Cac k thut ca than xac techniques of

Bằng ký ức cá nhân, tôi ở trong quá khứ, gặp lại các con chữ của Marcel Mauss từng đọc, sống một thời gian khác – theo sự tách của Thánh Augustine, khác với thời gian tồn tại khách

1

Các k ỹ thuật của thân xác

Đăng Thành

(Dang-Thanh Nguyen)

“Techniques of the body, consider Marcel Mauss's essay", Hanoi: Heritage Space & HopeLab,

Trần Bản Thiện moderated, Saturday, August 18 2018, 15:00 – 17:00, 20 participants

Transcription:

https://dangthanhsite.wordpress.com/2018/09/10/cac-ky%cc%83-thua%cc%a3t-cu%cc%89a-than-xac/

Cảm ơn quý vị đã tham dự HS Talk lần thứ năm

Nhan đề buổi nói chuyện được lấy cảm hứng từ một tiểu luận năm 1934 của Marcel Mauss, thầy giáo của Nguyễn Văn Huyên Tôi đã đọc tiểu luận Các kỹ

2

ngồi chuyến tàu đêm Hà Nội – Lào Cai, tôi mới thực sự đọc, ngay cả khi không mang sách Tôi sử dụng lại một khái niệm của Thánh Augustine, ký

ức (memory; tôi đang phân vân dịch khái niệm này, nên là trí nhớ) Bằng ký ức cá nhân, tôi ở trong quá khứ, gặp lại các con chữ của Marcel Mauss từng đọc,

sống một thời gian khác – theo sự tách của Thánh Augustine, khác với thời gian

tồn tại khách quan và độc lập so với con người Chỉ khi đó, tôi mới hiểu Marcel Mauss muốn nói gì

Tại sao tôi không hiểu Marcel Mauss ở lần đọc đầu tiên? Vì tôi luôn cố gắng hướng suy nghĩ đến ý niệm chứ không phải thực tại Vì rất có thể, nhiều bài học

đã chứng minh điều tôi lo sợ là đúng, thực tại không trùng khít với những gì tôi

đọc

Nhưng chuyến tàu đêm Hà Nội – Lào Cai ba tháng trước không đơn thuần giúp

nghĩ, praxis của Marx là trung gian [Phan Văn Hùm dịch praxis là suy tạo;

người thôi thúc tôi đọc Marx chính là Phan Văn Hùm.]

Tôi cam đoan: bất cứ nhà dân tộc học và nhân loại học nào cũng vui sướng khi ở

trên chuy ến tàu của tôi Tôi không phải nhà nghiên cứu dân tộc học hay nhân

loại học dù rất ngưỡng mộ Nguyễn Văn Huyên Vì họ sẽ được chứng kiến một

cuộc phô bày ngoại mục các kỹ thuật của thân xác con người, tiêu biểu hơn cả là

sự ngủ

Marcel Mauss khẳng định táo bạo: Các kỹ thuật là các hành động, không loại trừ bất cứ hành động nào tùy vào các cách phân loại khác nhau, như hành động tôn giáo tức các nghi lễ, hành động truyền thống, hành động sinh lý,… Điểm đáng chú ý nhất của tiểu luận năm 1934 là Marcel Mauss nhìn thấy sai lầm của bản thân Trước đó, ông đã tách con người là chủ thể, tất cả công cụ giúp con người

hoạt động là khách thể

Tôi đề nghị sử dụng hai khái niệm của Karl Marx trong Tư bản là Tư liệu sinh

tôi chưa là gì so với yêu cầu năm 1934 của Mauss: Không chỉ tư liệu sinh

của con người

Các kỹ thuật của thân xác có hai ý nghĩa Thứ nhất, con người tác động lên, không chỉ tư liệu sinh hoạt và tư liệu sản xuất, mà chính thân xác bản thân để thay đổi thực tại theo thế giới biểu tượng trong đầu họ (Cười) “Đầu” là ẩn dụ,

xin đừng hiểu nghĩa đen Điều này thông báo tôi sẽ bình luận về ẩn dụ Thứ hai, các kỹ thuật của thân xác đồng thời là: Các kỹ thuật chính là cách con người sử dụng thân xác chính mình

3

Trở lại chuyến tàu đêm Hà Nội – Lào Cai của tôi Những người ngồi trong toa tàu, tùy thuộc đẳng cấp, vùng miền, giới tính và các cách phân loại khác chúng

ta tạm thời chưa cần thiết xét rõ, đã ngủ như thế nào?

