DSpace at VNU: Sự vận động và phát triển của tiểu phẩm trong báo chí Việt Nam hiện đại

DSpace at VNU: Sự vận động và phát triển của tiểu phẩm trong báo chí Việt Nam hiện đại tài liệu, giáo án, bài giảng , lu...

TRƯỜNG ĐẠI HỌC QUÔC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

KHOA BÁO CHÍ VÀ TRUYỀN THÔNG

-*** -

TRẦN NGỌC HÀ

SỰ VẬN ĐỘNG VÀ PHÁT TRIỂN CỦA TIỂU PHẨM TRONG BÁO CHÍ VIỆT NAM

HIỆN ĐẠI

CHUYÊN NGÀNH: BÁO CHÍ HỌC

MÃ SỐ: 60 32 01 NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS PHẠM THÀNH HƯNG

HÀ NỘI: 2008

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết và lý do lựa chọn đề tài

Báo chí Việt Nam ngày càng phát triển mạnh mẽ trên tất cả các phương diện, từ kỹ thuật làm báo, công nghệ làm báo, công tác đào tạo báo chí lẫn khoa học và lý luận về báo chí

Sự đa dạng của bức tranh báo chí có sự đa dạng của các loại hình báo chí cũng như tính phong phú của các thể loại báo chí Báo chí hiện đại không đóng khung trong các dạng thức thể loại đã từng phôi thai xuất hiện

và định hình trong lịch sử Thực tiễn nghề báo cho thấy xuất hiện ngày càng nhiều thể loại mới hoặc những thể loại cũ được cách tân tạo nên những biến thể mới mà khoa học báo chí chưa thực sự khảo sát và tổng kết hết Tiểu phẩm báo chí là một trong những dạng thức hết sức thú vị và đặc biệt đó

Tiểu phẩm báo chí đã xuất hiện khá lâu trong lịch sử báo chí thế giới lẫn báo chí Việt Nam Nhiều cây bút đã thành danh và gắn tên tuổi của mình với thể loại vừa có tính trào lộng, vừa có tính chiến đấu này Một mặt đặc trưng với lối viết giàu chất văn trên cái nền của sự kiện và thông tin mang tính báo chí đã làm cho tiểu phẩm ngày càng phát triển mạnh mẽ và có một chỗ đứng xứng đáng qua tất cả các giai đoạn phát triển khác nhau của lịch sử báo chí Tất nhiên hoàn cảnh xã hội thay đổi, thông tin báo chí theo đó cũng thay đổi Sự vận động, đổi mới của tiểu phẩm cho phù hợp với tâm lý bạn đọc đang là một xu thế tất yếu Trên báo in, đa phần các báo lớn, nhỏ, kể cả báo địa phương đều xuất hiện tiểu phẩm với tư cách là một bài viết trội có thế mạnh Tiểu phẩm trên báo chí ngày nay tiết kiệm thời gian cho bạn đọc nên kết cấu vô cùng ngắn gọn, linh động và không kém phần sâu sắc

Tuy tiểu phẩm xuất hiện đã lâu trên báo chí nhưng hệ thống lý luận về

nó vẫn chưa thực sự phong phú, có tính hệ thống và đầy đủ Đặc biệt những

biến thể của nó trên báo chí Việt Nam hiện đại thì càng không thấy đề cập

đến từ góc độ lý luận, với những đặc trưng, đặc điểm trên phương diện cấu trúc tác phẩm, đồng thời cũng chưa thấy có những nghiên cứu về hiệu quả

báo chí, hiệu quả thông tin trên phương diện nội dung Chính vì vậy, luận văn này sẽ góp phần nghiên cứu thêm tiểu phẩm và biến thể của nó để góp thêm một góc nhìn lý luận và thực tiễn đầy đủ và toàn diện hơn về tiểu phẩm

và những biến thể của nó Trong lĩnh vực báo chí học xuất phát từ sự thiếu vắng, mỏng manh của lý luận thể loại, chúng tôi mạnh dạn lựa chọn đề tài này với chút hy vọng góp phần hoàn thiện hơn lý luận về tiểu phẩm báo chí

