Lịch sử và sự phản ánh lịch sử trong hội họa Việt Nam hiện đại pdf

Tuy nhiên, kể từ năm 1986, trong bối cảnh sáng tác của các nghệ sĩ trẻ hướng đến những hình thức nghệ thuật mới như Video Art, Installation Art, Performance Art, Sound Art, Multimedia Ar

Lịch sử và sự phản ánh lịch sử trong hội họa

Việt Nam hiện đại

Trong lịch sử hội họa thế giới, tranh vẽ về đề tài lịch sử còn được gọi là tranh lịch

sử, từng xếp ở vị trí cao nhất trong các thể loại Song, kể từ thế kỷ thứ XIX thể loại tranh này ngày càng xuất hiện ít hơn và thậm chí trong “ngôi đền” của nghệ thuật

hiện đại tranh lịch sử đã bị loại trừ Paul Barlow khi nghiên cứu về Cái chết của

tranh lịch sử ở thế kỷ XIX1 đã nhận định rằng, nghệ thuật hiện đại được xây dựng trên sự từ chối tranh lịch sử Ở Việt Nam, có những giai đoạn đề tài lịch sử thu hút một số nghệ sĩ sáng tác và đạt được những thành công nhất định về việc phản ánh

và ghi lại những dấu ấn của lịch sử dân tộc Tuy nhiên, kể từ năm 1986, trong bối cảnh sáng tác của các nghệ sĩ trẻ hướng đến những hình thức nghệ thuật mới như Video Art, Installation Art, Performance Art, Sound Art, Multimedia Art và đề tài chủ yếu tập trung đến các vấn đề xã hội đương đại đã dẫn đến sự suy giảm những sáng tác hội họa về đề tài lịch sử Tuy nhiên, xét ở góc độ nội dung tư tưởng, có thể khẳng định rằng, “Lịch sử” vẫn luôn là một đề tài lớn và quan trọng trong sáng tác nghệ thuật ở mọi thời đại Với ý nghĩa đó, bài viết này trình bày ba vấn đề, đó là: sáng tác hội họa về đề tài lịch sử và những khái niệm liên quan, lịch sử với hội họa Việt Nam hiện đại, vai trò của nghệ sĩ trong việc biểu hiện giá trị nhân văn về lịch

sử

Sáng tác hội họa về đề tài lịch sử và những khái niệm liên quan

Sáng tác hội họa về đề tài lịch sử được xác định bởi đề tài chứ không phải phong cách hay chất liệu tạo hình Về mặt thuật ngữ, trong tiếng Anh, thuật ngữ “History

painting” được ghép lại bởi hai từ là “History” và “Painting”, có nghĩa tranh lịch

sử Xét về nguồn gốc, “History” (Lịch sử) trong tiếng Anh bắt nguồn từ chữ

“iστορία” trong tiếng Hy Lạp, có nghĩa là “Yêu cầu thông tin”, “kiến thức thu được

qua điều tra”, là thuật ngữ chung liên quan đến các sự kiện trong quá khứ cũng như

sự phát hiện, thu thập, tổ chức và trình bày thông tin về các sự kiện Khái niệm

“Lịch sử” hàm nghĩa chỉ những biến cố, sự kiện đã qua của nhân loại cố định trong không gian và thời gian, là những sự kiện tuyệt đối và khách quan Do đấy, có người cho rằng, tranh lịch sử là thể loại tranh ghi chép lại lịch sử, thể hiện trung thực về nhân vật, sự kiện, cảnh tượng của lịch sử Tuy nhiên, hội họa lại không phải là sử học mà có những yêu cầu riêng liên quan chặt chẽ đến hiệu quả thị giác như bóng tối và ánh sáng, xa và gần, khoảng cách và ngưng nghỉ, chất và màu…

Sự trung thực với các sự kiện, chi tiết lịch sử có thể sẽ làm người họa sĩ phải hy sinh những yếu tố tạo hình, và như vậy có thể tranh sẽ trung thực với lịch sử nhưng lại thiếu mất đi một trong những điều cốt yếu của sáng tác nghệ thuật là sự hư cấu, sáng tạo, và cảm xúc thẩm mỹ Do đấy, nhà phê bình nghệ thuật Pháp Andrre Felibien có lý khi viết: “Nếu tôi muốn biết lịch sử, không phải tôi sẽ tham khảo một họa sĩ, anh ta chỉ là một sử gia tình cờ; nhưng tôi phải đọc sách sử đề cập vấn