Một ví dụ Một người đàn bà tỉnh lẻ, mặt đen sạm và khắc khổ, trải một tấm bạt trong suốt dưới sàn toa tàu hỏa, dưới gầm ghế ban đầu bà và một người đàn ông quen biết ngồi Sau đó, bà nằm lọt thỏm trong không gian chật chội, đồng thời

hờ hững để đôi chân hướng ra phía hành lang nơi các nhân viên nhà ga đi lại chào mời khách hàng các đồ ăn đêm Lắm lúc, nhân viên phải mắng nhẹ ả cho

gọn chân vào, vướng đường quá Hoặc một kỹ thuật ngủ đêm trên tàu hỏa phổ

biến hơn: một đám người ngồi cạnh cửa sổ, dựa mặt vào đó và lấy tấm rèm cửa che mặt

Câu hỏi của Marcel Mauss trở đi trở lại lúc tôi chứng kiến các kỹ thuật của sự

ngủ: Cũng là một hành động (ở đây là sự ngủ), tại sao con người lại thực hiện nó

đa dạng đến thế? Tức ông đang hướng độc giả của mình trả lời câu hỏi thức

nhận của Phan Ngọc

Mauss đặt trọng tâm vào Hình thức, tức trách nghiệm của hình thức Liệu bên dưới hình thức, còn các ý nghĩa, tri thức ẩn sâu? Ở đây, tôi đã vật hóa các tri

thức để tạo nên độ dày

Trình bày tới đây, tôi buộc lòng thừa nhận với quý vị sự nguy hiểm – mặt bên kia của lợi thế – khi sử dụng lại hai khái niệm của Marx

Sự nguy hiểm là Marx tạo ra hai khái niệm, trước hết, để đọc xã hội tư bản

Nhưng tôi sẽ còn sử dụng chúng để bình luận các xã hội cổ sơ Các xã hội cổ sơ

chưa hề có hai khái niệm này, như Max Weber khu biệt: các phương pháp thuần

lý, trọng tâm là tạo ra khái niệm, không xảy ra ở đâu ngoài văn hóa Châu Âu

Dường như tôi không chỉ phản động Mauss, đồng thời Marx Nhưng tôi không

lựa chọn hai khái niệm của Marx để diễn đạt Mauss võ đoán

Đầu tiên, dù vật đổi sao dời, con người ở các xã hội cổ sơ và các xã hôi tư bản

đều có điểm chung: là con người lao động Lao động, theo định nghĩa của Marx:

sử dụng sức lao động tác động lên tư liệu sản xuất trong một thời gian để thay đổi thực tại theo thế giới biểu tượng Dù độ chênh thời gian và không gian, con

người đều lao động Họ đồng thời sử dụng thời gian rỗi nghỉ ngơi bằng cách tác

động lên không chỉ tư liệu sinh hoạt mà còn thân xác họ trong một thời gian

nhất định Dù các xã hội cổ sơ chưa tạo ra được hai khái niệm như Marx, điều

đó không có nghĩa vật thật của hai khái niệm không hề là [tốt hơn nên viết: đã

“triết gia” theo nghĩa hẹp trong văn hóa Châu Âu Marx đã tạo ra chúng và tôi

sử dụng lại (chúng) hợp lý

4

Thứ nữa, người đọc của Tạ Chí Đại Trường hiểu ngay lập tức tôi chỉ đang lặp

lại thao tác của sử gia Tạ Chí bày trước mắt người đọc nhiều phiên bản khác

nhau, trải dài theo chiều lịch đại, kể chuyện một vị thần “Một thần linh có sống,

có chết, có hưng vượng, có tàn tạ”

