Mục tiêu của kiểm tra, đánh giá theo hướng tiếp cận năng lực người học Có thể thấy rằng kiểm tra, đánh giá theo hướng tiếp cận năng lực người học nhằm đạt những mục tiêu sau: - Công kh
Trang 1NHỮNG KIẾN NGHỊ, ĐỀ XUẤT ĐỔI MỚI KIỂM TRA, ĐÁNH GIÁ SINH VIÊN SƯ
PHẠM VẬT LÍ
1 Mở đầu
Nhận thức được tầm quan trọng của việc tăng cường đổi mới kiểm tra đánh giá thúc đẩy đổi mới phương pháp dạy học (PPDH), trong những năm qua, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã tập trung chỉ đạo đổi mới các hoạt động này nhằm tạo ra sự chuyển biến cơ bản về tổ chức hoạt động dạy học, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục trong các trường trung học
Do đó, đối với các trường Đại học có chương trình đào tạo giáo viên trung học như trường Đại học Hùng Vương thì việc tăng cường đổi mới kiểm tra đánh giá đối với sinh viên là một việc làm hết sức cần thiết để phù hợp với sự phát triển của giáo dục nước nhà Hiện nay, trường Đại học Hùng Vương đã có những bước đi ban đầu trong đổi mới kiểm tra đánh giá đối với sinh viên đó là đánh giá theo năng lực của sinh viên Điều này được thể hiện ở việc công khai các “Chuẩn đầu ra” trình độ đại học và cao đẳng các ngành đào tạo của trường, trong đó có ngành sư phạm vật lí Chuẩn đầu ra này đã thể hiện khá rõ các năng lực mà người sinh viên cần đạt được trong và sau quá trình đào tạo cũng như các tiêu chí đánh giá và chi tiết cách đánh giá các tiêu chí đó Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện theo chuẩn này, chúng tôi
đã gặp phải nhiều khó khăn trong công tác kiểm tra, đánh giá Theo đó, để có thể đạt kết quả đào tạo tốt nhất thì việc tìm ra những giải pháp đổi mới, đặc biệt là đổi mới kiểm tra đánh giá theo hướng tiếp cận năng lực của sinh viên là điều mà nhà trường hiện nay đang thực sự cần quan tâm
2 Mục tiêu của kiểm tra, đánh giá theo hướng tiếp cận năng lực người học
Có thể thấy rằng kiểm tra, đánh giá theo hướng tiếp cận năng lực người học nhằm đạt những mục tiêu sau:
- Công khai hóa nhận định về năng lực và kết quả học tập của mỗi sinh viên, nhóm sinh viên và tập thể lớp, tạo cơ hội cho họ phát triển kĩ năng tự đánh giá, giúp họ nhận ra sự tiến bộ của mình, khuyến khích động viên việc học tập
- Giúp cho người giảng viên có cơ sở thực tế để nhận ra những điểm mạnh và điểm yếu của mình, tự hoàn thiện hoạt động dạy, phấn đấu không ngừng nâng cao chất lượng và hiệu quả dạy học
Như vậy, đánh giá không chỉ nhằm mục đích nhận định thực trạng và định hướng, điều chỉnh hoạt động của sinh viên mà còn đồng thời tạo điều kiện nhận định ra thực trạng và điều chỉnh hoạt động dạy của người giảng viên
Để xác định mục tiêu kiểm tra, đánh giá hoạt động học tập của sinh viên theo định hướng phát triển năng lực cần những chú ý sau:
- Dựa vào mục tiêu môn học, mục đích học tập và mối quan hệ giữa mục tiêu của môn học, mục đích học tập và đánh giá hoạt động học tập
- Căn cứ vào bảng năng lực chung và năng lực chuyên biệt trong học tập môn Vật lí