đề có chủ định, mà nhiệm vụ chủ yếu không chỉ là kể lại sự kiện mà còn kể lại một cách trung thực.”2 Nói cho đúng, chép sử không phải là mục đích chính của hội họa Song, thực tế nghiên cứu và sáng tác cho thấy, nhiều khi để chỉ tác phẩm hội

họa về đề tài lịch sử người ta vẫn dùng thuật ngữ “Tranh lịch sử”3 và một số trường hợp tác phẩm hội họa được xem như một cứ liệu để tham chiếu, tra cứu về trang phục, nhân vật, sự kiện trong lịch sử qua những nghiên cứu tìm tòi của nghệ sĩ về nhân vật, cảnh tượng và sự kiện lịch sử Ngoài ra, liên quan đến lịch sử cũng cần

kể đến những sáng tác hội họa không thuộc đề tài lịch sử mà là những tác phẩm hội họa hiện thực vẽ về con người và xã hội đương thời song do sự phản ánh chân thực

mà có yếu tố “sử” và được như tư liệu sử bằng hình ảnh

Thời Phục Hưng Leon Battista Alberti xếp tranh lịch sử chiếm vị trí danh giá nhất Theo ông, công việc thực hiện một bức tranh lịch sử rất khó khăn bởi nó đòi hỏi người vẽ phải nghiên cứu, có kiến thức sâu rộng về đề tài và những kỹ năng nghề nghiệp để xây dựng bố cục, nhân vật, kết cấu, sự kiện… Thế kỷ XVII, Andre Felibien hệ thống sắp xếp thứ hạng các thể loại tranh theo đề tài như sau: thứ nhất, tranh lịch sử; thứ hai, tranh chân dung; thứ ba, tranh sinh hoạt; thứ tư, tranh phong cảnh và thứ năm là tranh tĩnh vật Trong đó, tranh lịch sử ở vị trí đầu tiên Trong nhiều thế kỷ, sáng tác hội họa về đề tài lịch sử từng là thể loại uy tín, đầy tham vọng nghệ thuật, chiếm vị trí trang trọng trong các salon và học viện nghệ thuật của châu Âu Thậm chí, Viện Hàn lâm Pháp còn đưa ra những qui định nghiêm ngặt đối với thể loại tranh vẽ đề tài lịch sử đến mức người họa sĩ dường như không còn chút tự do sáng tạo nào Sự suy giảm của tranh lịch sử vào thế kỷ XIX và thế

kỷ XX đã đặt ra ý tưởng về sự kết thúc của thể loại tranh này Những học giả như

Jeff Wall, Robert Smithson, Gerhard Richter, Louise Bourgeois trong công trình

History Painting Reassessed4 (Đánh giá lại tranh lịch sử) đã xem xét những khía

cạnh khác nhau của nghệ thuật hiện đại và đương đại, đặt câu hỏi về ý thức lịch sử trong những mối quan tâm sáng tác về chủ đề chính trị, giới tính, chủ nghĩa thực dân và sinh thái…

Lịch sử với hội họa Việt Nam hiện đại

Sáng tác hội họa Việt Nam về đề tài lịch sử

Nếu như ở phương Tây có những họa sĩ chuyên vẽ về đề tài lịch sử thì ở Việt Nam một họa sĩ lại cùng lúc vẽ nhiều thể loại như chân dung, phong cảnh, sinh hoạt hay tĩnh vật và thử sức ở các chất liệu khác nhau Do tính chất không chuyên như vậy, nên có thể thấy tranh vẽ về đề tài lịch sử không phải là thể loại chủ đạo của hội họa Việt Nam hiện đại và chỉ những họa sĩ có kỹ thuật chuyên môn tốt, đầu tư vào việc tìm hiểu nghiên cứu sự kiện hay nhân vật lịch sử thì mới giải quyết tốt đề tài và có giá trị về mặt nghệ thuật tạo hình Trong phần này, bài viết tập trung phân tích một

số tác phẩm hội họa hiện đại Việt Nam về đề tài lịch sử như Phạm Ngũ Lão (1923) của Thang Trần Phềnh, Xô Viết Nghệ Tính (1957) của Nguyễn Đức Nùng, Nguyễn

Sĩ Ngọc, Huỳnh Văn Thuận, Trần Đình Thọ, Phạm Văn Đôn, Nguyễn Văn Tỵ, Kết

nạp Đảng ở Điện Biên Phủ (1956) của Nguyễn Sáng để thấy được những nhân tố

quan trọng trong sáng tác tranh về đề tài lịch sử Việt Nam

Một trong những tác phẩm hội họa về đề tài lịch sử của hội họa Việt Nam những

năm đầu thế kỷ XX là bức tranh sơn dầu Phạm Ngũ Lão (1923) của Thang Trần

Phềnh là Dựa vào tích truyện về Phạm Ngũ Lão, tướng nhà Trần của Phạm Đình

Hổ trong Vũ trung tùy bút về việc Phạm Ngũ Lão ra mắt Trần Hưng Đạo đại ý như

sau: Hưng Đại Vương cùng tùy tùng đi ngang qua Đường Hào thấy Phạm Ngũ Lão ngồi bên vệ đường đang đan sọt Quân lính kéo đến, dẹp lối đi Phạm Ngũ Lão vẫn ngồi thản nhiên như không để ý đến ai cả Quân lính cầm giáo đâm vào đùi chảy máu mà ông vẫn không nhúc nhích, thấy vậy Vương dừng lại hỏi, bấy giờ Phạm Ngũ Lão mới trả lời rằng đang nghĩ một câu trong binh thư nên không để ý Biết gặp người có tài, Trần Hưng Đạo cho ông ngồi cùng kiệu đưa về kinh sư Từ đó Phạm Ngũ Lão trở thành môn khách của Trần Hưng Đạo Tranh của Thang Trần Phềnh diễn tả lại câu chuyện nói trên khá sát với các chi tiết nên người xem nếu thuộc tích truyện thì sẽ nhận ngay ra nhân vật và sự kiện trong tranh Nhìn chung, tranh vẽ theo lối hiện thực, tường thuật Trên một nền phong cảnh thôn quê với đồng ruộng, cây cỏ được mô tả chi tiết khá công phu, Thang Trần Phềnh thể hiện đoàn tùy tùng hộ tống Hưng Đại Vương kéo dài từ cận cảnh tranh nơi nhân vật Phạm Ngũ Lão đang ngồi đan sọt giữa đường cho đến tận tít khóm cây phía xa nơi cuối con đường Trọng tâm tranh là sự kiện chính của tích truyện: ba người lính cầm giáo dẹp lối đi vây quanh và thậm chí một người đang dùng giáo đâm hẳn vào đùi Phạm Ngũ Lão Song, đối lập với sự nhộn nhịp của đoàn người và sự hăng hái

dẹp đường của những người lính là dáng ngồi bình thản của Phạm Ngũ trong tư thế ngồi chống tay như đang nghĩ ngợi, suy tư, không màng đến xung quanh đúng như những gì đã được mô tả trong sử liệu về nhân vật lịch sử này Các chi tiết của tích truyện đều được họa sĩ thuật lại trên tranh, từ việc Phạm Ngũ Lão ngồi đan sọt giữa đường, đoàn tùy tùng hộ tống Hưng Đạo Vương, đến việc một người lính dẹp đường dùng giáo đâm vào đùi Phạm Ngũ Lão Ở đây, có thể thấy rằng, họa sĩ dường như nỗ lực vẽ lại câu chuyện, hay nói cách khác là kể lại sự kiện bằng ngôn ngữ của hội họa