Tôi sử dụng lại hai khái niệm của Marx để bày ra trước mắt quý vị vực thẳm, hoặc thứ giả vờ là vực thẳm, ngăn cách con người ở các xã hội cổ sở và (con

người) các xã hội nơi phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa thống trị Lõi vẫn

là sự khác nhau của hình thức các kỹ thuật của thân xác con người Và

Levi-Strauss, trong D ẫn nhập vào sự nghiệp nghiên cứu của Marcel Mauss, đã viết

rõ: Mauss nhìn th ấy sự liên kết giữa quá khứ và hiện tại khắc sâu trong các kỹ

thuật đơn giản và cụ thể nhất của thân xác con người Tôi sẽ không bỏ qua việc bình luận thời gian và không gian Thánh Augustine chẳng phải đã viết rất giấy

trắng mực đen: Chỉ có Chúa mới có thể ở ngoài thời gian và không gian Con người luôn phải ở trong không gian và thời gian

Tôi tán đồng sự tách của Mircea Eliade Ông tạo ra hai khái niệm để chỉ con

người – con người tập thể, không phải con người cá nhân – ở hai xã hội có độ

lệch thời gian và không gian chúng ta đang nhắc tới Thứ nhất là Con người ở các xã hội đã phi thiêng hóa Ông đặt cột mốc để kiểu con người này có thể xuất

hiện, do đó là: thời điểm khoa học tự nhiên (đặc biệt là hóa học và vật lý) thành

công trong việc giải thích thế giới một cách phi thiêng, đồng thời là sự xuất hiện

và đi lên của nền sản xuất tư bản chủ nghĩa nhiều thế kỷ trước, bắt đầu ở Châu

Âu Thứ hai, Mircea Eliade tạo ra khái niệm Homo Religiosus tức Con người tôn

gian thiêng và thời gian thiêng, trái ngược hoàn toàn con người ở các xã hội đã phi thiêng hóa sống trong không gian và thời gian phàm tục

Tôi từ chối trả lời câu hỏi siêu hình thiêng là gì và phàm tục là gì Mircea Eliade tán thành định nghĩa ngắn gọn và đầy đủ của Roger Callios trong Con người và

nghĩa thiêng và phàm không thể cùng là Mircea Eliade thay đổi cách đặt vấn

đề: Kinh nghiệm với cái thiêng và cái phàm tục của con người tôn giáo và con người ở các xã hội đã phi thiêng hóa Gợi ý cho tôi vẫn là hình thức của các kỹ thuật của thân xác con người

Thật trớ trêu! Sự tình dường như đưa tôi tới sự đồng thuận với các nhà tri nhận

luận, đặc biệt là quan điểm của họ về thuyết nghiệm thân (embodied cognition) Nghiệm thân là một lý thuyết cực đoan, do đó vô cùng lệch lạc, nhấn mạnh:

Những gì ta có (sự hiểu, sự biết, sự thấy, sự nghe, ect…) đều do kinh nghiệm

của bản thân chúng ta, của thân xác chúng ta tiếp xúc với môi trường sống Tôi phê phán nghiệm nhân là lý thuyết cực đoạn bởi các học giả dồn hoàn toàn trách nghiệm của sự biết cho kinh nghiệm Tôi và Kant, dù chúng tôi có mối

5

quan hệ không hề dễ dàng, luôn có những bất đồng, thậm chí lần đọc đầu tiên tôi

đã chỉ trích ông thậm tệ, vẫn có thể tìm thấy sự đồng thuận: Sự biết có thể xuất

phát từ kinh nghiệm hoặc không

Dù mâu thuẫn không thể hòa giải, tôi vẫn có thể công bằng với các nhà tri nhận

luận, đặc biệt là các nhà ngôn ngữ học tri nhận Tôi tìm đến họ để đi tiếp con đường Mauss đã gợi ý: Hình thức của các kỹ thuật của thân xác con người Bắt chước nàng Elizabeth Bennet (Jane Austen), tôi tạo ra một bãi thử Tôi lựa chọn phân tích kỹ thuật sinh nở trên mặt đất Kỹ thuật của thân xác này rất phổ