- Đối chiếu hai căn cứ trên trong một chủ đề vật lí, để xác định một cách tường minh mục tiêu kiểm tra, đánh giá theo định hướng phát triển năng lực ở chủ đề đó
3 Các biện pháp đổi mới kiểm tra, đánh giá trong đào tạo sinh viên sư phạm vật lí tại trường đại học Hùng Vương hiện nay
Hiện nay, trường Đại học Hùng Vương đã có quy định về hình thức kiểm tra, đánh giá các học phần (trừ các học phần thực hành, thí nghiệm có quy định riêng) chia thành
Trang 2hai loại: 30% điểm đánh giá bộ phận, 70% là điểm thi kết thúc học phần Như vậy có thể thấy rằng đánh giá chính của trường chủ yếu vẫn là các bài kiểm tra để tính điểm số Tuy nhiên, vấn đề đặt ra là để đạt được chuẩn đầu ra theo các năng lực cụ thể thì việc chỉ đánh giá thông qua điểm số là chưa thực sự đầy đủ
Trước hết, phải thấy rằng để đạt được các chuẩn đầu ra này thì cần phải thiết kế được chuẩn đầu ra cho từng môn học, nghĩa là những gì sinhh viên cần phải biết và có thể làm sau khi kết thúc một môn học, điều này đã được thể hiện trong đề cương chi tiết của mỗi học phần Tuy nhiên, có thể thấy sự chưa tương xứng và chưa đồng bộ trong chuẩn môn học với các hình thức kiểm tra, đánh giá của môn học đó
Đối với các học phần vật lí được giảng dạy trong chương trình đào tạo sinh viên sư phạm vật lí, cũng đã có sự cụ thể hoá các hình thức kiểm tra, đánh giá điểm thành phần bằng các hình thức như kiểm tra viết, tiểu luận, Các hình thức thi kết thúc học phần gồm: tự luận, vấn đáp, trắc nghiệm Các hình thức này cũng đã có sự thay đổi, điều chỉnh để phù hợp với các tiêu chí đánh giá mới Tuy nhiên, đó mới chỉ là quy định chung cho hầu hết các học phần
mà chưa có sự cụ thể hoá như: học phần này cần kiểm tra, đánh giá những năng lực nào? hình thức để kiểm tra, đánh giá những năng lực đó như thế nào? Bên cạnh đó cũng chưa xây dựng được cụ thể các hình thức đánh giá sự tiến bộ của sinh viên theo quá trình học tập của họ
Nhận thức được tầm quan trọng của đổi mới phương pháp kiểm tra, đánh giá theo định hướng phát triển năng lực, và những thuận lợi, khó khăn trong kiểm tra đánh giá hiện nay, chúng tôi mạnh dạn đề xuất một số giải pháp chủ yếu sau:
3.1 Thay đổi hình thức kiểm tra, đánh giá truyền thống bằng kiểm tra, đánh giá theo hướng tiếp cận năng lực người học.
3.1 1 Coi trọng hình thức đánh giá quá trình
- Đánh giá quá trình được sử dụng trong suốt thời gian học của môn học Cách đánh giá này là việc giảng viên hoặc sinh viên cung cấp thông tin phản hồi về hoạt động học của người học, giúp giảng viên điều chỉnh hoạt động dạy phù hợp hơn, giúp sinh viên có được các thông tin về hoạt động học và từ đó cải thiện những tồn tại Nó khác với phương pháp đánh giá kết quả ở điểm không chỉ chú trọng vào kết quả cuối cùng mà sinh viên đạt được mà quan trọng hơn là đánh giá quá trình hình thành và phát triển năng lực của sinh viên
Như đã nói ở trên, nếu chỉ đánh giá thông qua điểm số các bài kiểm tra và bài thi cuối