cả trong lịch đại và đồng đại

Chính vì những đòi hỏi từ thực tiễn nghiên cứu về tiểu phẩm và các biến thể của nó trong sự vận động đi lên, xuất hiện nhiều điểm mới mẻ như vậy nên mặc dầu biết sẽ gặp nhiều khó khăn trong nghiên cứu, chúng tôi vẫn

cố gắng lý giải xuất phát từ sự cấp thiết của vấn đề

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Hiện tại có thể nói chưa có một công trình nghiên cứu nào dày dặn hoặc có những giáo trình, cuốn sách nào về lý luận cũng như thực tiễn riêng

về thể loại tiểu phẩm cũng như sự vận động của nó để dẫn đến sự ra đời của các biến thể trên báo chí Việt Nam hiện đại Nếu như các thể loại khác như tin tức, phóng sự, phỏng vấn, điều tra…đã có nhiều công trình nghiên cứu, các giáo trình và cả sách công cụ, kỹ năng thì tiểu phẩm báo chí và các biến thể của nó có thể nói chưa có một công trình hoàn chỉnh nào

Nghiên cứu về tiểu phẩm trong lịch sử báo chí, đa phần các tác giả đi sâu vào nghiên cứu phong cách tiểu phẩm của các nhà báo cụ thể Chẳng hạn như phong cách tiểu phẩm Hồ Chí Minh, phong cách tiểu phẩm Ngô Tất Tố, Hữu Thọ, Lý Sinh Sự Tiêu biểu như TS Phạm Thành Hưng với: “Ảnh hưởng qua lại giữa văn học và báo chí qua tiểu phẩm của Nguyễn Ái Quốc

và Ngô Tất Tố”; thạc sỹ Đỗ Chỉnh với tiểu luận: “Vài suy nghĩ về tiểu phẩm trên báo chí của Nguyễn Ái Quốc và Ngô Tất Tố”; Luận văn thạc sỹ của Trần Xuân Thân với: “Phong cách hài trong các tiểu phẩm báo chí hiện đại qua ba nhà báo Lý Sinh Sự, Lê Thị Liên Hoan, Thảo Hảo” Khóa luận cử

nhân của Phan Giang Liên với : “Tìm hiểu thể loại tiểu phẩm trong di sản báo chí của Hồ Chủ Tịch”…

Những nghiên cứu chung về tiểu phẩm báo chí có tiểu luận của PGS.TS

Tạ Ngọc Tấn với : “Tiểu phẩm báo chí (từ khái quát đến tác giả tiêu biểu-

Hồ Chí Minh) PGS TS Dương Xuân Sơn có một chương về tiểu phẩm trong giáo trình “Các thể loại báo chí chính luận nghệ thuật”.Trong một số giáo trình của Phân viện báo chí tuyên truyền phần thể loại cũng có đề cập đến tiểu phẩm báo chí…

Như vậy, việc nghiên cứu tiểu phẩm báo chí đã có những nền móng nhất

định, song để nghiên cứu và gọi tên biến thể của tiểu phẩm thì chưa thấy

đề cập nhiều.Các tài liệu nói về biến thể của tiểu phẩm báo chí hiện đại đặt trong sự vận động và phát triển của nó cho tới nay vẫn chưa có được một công trình nghiên cứu hoàn chỉnh

Thừa hưởng những kết quả nghiên cứu quan trọng nói trên, chúng tôi xem đây như là những nền móng vô cùng quan trọng để tiếp tục nghiên cứu thêm, làm sâu sắc và phong phú hơn kho tang lý luận về thể loại tiểu phẩm cũng như các biến thể của nó trong khoa học về báo chí nói chung trong đề tài luận văn thạc sỹ khoa học báo chí “Sự vận động và phát triển của thể loại tiiểu phẩm trong báo chí Việt Nam hiện đại”