biến, trải dài từ Trung Quốc tới Úc, Châu Phi và Nam Mỹ Giữa thế kỷ XX, ở

một số vùng Châu Âu, con người vẫn duy trì kỹ thuật này Con người tôn giáo

và con người ở các xã hội đã phi thiêng hóa có các kỹ thuật sinh nở khác nhau Tôi trả lời câu hỏi thức nhận của Phan Ngọc: Tại sao một số cộng đồng lại lựa

chọn hình thức sinh nở này?

Khi tìm hiểu một kỹ thuật của thân xác xa lạ với con người ở các xã hội đã phi thiêng hóa, việc lột trần cái thiêng bao bọc nó không thể khiến ta đi tới câu trả

lời Nó chỉ làm dày thêm lớp định kiến của chúng ta, khắc sâu ảo tưởng của sự phát triển mà nền sản xuất tư bản chủ nghĩa reo rắc Chẳng phải Marx đã làm

bản hàng hóa Nó không thể dừng lại và gọi quá trình không thể ngừng này là sự

phát triển

Mircea Eliade cảnh báo: Thế giới hoàn toàn phàm tục chỉ là sản phẩm (tự vị của Marx) gần đây của đầu óc con người [“Đầu óc” là ẩn dụ; tới bây giờ người ta vẫn tin mổ đầu con người có thể tìm thấy đâu là lý trí, ý thức, ý chí,… Mê tín là

đây chứ đâu.] Nếu ta làm cuộc khảo cổ lịch sử tri thức, thế giới bị phi thiêng

hóa mới là điều quái gở Thay đổi điểm nhìn một chút, mọi thứ sẽ gây chóng

mặt Con người tôn giáo, tổ tiên chúng ta, khi chứng kiến cuộc sống phi thiêng ở các xã hội nơi phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa thống trị, sẽ gọi đám hậu

thế là bọn mọi rợ, dã man – i như chúng ta mỉa mai người đời trước lạc hậu và

cổ hủ

Con người ở các xã hội đã phi thiêng hóa sinh nở trong không gian và thời gian phàm tục Ngược lại, con người tôn giáo lựa chọn kỹ thuật sinh nở trên mặt đất, ở trong không gian và thời gian thiêng Kinh nghiệm của con người tôn giáo về không gian và thời gian luôn đặt trọng tâm vào sự tách Thiêng và Phàm

Yếu tính của không gian phàm tục là trung tính, thuần nhất và không có đứt gãy nào để tạo cho không gian sự khác biệt về chất Còn không gian thiêng, với con người tôn giáo, là không gian của sự linh hiển (cái thiêng tồn tại và xuất hiện với con người), là sự đứt gãy mở ra chiều kích khác nhau về chất, để họ có thể phân biệt thiêng – phàm, trung tâm vũ trụ – ngoài lề,…

6

Có hai gợi ý để tôi trả lời câu hỏi “Tại sao một số cộng đồng lại lựa chọn hình

thức sinh nở trên mặt đất” Thứ nhất là bình luận của Levi-Strauss về huyền thoại Oedipus Thứ hai là ẩn dụ định hướng lên – xuống của các nhà ngôn ngữ

học tri nhận

Tín ngưỡng thờ đất mẹ phổ biến ở các văn hóa khác nhau, từ Hy Lạp tới Châu

Mỹ Với con người tôn giáo, họ được sinh thành bởi đất mẹ

Bình luận huyền thoại Oedipus, Levi-Strauss có một số kết luận Tôi nên nói thêm Levi-Strauss đã phân loại các hành động (các câu) của huyền thoại

Oedipus làm bốn cột Chúng ta cần quan tâm hai cột Cột thứ nhất liên quan đến

sự chết (giết rồng, giết nhân sư và tự sát) Cột thứ hai liên quan đến dòng họ Oedipus và những thương tật, đặc biệt ở chân (thọt chân, chân bị phồng) Dưới đây là bình luận của Levi-Strauss