Nguyễn Đức Nùng, Nguyễn Sĩ Ngọc, Huỳnh Văn Thuận, Trần Đình Thọ,

Phạm Văn Đôn, Nguyễn Văn Tỵ Xô Viết Nghệ Tĩnh 1957 Sơn mài 160cm x

320cm

Khác với cách vẽ theo lối diễn tả của tác phẩm nói trên, tranh sơn mài Xô Viết

Nghệ Tĩnh (1957) của Nguyễn Đức Nùng, Nguyễn Sĩ Ngọc, Huỳnh Văn Thuận,

Trần Đình Thọ, Phạm Văn Đôn, Nguyễn Văn Tỵ đã thể hiện tinh thần của phong trào đấu tranh chống đế quốc Pháp tại Việt Nam của lực lượng công nhân và nông dân trong giai đoạn 1930 - 1931 Về mặt lịch sử, từ tháng 9 năm 1930, các cuộc biểu tình vũ trang tự vệ kết hợp với các yêu sách chính trị của nông dân liên tiếp nổ

ra tại các huyện Nam Đàn, Thanh Chương, Can Lộc, Hưng Nguyên Chính quyền

Xô Viết được hình thành hàng loạt tại nhiều xã, một mặt thi hành các chính sách mới, mặt khác phá bỏ hệ thống chính quyền cũ, trưng thu đất, thóc gạo, tiền bạc của địa chủ và ra yêu sách với các chủ xưởng, chủ tàu trong vùng Dựa trên những

dữ kiện lịch sử quan trọng, bức tranh sơn mài của tập thể các tác giả thể hiện được tinh thần, khí thế sục sôi của phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh Tranh có khuôn khổ khá lớn 160cm x 320cm, bao gồm bốn tấm ghép lại Sử dụng ngay lợi thế về hiệu quả vàng, son của sơn mài, các tác giả tập trung ánh sáng vàng rực rỡ bao quanh nhân vật đứng hiên nganh trên bức tường, tay cầm vũ khí tự vệ chỉ về phía trước Hình ảnh những người nông dân, công nhân với những vũ khí thô sơ như gậy gộc, búa, cuốc, xẻng trong hướng tiến lên choán phần lớn bề mặt tranh trong khi đó đoàn lính cầm súng ở phía đối lập chiếm một diện tích rất nhỏ Như vậy, chỉ bằng các yếu tố tạo hình của hội họa là hình, màu sắc và bố cục các nghệ sĩ đã biểu hiện được tinh thần và sự kiện của phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh Người xem tranh

như cảm thấy được sự sôi động, tiếng trống thúc giục rộn rã, sự quyết tâm đoàn kết của những người dân Việt Nam trong cuộc đấu tranh chống lại thực dân Pháp Phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh là cuộc tổng diễn tập đầu tiên của lực lượng quần chúng nông dân và công nhân Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, tạo được tiếng vang cả trong và ngoài nước Với ý nghĩa trọng đại và lớn lao như vậy, sự kiện Xô Viết - Nghệ Tĩnh, đỉnh cao của phong trào Cách mạng trong những năm 1930, 1931, đã trở thành nguồn cảm hứng, chất xúc tác không chỉ trong lĩnh vực sáng tác mỹ thuật mà còn với các loại hình nghệ thuật khác như thơ, âm

nhạc, múa… như ca khúc Cùng nhau đi Hồng binh của Đinh Nhu, Tiếng hò trên

đất Nghệ An của Tân Huyền hay vở kịch múa Ngọn lửa Nghệ Tĩnh năm 1930, một

trong ba vở kịch múa đầu tiên và kinh điển của Việt Nam được Đoàn Ca múa Tổng cục Chính trị và Đoàn Văn công Quân đội Miền Nam dàn dựng thành công5

Nguyễn Sáng Kết nạp Đảng ở Điện Biên Phủ (1956) Sơn mài 112 x 180 cm

BT Mỹ thuật Việt Nam

Có lẽ, tranh sơn mài Kết nạp Đảng ở Điện Biên Phủ (1956) của Nguyễn Sáng là

một trong những tranh xuất sắc đạt cả về giá nghệ thuật và sự biểu đạt nội dung tư tưởng Tác phẩm là tiếng nói hào hùng, đậm chất sử thi và hùng tráng bằng ngôn ngữ của hình khối, màu sắc, và đường nét về trận thắng quân sự lớn nhất trong kháng chiến chống Pháp 1945-1954 của quân và dân Việt Nam Về mặt lịch sử, bằng chiến dịch Điện Biên Phủ, lực lượng quân đội nhân dân Việt Nam do Đại tướng Võ Nguyên Giáp chỉ huy đã buộc quân Pháp tại Điện Biên Phủ phải đầu hàng vào tháng 5 năm 1954 Ý nghĩa lớn lao của chiến dịch thấm đến từng người,