kì thì sinh viên sẽ có thói quen học thụ động và thi để lấy điểm Việc đánh giá quá trình có thể thông qua việc giảng viên thu thập các minh chứng đánh giá sự tiếp thu của sinh viên bằng nhiều kênh: bài tập về nhà, bài kiểm tra, bài thu hoạch, hoạt động nhóm, đánh giá chéo, thuyết trình, thiết lập mô hình…
Hình thức đánh giá này phù hợp để thực hiện trong tất cả các học phần hiện đang giảng dạy cho sinh viên sư phạm vật lý
Ví dụ: Thực hiện đánh giá quá trình trong giảng dạy các học phần chuyên ngành vật
lí hiện nay (như: Toán cho Vật lý, Cơ học lý thuyết, Vật lí nguyên tử và hạt nhân, Cơ học
lượng tử, Vật lí chất rắn, Nhiệt động lực học và Vật lí thống kê, Kĩ thuật điện − Điện tử, Thiên văn học, Lịch sử vật lý, Vật lí bán dẫn và linh kiện, Vật lí môi trường, Đại cương về khoa học vật liệu)
Đây là các học phần nhằm cung cấp cho sinh viên các kiến thức chuyên sâu về các chuyên đề khác nhau trong bộ môn vật lý.Với những kiến thức và kĩ năng mà các học phần
Trang 3phổ thông và hoàn toàn đáp ứng với việc tham gia vào nghiên cứu khoa học và chuẩn bị để có thể tiến hành học cao hơn nữa
Do đó, cần chú trọng đặc biệt với việc thiết kế và giao các vấn đề lớn, chủ đề lớn, bài tập lớn trong từng học phần để sinh viên (hoặc các nhóm sinh viên) có thể tìm hiểu Những chủ đề này nên gắn liền với những kiến thức đang hoặc sẽ được học ngay trong học phần đó Giảng viên phải giành thời gian để có thể tập hợp các bài làm của sinh viên, đọc và đánh giá bước đầu đối với những bài tập này Ngoài ra cũng phải chỉ ra cho sinh viên những điểm cần phải bổ sung, chỉnh sửa để có thể hoàn thiện hơn Đây là bước chuẩn bị quan trọng để sinh viên làm quen với việc tìm hiểu thông tin, nghiên cứu tài liệu, giáo trình, cũng là một trong những kĩ năng mà hiện nay sinh viên của trường còn đang yếu Trong các buổi thảo luận, sinh viên trình bày bài làm của mình, giảng viên và các sinh viên khác lắng nghe, góp ý và cùng trao đổi, để từ đó có thể rút ra được những kết luận chính về những kiến thức và kĩ năng thông qua bài thảo luận Việc học của sinh viên từ đó sẽ trở nên chủ động, hiệu quả và sáng tạo hơn Đây cũng là những năng lực mà sinh viên cần hướng tới một cách có nghiêm túc để có thể phát triển tốt hơn Giảng viên khi đó cần phải có sự tổng hợp đánh giá của riêng mình và kết hợp với những đánh giá lẫn nhau của sinh viên để có những đánh giá nhiều chiều, cả một quá trình học tập của sinh viên, khẳng định những năng lực mà sinh viên đã đạt được
3.1.2 Tăng cường đánh giá theo tiêu chí
Đánh giá theo tiêu chí, người học được đánh giá dựa trên các tiêu chí đã định rõ về thành tích, thay vì được xếp hạng trên cơ sở kết quả thu được Khi đánh giá theo tiêu chí, chất lượng thành tích không phụ thuộc vào mức độ cao thấp về năng lực của người khác mà phụ thuộc chính mức độ cao thấp về năng lực của người được đánh giá so với các tiêu chí đã đề
ra Thông thường, đánh giá theo tiêu chí dùng để xác lập mức độ năng lực của một cá nhân Hình thức này có thể triển khai tốt trong các đề thi tự luận hoặc vấn đáp thỏa mãn các mục tiêu:
+ Vận dụng (giải thích, dự đoán, tính toán, đề ra giải pháp, đánh giá giải pháp) kiến thức vật lí vào các tình huống thực tiễn
+ Mô tả được các hiện tượng tự nhiên bằng ngôn ngữ vật lí và chỉ ra các quy luật vật lí trong hiện tượng đó
+ Thu thập, đánh giá, lựa chọn và xử lí thông tin từ các nguồn khác nhau để giải quyết vấn đề trong học tập vật lí
+Vận dụng sự tương tự và các mô hình để xây dựng kiến thức vật lí
+ Đề xuất được giả thuyết; suy ra các hệ quả có thể kiểm tra được
Để đánh giá theo tiêu chí tốt, chúng ta cần xây dựng các phiếu đánh giá theo các tiêu chí, ví dụ: Xây dựng phiếu đánh giá khả năng lắp ráp thí nghiệm cho bài thực hành “Đo gia tốc rơi tự do“, thuộc học phần„Thí nghiệm vật lí phổ thông“:
thí nghiệm ra
từ hộp,
Lấy tuần tự từ trên xuống dưới, xắp xếp ngay ngắn ra ngoài
Lấy đầy đủ thiết
bị từ hộp ra
Đánh rơi thiết bị, làm cong vênh thiết bị
Trang 42 Lắp máng và
chỉnh theo
phương thẳng
đứng
Chỉnh máng theo phương thẳng đứng, đế thí nghiệm vững chãi,
ốc đế vặn chặt
Chỉnh máng theo phương thẳng đứng, ốc vặn còn chưa chặt
Không điều chỉnh phương thẳng đứng, làm đổ máng thí nghiệm
với các cổng
quang điện
Nối đúng chốt theo hướng dẫn mà không cần thay đổi
Phải thử một số lần mới cắm đúng
Cắm sai cổng
Đánh giá theo tiêu chí rất phù hợp sử dụng trong các học phần liên quan đến thí nghiệm, thực hành (như: thực hành kĩ thuật điện – điện tử, thí nghiệm cơ – nhiệt, thí nghiệm điện – quang, thí nghiệm vật lí phổ thông, sử dụng máy tính trong dạy học vật lí) và các học phần liên quan đến phương pháp dạy học vật lí (như: lí luận dạy học vật lí, phân tích chương trình vật lí phổ thông, phương pháp giải bài tập vật lí phổ thông )
3.1.3 Tăng cường đánh giá đồng đẳng trong hoạt động nhóm.
Đánh giá đồng đẳng là loại hình đánh giá trong đó sinh viên tham gia vào việc đánh giá sản phẩm công việc của các bạn học Khi đánh giá sinh viên phải nắm rõ nội dung mà họ
dự kiến sẽ đánh giá trong sản phẩm của các bạn học Đây là hình thức đánh giá năng lực hoạt động nhóm của sinh viên, một trong các năng lực còn chưa tốt của hầu hết sinh viên hiện nay Hình thức đánh giá này có thể thực hiện trong nhiều học phần nhưng chúng tôi thấy phù hợp hơn cả là trong các học phần giáo dục đại cương bắt buộc (cơ học) và các học phần kiến thức cơ sở ngành ( gồm: Nhiệt học và vật lí phân tử, Điện và từ, Quang học, Dao động và sóng): Đây là các môn học cung cấp cho sinh viên các kiến thức cơ sở thuộc các chuyên đề có liên hệ trực tiếp và sâu sắc tới các nội dung kiến thức trong chương trình vật lí phổ thông Do
đó trong một học phần, giảng viên nên thiết kế các bài tập lớn, các chuyên đề có nội dung liên quan đến kiến thức và kĩ năng của môn vật lí dạy học ở trường phổ thông: Xây dựng hệ thống các câu hỏi trắc nghiệm, tự luận (tùy thuộc vào từng học phần) có liên quan đến môn vật lí ở
trường phổ thông và yêu cầu sinh viên dùng kiến thức, kĩ năng của các học phần đang học hoặc kiến thức liên môn để giải quyết
Để đánh giá hoạt động nhóm, cần phải thiết kế các phiếu đánh giá Ví dụ với chủ đề