Rồng là quái vật dưới âm phủ Ngay lập tức, ta đã chạm tới mấu chốt của các nhà ngôn ngữ học tri nhận: việc định hướng không gian Trên – Dưới Không chỉ văn hóa Châu Âu, ngay cả người Việt chúng ta cũng có sự tương đồng trong

việc định hướng Trên – Dưới (“Trên cõi thiêng”, “dưới âm phủ”, “gần đất xa

trời”) Các diễn đạt tôi lấy làm ví dụ không xuất hiện ở mức độ con người cá nhân mà ở con người tập thể Do đó, chúng không phải lời nói, theo sự tách của Saussure, mà là Langue (Ngôn ngữ)

Rồng, quái vật dưới âm phủ, phải bị giết tức con người phải giải quyết mâu thuẫn, vượt qua thử thách Chỉ khi làm được, con người mới có thể sinh sống trên mặt đất

Còn nhân sư là quái vật trên mặt đất, một thử thách nữa của con người Nếu không giải được câu đố của nhân sư (với rồng là thử thách sức khỏe, với nhân sư

là thử thách trí thông minh), con người sẽ bị giết Con người, ở dạng tập thể,

muốn tiếp tục sinh sống trên mặt đất phải vượt qua thử thách của thần linh, phải

xứng đáng để hưởng cuộc sống trên mặt đất

Mặt bên kia của ân sủng (được đất mẹ sinh thành và cho sống trên mặt đất) là trách nhiệm: vượt qua các thử thách để xứng đáng ân sủng của đất mẹ

Tiếp theo, Levi-Strauss bình luận các hoạt động liên quan đến dòng họ Oedipus

và những thương tật, đặc biệt ở chân: sự tiếp tục của con người từ nguồn gốc sinh thành (từ đất) Trước khi có thể sử dụng tư liệu sinh hoạt và tư liệu sản

xuất, con người phải sử dụng chính thân xác của bản thân (di chuyển bằng

chân) Những thương tật ở chân thể hiện khởi đầu khó khăn, cũng khó như sự

diệt trừ hai con quái vật để bắt đầu và tiếp tục cuộc sống trên mặt đất

7

Trở lại với kỹ thuật sinh nở trên mặt đất Theo Mircea Eliade, trong các văn bản

cổ Ai Cập, kỹ thuật sinh nở của phụ nữ là ngồi xuống tức ngồi xổm Còn ở Hy

Lạp và La Mã cổ sơ, người đàn bà quỳ khi sinh nở

Với con người tôn giáo, sinh nở là hành động thiêng, là kỹ thuật của thân xác thiêng liêng Chúng ta lặp lại, đồng thời bắt chước sự sáng tạo của thần linh: tạo

ra một cuộc đời mới, một vũ trụ ngăn nắp (Cosmos của Eliade) mới Con người

là một vũ trụ ngăn nắp thu nhỏ Kỹ thuật của thân xác (sinh nở) phải được thực

hiện đúng nguyên tắc Đối với con người tôn giáo, sinh nở không chỉ là hành động thuần sinh lý Đó là nghi lễ Nghi lễ phải được thực hiện đúng nguyên tắc

mới tạo ra kết quả như mong đợi

Người mẹ tương lai phải tiếp xúc thân xác với đất mẹ – người mẹ vĩ đại của loài người – nhận chỉ dẫn của đất mẹ thực hiện kỹ thuật sinh nở đúng nguyên tắc Ở các văn hóa khác nhau, người mẹ ngồi xổm hoặc quỳ nhưng bắt buộc phải tiếp xúc thân xác với đất, hòa bản thể con người chung với đất và sinh con trên mặt đất