“Tiêu diệt tập đoàn cứ điểm mạnh nhất của địch, đập tan kế hoạch Nava, đánh bại

âm mưu kéo dài chiến tranh xâm lược của đế quốc Pháp - Mỹ, mở ra một cục diện mới cho kháng chiến.” Dựa trên những tư liệu, ký họa về sự kiện lịch sử trọng đại

và những trải nghiệm về cuộc kháng chiến của dân tộc, danh họa Nguyễn Sáng đã xây dựng bức tranh sơn mài về thời khắc hào hùng của những người chiến sĩ Điên Biên, lễ kết nạp Đảng trong chiến hào Chất hùng tráng được gợi nên từ những hình thể chắc khỏe, góc cạnh, cô đọng và súc tích đến từng chi tiết nhỏ nhất Lòng quả cảm, tinh thần quyết tâm, ý chí chiến đấu toát lên từ dáng đứng, khuôn mặt và động tác của các nhân vật Qua đó, nêu bật sự thiêng liêng của lễ kết nạp Đảng, sự

hy sinh quên mình của những người chiến sĩ cho lý tưởng và độc lập, tự do của dân tộc

Có thể thấy rằng, việc tích lũy về vốn sống, ghi chép ký họa về các nhân vật, sự kiện, và những nghiên cứu công phu về tạo hình và chất liệu là nền tảng cho sự ra đời những tác phẩm hội họa hoành tráng về một giai đoạn lịch sử của dân tộc như

Xô Viết Nghệ Tĩnh (1957) của Nguyễn Đức Nùng, Nguyễn Sĩ Ngọc, Huỳnh Văn

Thuận, Trần Đình Thọ, Phạm Văn Đôn, Nguyễn Văn Tỵ, hay tranh sơn mài Kết

nạp Đảng ở Điện Biên Phủ (1956) của Nguyễn Sáng… Sở dĩ, Kết nạp Đảng ở Điện Biên Phủ của Nguyễn Sáng đánh dấu mốc trong hội họa hiện đại Việt Nam

về thể loại này là do tác phẩm không phải là sự kể tả, ghi chép các chi tiết hay sự kiện lịch sử mà là sự nghiên cứu, sáng tạo của nghệ sĩ để bày tỏ một thái độ, đồng

thời dựng lên các nhân vật và sự kiện sống động, trung thực, nhân văn về lịch sử

Sự phản ánh lịch sử trong hội họa hiện đại Việt Nam

Ngoài những sáng tác về đề tài lịch sử như đã trình bày ở trên, cũng cần kể đến những sáng tác hội họa không thuộc về đề tài lịch sử song lại có yếu tố “sử” do phản ánh chân thực nhân vật và sự kiện của một giai đoạn Nếu thời kỳ Mỹ thuật Đông Dương, sáng tác hội họa chủ yếu tập trung miêu tả con người, phong cảnh, sinh hoạt và người nghệ sĩ khi ấy đang say sưa với cái “Đẹp”, khoa học về nghệ thuật tạo hình, khám phá chất liệu và kỹ thuật xử lý các chất liệu tạo hình thì bước sang giai đoạn 1945-1954 thời kỳ kháng chiến chống Pháp, người nghệ sĩ đã ý thức

về tinh thần độc lập dân tộc, chủ nghĩa yêu nước Điều này đã dẫn đến sự xuất hiện một số sáng tác hội họa về những nhân vật, cảnh tượng, sự kiện quan trọng trong giai đoạn này Nhờ đó, tạo nên giá trị nhất định để giai đoạn sau có thể tham chiếu

về mặt hình ảnh về con người, sự kiện…, hay nói cách khác là những tác phẩm hội họa này có yếu tố “sử”, trở thành tư liệu sử bằng hình ảnh do sự phản ánh chân thực về con người, sự kiện của một giai đoạn trong lịch sử dân tộc Chẳng hạn, Triển lãm Mỹ thuật toàn quốc lần thứ nhất với những tác phẩm thể hiện chân thực

về con người, cuộc sống Việt Nam đang trong khí thế đấu tranh chống thực dân và ủng hộ cách mạng tuy không phải là sáng tác hội họa về đề tài lịch sử, song trải qua thời gian hiện thực khách quan về cuộc cách mạng của dân tộc qua sáng tác