Quan sát bầu trời trong học phần Thiên văn học: ‘‘Hãy thiết kế một bản đồ sao quay từ những vật liệu sẵn có, rẻ tiền (như giấy, nhựa, đinh ghim ) và dùng nó để quan sát các chòm sao trên bầu trời vào một buổi tối tháng 8 Từ đó đánh giá sự phù hợp của bản đồ này với thực tiễn„ Khi đó, phiếu đánh giá có thể được thiết lập với các tiêu chí như:
tối đa
Điểm đạt được
Ghi chú
2
Tổ chức làm việc nhóm: phân công tổ trưởng,
thư kí; phân công công việc; kế hoạch làm
việc…
1
Trang 53 Các TV tham gia tích cực vào hoạt động nhóm 1,5
4 Tạo không khí vui vẻ và hòa đồng giữa các
5
Nhóm báo cáo:
+ Trình bày rõ ràng, mạch lạc, dễ hiểu
+ Trả lời được các câu hỏi của GV, nhóm khác
2,5
Nhóm không báo cáo:
+ Lắng nghe và chú ý các nhóm báo cáo
+ Đưa ra được câu hỏi cho nhóm báo cáo, GV
2,5
6
3.1.5 Tăng cường đánh giá qua thực tiễn
Đánh giá qua thực tiễn đưa ra cho người học những thách thức thực tế và thường được đánh giá thông qua năng lực thực hiện các nhiệm vụ trong thực tiễn Trong dạy học vật lí sử dụng hình thức đánh giá này đánh giá được một số năng lực của người học như:
+ Sử dụng được kiến thức vật lí, kĩ năng … để thực hiện các nhiệm vụ học tập + Vận dụng kiến thức vật lí, kĩ năng vào các tình huống thực tiễn (giải thích, dự đoán, tính toán, đề ra giải pháp, thực hiện giải pháp, đánh giá giải pháp … )
+ Thu thập, đánh giá, lựa chọn và xử lí thông tin từ các nguồn khác nhau để giải quyết vấn đề trong học tập vật lí
+ Thu thập, đánh giá, lựa chọn và xử lí thông tin từ các nguồn khác nhau để giải quyết vấn đề trong học tập vật lí
+ Lựa chọn và sử dụng các công cụ toán học phù hợp trong học tập vật lí
+ Mô tả được cấu tạo, nguyên tắc hoạt động của các thiết bị kĩ thuật,công nghệ + So sánh và đánh giá được - dưới khía cạnh vật lí- các giải pháp kĩ thuật khác nhau
về mặt kinh tế, xã hội và môi trường
+ Sử dụng được kiến thức vật lí để đánh giá và cảnh báo mức độ an toàn của thí nghiệm, của các vấn đề trong cuộc sống và của các công nghệ hiện đại
+ Nhận ra được ảnh hưởng của vật lí lên các mối quan hệ xã hội và lịch sử
Đánh giá qua thực tiễn giúp đánh giá một tập hợp các kĩ năng Đây là hình thức đánh giá khả năng học tập của sinh viên đáng tin cậy bởi vì nó không phụ thuộc vào một phương pháp đánh giá duy nhất, mặt khác sinh viên được đánh giá rất nhiều kĩ năng qua các tình huống khác nhau Đánh giá qua thực tiễn cho thấy có điểm mạnh và điểm yếu của mỗi cá nhân Hình thức đánh giá này mang tính chất đánh giá quá trình nên thúc đẩy việc học của người học có động lực và hiệu quả
Trang 6Ví dụ:
Trong giảng dạy học phần Vật lí môi trường, GV có thể đưa ra bài tập thực tiễn như sau: „Sử dụng các đầu đo hiện có trong phòng thí nghiệm, hãy đánh giá độ PH và nồng độ oxi hòa tan của nước sông Hồng chảy qua thành phố Việt Trì“
3.2 Phát huy thế mạnh của một số phương pháp kiểm tra, đánh giá kết quả hoạt động học tập truyền thống