Ta sẽ đi sâu hơn nữa, xuống các tầng bên dưới của sự biết [tức vật hóa], trả lời

lý do sự lựa chọn kỹ thuật sinh con trên mặt đất

Với kỹ thuật sinh nở trên mặt đất, đứa trẻ, ngay từ khi mới ra đời, sẽ phải biết

cội nguồn của mình Xin nhắc lại, với con người tôn giáo, nguồn gốc thực sự

của loài người không phải sự thụ tinh của cha và mẹ Bên cạnh đó, đứa trẻ còn phải biết, bên cạnh ẩn sủng được đất mẹ ban tặng, nó sẽ phải gánh lấy trách nhiệm nặng nề: phải liên tục trải qua những thử thách ngay từ ngày thơ ấu để xứng đáng tồn tại trên mặt đất

Con người ở các xã hội nơi phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa và con người ở các xã hội cổ sơ có cách sử dụng tư liệu sản xuất, tư liệu sinh hoạt và thân xác trong kỹ thuật sinh nở khác nhau Nói gọn: Các kỹ thuật của thân xác (sinh nở) khác nhau Tuy vậy, họ vẫn có một điểm chung: trách nhiệm Khác nhau chỉ ở phương pháp

Tôi muốn kết thúc bài nói bằng cách đặt lại câu hỏi của Marcel Mauss

trong Lu ận về biếu tặng: Liệu có thứ gì thực sự biến mất không? Hoạt động biếu

tặng Potlatch còn tồn tại trong các xã hội nơi phương thức sản xuất tư bản chủ

nghĩa thống trị không? Liệu nội dung, ý nghĩa của hình thức các kỹ thuật của thân xác còn được duy trì ở các xã hội đã phi thiêng hóa?

Tôi không tin có câu chuyện nào thực sự biến mất Cơ chế hoạt động của mọi

thứ sự chuyển hóa Chúng vẫn là, chỉ thay đổi đôi chút hình thức, như Tạ Chí

Đại Trường viết: “những tin tưởng cũ” không bị phá hủy, chỉ bị thay đổi

8

Sự lựa chọn hình thức của các kỹ thuật của thân xác con người vẫn tồn tại đến ngay nay, thể hiện rõ nhất trong Langue (Saussure) Các nhà ngôn ngữ học tri

nhận sẽ giúp chúng ta rất nhiều

Lakoff và Johson, trong Chúng ta s ống bằng ẩn dụ, đã phân tích các ẩn dụ định

hướng không gian, đặc biệt là cặp Lên – Xuống, không chỉ trong tiếng Anh Điều đặc biệt là diễn giải của Lakoff và Johnson phù hợp ở nhiều ngôn ngữ khác nhau, kể cả tiếng Việt [Lakoff và Johson, dù thừa khả năng, không nêu được ẩn

dụ reo rắc ảo tưởng Cái viết của tôi đồng thời từ chối hình ảnh và ẩn dụ Tôi không sử dụng power point.] Ẩn dụ định hướng Lên – Xuống là cặp đối lập của

sự sống – cái chết, sức khỏe – bệnh tật, niềm vui – nỗi buồn, phẩm hạnh – đồi

bại, tốt đẹp – tồi tệ,…

Con người ở các xã hội nơi phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa thống trị

sống trong một thế giới phi thiêng hóa Nhưng từng giờ, từng phút họ vẫn

bị Langue (“ngôn ngữ” của Saussure) sử dụng Họ liên tục lặp lại các ý nghĩa

của kỹ thuật thân xác con người về sự sinh nở Ta sinh ra và chết đi đều từ đất

Ta hạnh phúc khi hướng lên, ở trên mặt đất Những bất hạnh, nỗi buồn, bệnh tật cũng giống con nhân sư kéo con người hướng xuống, trở lại đất, nơi đã sinh thành ra ta

Con người của các xã hội nơi phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa thống trị là

hậu duệ của con người tôn giáo Mircea Eliade khẳng định: Họ luôn mang dấu

ấn của tổ tiên con người tôn giáo dù tự nhận mình vô thần Để chứng minh cho luận điểm của Eliade, chẳng phải gợi ý của Marcel Mauss về hình thức các kỹ thuật của thân xác con người là hoàn hảo sao?

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe