöịn ặúơc xem lađ loađi víơt nguy cíịp, chó riïng viïơc duy trò dín söị cuêa chuâng ăaô cûơc kyđ khoâ khùn Víơy mađ nay, quíìn thïí nhoê nhoi ăoâ cođn coâ thïí bõ tíơn diïơt búêi möơt saât thuê múâi: bíìy cuâ soơc laơ mùơt tûđ miïìn trung tíy túâi, ím thíìm giao phöịi vúâi chuâng vađ taơo ra möơt loađi lai coâ thïí sinh con

Bađ Susan Haig, möơt nhađ sinh thaâi hoơc tûơ nhiïn taơi Cú quan ăiïìu tra ắa chíịt Myô, cho biïịt: “Ăíy lađ möơt tònh huöịng ríịt khoâ chõu Ríịt khoâ coâ thïí phín biïơt ặúơc cuâ ăöịm vađ cuâ lai, mađ nhûông con lai laơi khöng thuöơc diïơn loađi nguy cíịp Do ăoâ, quaâ trònh nađy coâ thïí díîn túâi sûơ tuýơt chuêng cuêa loađi cuâ ăöịm phûúng bùưc”

Viïơc cùơp ăöi "coơc caơch" giûôa caâc loađi coâ thïí díîn túâi sûơ huêy diïơt, nhíịt lađ vúâi nhûông loađi coâ nguy cú tuýơt chuêng Phíìn nhiïìu trûâng seô khöng thïí thuơ tinh, hoùơc nïịu coâ, thò con lai ríịt dïî vö sinh, vađ söị khaâc phaêi söịng trong tònh traơng ăui muđ hoùơc mùưc caâc chûâng bïơnh khaâc Do ăoâ, söị con non cuêa loađi thuíìn chuêng (vöịn ăaô ñt) nay seô cađng ñt hún Phíìn gene ăoâng goâp cuêa con böị hoùơc con meơ seô ngađy cađng nhoê trong caâc thïị hïơ sau

Cuâ ăöịm

Caâc nhađ nghiïn cûâu nhíơn ắnh, tuy hiïơn tûúơng lai giöịng lađ möơt quaâ trònh tiïịn hoâa tûơ nhiïn, nhûng noâ seô trúê thađnh víịn ăïì lúân khi ăoâ lađ saên phíím can thiïơp cuêa con ngûúđi Vúâi sûơ coâ mùơt úê moơi ngoâc ngaâch cuêa thïị giúâi (buön baân, du lõch, phaâ rûđng ), con ngûúđi ăaô ặa caâc loađi múâi ăïịn nhûông núi chuâng chûa tûđng xuíịt hiïơn Vađ vò thïị, viïơc lai giöịng diïîn ra vúâi töịc ăöơ nhanh chûa tûđng coâ trong lõch sûê

Cíu chuýơn vïì cuâ ăöịm chó lađ möơt vñ duơ nhoê Loađi cuâ

soơc, theo chín nhûông caânh rûđng bõ san phùỉng, ăaô di cû ăi caâc

núi, vađ ăïí laơi díịu íịn trïn caâc thïị hïơ lai cuâ soơc - ăöịm úê ăoâ

Möơt loađi khaâc cuông ăang míịt ăi tñnh thuíìn chuêng cuêa mònh,

ăoâ lađ soâi ăoê Bùưc Carolina (Myô) Khaâc vúâi cuâ ăöịm, soâi ăoê míịt

laônh ắa do bõ con ngûúđi sùn bùưt caơn kiïơt vađ phaâ huêy núi cû

truâ, cho túâi luâc chuâng bõ tuýn böị tuýơt chuêng trong tûơ nhiïn

vađo nhûông nùm 1980 Ngay líơp tûâc, choâ soâi ăöìng coê trađn

xuöịng, chiïịm líịy vuđng laônh thöí ăoâ Khi soâi ăoê ặúơc ặa trúê

laơi tûơ nhiïn, caâc quan chûâc cuêa UÊy ban nghïì caâ vađ thuâ hoang

Myô nhanh choâng nhíơn ra rùìng, ăaô coâ nhûông thïị hïơ con lai soâi

ăoê - soâi ăöìng coê ra ăúđi Vađ chó bùìng caâch kiïím soaât quíìn thïí soâi ăöìng coê, ngûúđi

ta múâi coâ cú höơi thíịy bíìy soâi ăoê höìi sinh

Hay nhû trïn ăaêo Sulawesi úê Indonesia, tíịt caê 7 loađi khó macaque ăïìu ăaô pha tröơn dođng maâu úê nhûông vuđng laônh thöí bõ chöìng líịn Chó coâ ăiïìu, luô con lai nađy chöịng chõu vúâi möi trûúđng keâm hún nhiïìu cha meơ thuíìn chuêng cuêa chuâng

ÚÊ vuđng Cíơn Sahara chíu Phi, khoaêng 20 loađi ïịch ăaô thađnh cöng trong viïơc giao phöịi cheâo, túâi mûâc chuâng taơo ra ặúơc ñt nhíịt lađ 7 loađi múâi coâ böơ gene ăùơc trûng Nhûông con võt Mallard cuông khöng ngaơi ngíìn gò mađ khöng kïịt ăöi vúâi nhûông keê laơc loađi trïn laônh thöí New Zealand vađ Hawaii

Tuy nhiïn, khöng phaêi loađi nađo cuông coâ thïí "ăi hoang" dïî dađng nhû thïị Taơi sao rùưn, kyđ nhöng, tríu hay gíịu ríịt chung thuêy vúâi ăöìng loaơi cuêa mònh? Ăoâ lađ vò tûơ nhiïn ăaô ăùơt ra nhûông rađo caên baêo vïơ cho sûơ thuíìn chuêng cuêa ăa söị

Choâ soâi ăoê úê Bùưc Carolina bõ lai giöịng vúâi choâ soâi ăöìng coê

Nhúâ boå nhaãy àiïìu tra chêët lûúång àêët

Nhaơy caêm trûúâc moơi biïịn ăöơng ngoaơi caênh, ăùơc biïơt vúâi taâc ăöơng cuêa con ngûúđi, boơ nhaêy (collembola) coâ khaê nùng nhíơn biïịt chiïìu hûúâng thay ăöíi chíịt lûúơng ăíịt taơi núi chuâng cû truâ Nghiïn cûâu nađy cuêa Viïơn Sinh thaâi Tađi nguýn ăaô múê ra möơt hûúâng ăi múâi, sûê duơng boơ nhaêy trong ăiïìu tra ăíịt taơi Viïơt Nam

Trïn caâc vuđng ăöìi nuâi thíịp úê ăöơ cao trung bònh 50-520 meât, thuöơc xaô Ngoơc Thanh (huýơn Mï Linh, Vônh Phuâc), caâc nhađ nghiïn cûâu cuêa Viïơn Sinh thaâi vađ Tađi nguýn sinh víơt (Trung tím Khoa hoơc tûơ nhiïn vađ cöng nghïơ quöịc gia) phaât hiïơn ặúơc 78 loađi boơ nhaêy thuöơc 14 hoơ Chuâng sinh trûúêng vađ phín böị khöng ăöìng ăïìu trong 4 sinh caênh khaâc nhau, göìm: rûđng khoanh nuöi taâi sinh, ăíịt boê hoang coâ cíy buơi sau ăöịt rûđng, vûúđn ăöìi tröìng cíy ùn quaê vađ ăíịt canh taâc tröìng luâa mađu…

Phín tñch tyê lïơ loađi trong sinh caênh, caâc nhađ nghiïn cûâu nhíơn thíịy, coâ túâi 92% trong söị 78 loađi nađy tíơp trung úê caâc rûđng khoanh nuöi taâi sinh, cao hún 2 líìn söị loađi úê nhûông sinh caênh cođn laơi Thûơc tïị, trõ söị ăa daơng taơi rûđng taâi sinh coâ giaâ trõ cao nhíịt (3,09), trong khi ăa ăaơng cuêa ăíịt canh taâc thíịp nhíịt (2,23) Nhađ nghiïn cûâu Nguýîn Trñ Tiïịn cho rùìng, ăoâ lađ vò ăíịt canh taâc phaêi traêi qua sûơ biïịn ăöơng lúân Vađo cuöịi muđa khö, ăíìu muđa mûa, thúđi tiïịt nùưng noâng keâo dađi, ăöơ íím thíịp vađ ăíịt rùưn ríịt bíịt lúơi cho boơ nhaêy sinh trûúêng Mùơt khaâc, ăíy cuông lađ thúđi ăiïím thu hoaơch cíy tröìng nïn ăíịt míịt thaêm thûơc víơt, ăöơ íím ăíịt giaêm, míịt lúâp vuơn hûôu cú bïì mùơt , aênh hûúêng xíịu ăïịn ăúđi söịng cuêa chuâng

Xeât theo ăöơ síu trïn dûúâi cuêa sinh caênh, tûđ lúâp thaêm thûơc víơt, xuöịng lúâp thaêm vađ trïn mùơt ăíịt, söị loađi giaêm díìn tûđ sinh caênh rûđng khoanh nuöi - ăíịt boê hoang - vûúđn ăöìi - ăíịt canh taâc Ngûúơc laơi, xeât theo söị loađi söịng trong caâc tíìng nöng síu cuêa ăíịt, thò ăíịt canh taâc coâ söị lûúơng caâ thïí boơ nhaêy lúân hún caê Öng Tiïịn lyâ giaêi ăoâ lađ vò theo ăöơ síu, sûơ phín böị cuêa boơ nhaêy phuơ thuöơc vađo hađm Möơt loađi boơ

nhaêy

Caâc nhađ nghiïn cûâu khùỉng ắnh, nhû víơy, coâ thïí cùn cûâ vađo sûơ tùng giaêm thađnh phíìn vađ söị lûúơng loađi, tyê lïơ giûôa caâc nhoâm, ăöơ ăa daơng hay cíịu truâc ûu thïị cuêa boơ nhaêy ăïí ăaânh giaâ ặúơc taâc ăöơng cuêa con ngûúđi lïn möi trûúđng ăíịt, cuông nhû chíịt lûúơng cuêa noâ