3 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn

Như đã trình bày, tiểu phẩm báo chí trong sự vận động và phát triển của

nó rất cần một sự nghiên cứu và tổng kết từ thực tiễn cho đến lý luận một cách đầy đủ để bổ sung vào hệ thống lý luận về thể loại trong báo chí học

Vì lẽ đó, mục đích và nhiệm vụ của Luận văn này sẽ góp phần vào việc tập trung khái quát và hệ thống hoá một cách tương đối đầy đủ các vấn đề lý luận chung về tiểu phẩm Trên cơ sở đó, luận văn cũng sẽ đi tìm và “giải mã” những bí ẩn của thể loại, cũng như chỉ ra những vấn đề lý luận mới về Biến thể của tiểu phẩm trên báo chí Việt Nam hiện đại Từ kết quả của sự

tập hợp và phân tích thực tiễn thể loại,chúng tôi cố gắng chỉ ra những đặc trưng, kết cấu cũng như ý nghĩa nội dung của biến thể tiểu phẩm để vận dụng nó trong đời sống báo chí đương đại Không chỉ trên phương diện lý luận, luận văn cũng sẽ tiếp cận trên cả những kỹ năng, phương pháp sáng tạo của tiểu phẩm và biến thể của nó với mong muốn không chỉ trang bị kiến thức lý luận mà cả kỹ năng cho tất cả những ai quan tâm đến thể loại báo chí sinh động mà hấp dẫn này Cùng với ý tưởng đó, trên cơ sở nhận diện những đặc trưng cơ bản và những nét mới của tiểu phẩm trên báo chí Việt Nam hiện đại, mục tiêu của luận văn còn là sử thử nghiệm chính danh hóa các loại tiểu phẩm, phân loại và “đặt tên” cho biến thể tiểu phẩm

Dẫu biết đây là một công việc khó khăn và chắc chắn sẽ còn nhiều bàn cãi, song luận văn đã đặt ra một nhiệm vụ như vậy Chúng tôi sẽ cố gắng giải quyết trong tầm nhận thức và kiến thức của một học viên cao học và trong khuôn khổ cho phép của một luận văn thạc sỹ khoa học báo chí

4 Phạm vi và đối tượng nghiên cứu

Lịch sử báo chí Việt Nam đã để lại nhiều cây bút tiểu phẩm tên tuổi, nhưng trong phạm vi và như tên gọi của luận văn là “Sự vận động và phát triển của tiểu phẩm trong báo chí Việt Nam hiện đại” thì sẽ là một “sân chơi” quá rộng mà tác giả luận văn không thể nào khái quát và kham nổi Vậy nhưng để thấy được sự vận động của nó luận văn phải đặt tiểu phẩm trong dòng chảy chung từ khi báo chí Việt Nam ra đời Nói cách khác sẽ quy chiếu vấn đề nghiên cứu trong cả cách nhìn lịch đại lẫn đồng đại Cũng do phạm vi rộng lớn như vậy nên luận văn lựa chọn khảo sát phong cách của các tác giả tiêu biểu trong quá khứ, mà cụ thể là hai tên tuổi không thể không nhắc đến là Nguyễn Ái Quốc và Ngô Tất Tố Từ sự khảo sát này để dẫn đến sự so sánh diện mạo tiểu phẩm báo chí một thời để thấy sự “vận động” và thay đổi những phong cách tiểu phẩm của một số cây bút hiện tại như Hữu Thọ, Ba Thợ Tiện, Lý Sinh Sự, Bút Bi trên các tờ báo xuất hiện

nhiều thể loại này như Lao Động, Nhân dân, Tuổi trẻ, Thể thao Văn hóa, Pháp luật Việt Nam…

Như vậy Phạm vi nghiên cứu của Luận văn chủ yếu tập trung vào hai giai đoạn Một là trên diện mạo báo chí Việt Nam những năm đầu thế kỷ XX trên

cơ sở khảo sát các tác giả tiêu biểu, cụ thể, luận văn sẽ tập trung vào các nhà báo Hồ Chí Minh, Ngô Tất Tố Giai đoạn thứ hai, luận văn khảo sát về những biến thể của tiểu phẩm trên báo chí hiện đại, cũng tập trung vào một

số tác giả tiêu biểu như Hữu Thọ, Ba Thợ Tiện, Lý Sinh Sự, Bút Bi Đối tượng mà luận văn tập trung nghiên cứu là tiểu phẩm báo chí và các biến thể của nó, thông qua khảo sát các tác phẩm của các nhà báo kể trên để nhận diện đặc trưng rồi chỉ ra các biến thể của tiểu phẩm báo chí là gì