Các phương pháp kiểm tra, đánh giá truyền thống như: phương pháp vấn đáp, phương pháp viết, phương pháp thực hành là các phương pháp hiện đang được sử dụng trong kiểm tra, đánh giá của hầu hết các học phần được giảng dạy tại trường Từ những ưu điểm và hạn chế
đã chỉ ra của những hình thức này, chúng tôi có một số đề xuất sau giúp phát huy ưu thế của hình thức này đồng thời cũng đáp ứng được tiêu chí đánh giá theo năng lực của sinh viên
Các đề thi trắc nghiệm, tự luận cần thực hiện lập ma trận đề kiểm tra dựa trên các chủ
đề của học phần đó Ma trận kiểm tra này sẽ giúp người giảng viên có cái nhìn bao quát, toàn diện về những mục tiêu năng lực được cụ thể trong từng học phần, tương ứng với nó là các câu hỏi, bài tập phát triển năng lực tương ứng
Từ các ma trận đề kiểm tra này, giảng viên thiết kế các bài tập đánh giá năng lực của sinh viên, chú ý đến các năng lực chuyên biệt đối với sinh viên sư phạm vật lý
Ví dụ, trong đề thi của học phần lí luận dạy học vật lí 1 (hình thức thi Vấn đáp), để đánh giá khả năng sử dụng ngôn ngữ vật lí của sinh viên, có thể ra câu hỏi như sau:
“Hãy viết lại tình huống thực tiễn sau bằng ngôn ngữ vật lí: Một người đang đi trên đường thì bị vấp chân phải một mô đất và bị ngã về phía trước, hãy giải thích vì sao? „
Phương pháp kiểm tra thực hành là cách thức HS làm những bài kiểm tra có tính chất thực hành như: đo đạc, làm thí nghiệm, chế tạo các mô hình, thiết bị kĩ thuật…ở trên lớp, trong phòng thí nghiệm, xưởng trường trường và ngoài thiên nhiên
Phương pháp kiểm tra thực hành dùng để kiểm tra kĩ năng, kĩ xảo thực hành, không đơn thuần kiểm tra kĩ năng biết thực hiện một cái gì đó mà còn kiểm tra kĩ năng vận dụng kiến thức vật lí vào cuộc sống
Do đó trong các học phần liên quan đến thí nghiệm, thực hành, nên thiết lập các tiêu chí đánh giá các năng lực cụ thể đối với sinh viên trong giờ thực hành đó
4 Kết luận
Đổi mới kiểm tra đánh giá theo năng lực người học là một xu hướng tất yếu Để đánh giá được năng lực người học một cách tốt hơn thì ngoài việc thay đổi hình thức đánh giá thì giảng viên cần phải tiếp cận các phương pháp dạy học theo hướng chú trọng phát triển năng lực của sinh viên Ngoài những hình thức kiểm tra đánh giá đang áp dụng hiện nay trong nhà trường cần quan tâm hơn tới phối hợp giữa đánh giá kết quả và đánh giá quá trình; phối hợp giữa đánh giá theo chuẩn và đánh giá theo tiêu chí, tự suy ngẫm và tự đánh giá,… việc phối hợp đánh giá cần được tiến hành thường xuyên và đồng bộ giữa các giảng viên Tăng cường trao đổi kinh nghiệm giữa các giảng viên để nâng cao chất lượng hiệu quả của việc kiểm tra đánh giá
Trang 7TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Chính phủ, Nghị quyết số 29-NQ/TW Hội nghị lần thứ 8 của Ban Chấp hành Trung ương khóa XI về đổi mới căn bản toàn diện giáo dục và đào tạo.
2 Bộ Giáo dục và Đào tạo, Chuẩn nghề nghiệp giáo viên
3 Trường Đại học Hùng Vương (2012), Chuẩn đầu ra ngành sư phạm Vật lí.
4 Bộ Giáo dục và Đào tạo (2014), Tài liệu tập huấn "Hướng dẫn dạy học và kiểm tra đánh giá theo hướng phát triển năng lực cho học sinh cấp THPT".