5 Phương pháp nghiên cứu

- Đề tài được nghiên cứu dựa trên nền tảng và cơ sở lý luận của Chủ nghĩa duy vật biện chứng Mác- Lê Nin và tư tưởng Hồ Chí Minh về Báo chí cách mạng và nhiệm vụ của báo chí cách mạng

- Phương pháp tổng hợp, phân tích, so sánh các tác phẩm báo chí và các tác giả liên quan đến phạm vi, đối tượng và đề tài nghiên cứu qua việc hệ thống hóa tài liệu và các tác phẩm báo chí

- Nghiên cứu văn bản, cụ thể là tiếp cận văn bản tiểu phẩm của các tác giả liên quan trong hoàn cảnh xã hội xuất hiện tiểu phẩm

- Lấy mẫu và số liệu để khảo sát tần suất xuất hiện của tiểu phẩm cũng như có những nghiên cứu nhỏ bằng phương pháp điều tra xã hội học về tâm

lý, thái độ từ thực tiễn công chúng trong việc tiếp nhận thể loại tiểu phẩm và

các biến thể của tiểu phẩm báo chí

- Dựa trên nền tảng lý luận, các sách vở, giáo trình có đề cập đến vấn đề

mà luận văn quan tâm nghiên cứu

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận văn

Về ý nghĩa lý luận, luận văn sẽ góp phần làm rõ thêm và hệ thống hoá lại những kiến thức về thể loại tiểu phẩm báo chí Đặc biệt sẽ bổ sung những thông tin lý luận ít nhiều mới mẻ về các biến thể của nó vào hệ thống lý luận tiểu phẩm nói chung Cùng với mục tiêu đó luận văn triển khai theo hướng khẳng định lại vai trò, vị trí và hiệu qủa thông tin của tiểu phẩm báo chí và

những biến thể của nó mang lại trong hoạt động báo chí hiện nay

Về ý nghĩa thực tiễn, luận văn sẽ là tài liệu góp phần để các bạn sinh viên, học viên cao học và những ai quan tâm đến tiểu phẩm và các biến thể của tiểu phẩm tìm hiểu để phục vụ cho nhu cầu học tập, nghiên cứu và hoạt

động chuyên môn của mình

Mặt khác, luận văn cũng sẽ gọi tên, chỉ ra đặc điểm, cách viết, cấu trúc của các biến thể tiểu phẩm để những người làm báo có thể vận dụng nó vào trong hoạt động chuyên môn cho nghề báo

7 Cấu trúc của luận văn

Luận văn được cấu trúc như sau

+ Phần mở đầu

+ Phần nội dung: Bao gồm 3 chương

Chương 1: Cơ sở lý luận về tiểu phẩm và những biến thể của nó

Chương 2: Sự hình thành và phát triển của tiểu phẩm nửa đầu thế kỷ XX

qua phong cách hai tác giả: Nguyễn Ái Quốc và Ngô Tất Tố

Chương3: Biến thể của tiểu phẩm trên báo chí Việt Nam đương đại Kết luận

Tài liệu tham khảo

Phụ lục

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

I VĂN KIỆN

1 Lê Nin nói về sách và báo- NXB Sách giáo khoa Mác- Lênin- Hà Nội,

1998

2 Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ X-NXB Chính trị Quốc

gia- Hà Nội, 2006

3 Hồ Chí Minh toàn tập- tậpI, II, III, V, VI, VII- NXB Văn học-Hà Nội,

1996

4 Tư tưởng Hồ Chí Minh về báo chí cách mạng- Ban Tư tưởng Văn hóa

Trung ương-Hội Nhà báo Việt Nam- NXB Chính trị Quốc gia- Hà Nội, 2004

5 Nghị quyết TW 5(Khóa X) về công tác tư tưởng, Lý luận, Báo chí trước yêu cầu mới- NXB Chính trị Quốc gia- Hà Nội, 2007

II SÁCH

1 Hà Minh Đức tuyển tập- tập 1, 2, 3- NXB Giáo dục- Hà Nội, 2004

2 Hà Minh Đức(chủ biên)- Báo chí những vấn đề lý luận và thực tiễn-

NXB Đại học Quốc gia- Hà Nội, 1997

3 Hà Minh Đức- Thời gian và nhân chứng- NXB Chính trị Quốc gia, Hà

Nội, 1997

4 Hà Minh Đức- Cơ sở lý luận báo chí- Đặc tính chung và phong cách-

NXB Đại học Quốc gia- Hà Nội, 2000

5 Thảo Hảo- Nhân trường hợp chị Thỏ Bông và những bài viết khác-

NXB Hội nhà văn- Hà Nội, 2006

6 Vũ Quang Hào- Ngôn ngữ báo chí- NXB Thông tấn- Hà Nội, 2007

(tái bản)

7 Đỗ Quang Hưng- Lịch sử Báo chí Việt Nam 1865- 1945- NXB Đại

học Quốc gia- Hà Nội, 2001

8 Phạm Thành Hưng- Thuật ngữ báo chí Truyền thông- NXB Đại học

Quốc gia- Hà Nội, 2007

9 Vũ Châu Quán- Bác Hồ với báo Việt Nam độc lập- NXB Thanh niên-

Hà Nội, 2008

10 Trần Quang- Các thể loại báo chí chính luận- NXB Đại học Quốc

gia- Hà Nội, 2007 (tái bản)

11 Nguyễn Ái Quốc- Truyện và ký- NXB Văn học- Hà Nội, 1974

12 Bùi Hoài Sơn- Phương tiện truyền thông mới và những thay đổi Văn hóa- Xã hội ở Việt Nam- NXB Khoa học xã hội- Hà Nội, 2008

13 Dương Xuân Sơn- Các thể loại báo chí Chính luận nghệ thuật- NXB

Đại học Quốc gia- Hà Nội, 2004, (tái bản 2007)

14 Dương Xuân Sơn- Đinh Văn Hường- Trần Quang- Cơ sở lý luận Báo chí Truyền thông- NXB Đại học Quốc gia- Hà Nội, 2004

15 Lý Sinh Sự- Nói hay đừng- NXB Thông tấn- Hà Nội, 2008

16 Lý Sinh Sự- Hãy viết Tiểu phẩm đi- NXB Thông tấn- Hà Nội, 2007

17 Tạ Ngọc Tấn- Từ lý luận đến thực tiễn Báo chí- NXB Văn hóa Thông

tin- Hà Nội, 1999

18 Cao Ngọc Thắng- Hồ Chí Minh- nhà báo cách mạng, NXB Thanh

niên- Hà Nội, 2008

19 Nguyễn Thành- Chủ tịch Hồ Chí Minh với các nhà báo nước ngoài-

NXB Công an nhân dân- Hà Nội, 2005

20 Nguyễn Thị Minh Thái- Phê bình tác phẩm văn học nghệ thuật trên báo chí- NXB Đại học Quốc gia- Hà Nội, 2005

21 Ba Thợ Tiện- Tạp văn- NXB Đồng Nai, 2006

22 Ngô Tất Tố- Tiểu phẩm báo chí- NXB Hội nhà văn- Hà Nội, 2005

III BÁO VÀ TẠP CHÍ

1 Báo Lao động năm 2005- 2006- 2007-2008

2 Báo Nhân dân năm 2005- 2006-2007-2008

3 Báo Tuổi trẻ năm 2007- 2008

4 Tạp chí Người làm báo năm 2006-2007-2008

IV BÁO ĐIỆN TỬ VÀ WEBSITE

3 www.tuoitre.com.vn