Phương pháp dạy học kỹ thuật nghề nghiệp

D Y H C THEO KI U GI I THÍCH VÀ THEO KI U M MANG TÍNH THI T

K - M T S L A CH N VÀ PH I H P TRONG DÂY K THU T

TS Nguy n V n Tu n

Khoa S ph m K thu t

Tóm t t: Ki u d y h c gi i thích tuy n tính và m mang tính thi t k là hai

ki u d y h c trong d y lý thuy t k thu t – ngh D y h c s d ng ki u m mang tính thi t k trong d y k thu t là r t c n thi t nh m phát tri n n ng l c gi i quy t

v n đ , nh ng c ng có m t s h n ch phù h p v i xu th c i ti n ph ng pháp d y h c, ng i ta có th k t h p hai ki u d y này trong d y h c nh ng n i dung mang tính thi t k k thu t

I TI P C N KHOA H C V PH NG PHÁP D Y H C TRONG D Y K THU T – NGH NGHI P

T nh ng n m 1960, ngành giáo d c Vi t Nam có nh ng quan đi m t

t ng giáo d c hi n đ i nh : h c đ hành, h c tích c c ch đ ng sáng t o, giáo d c cho ng i h c t duy sáng t o, gi i quy t v n đ , bi n quá trình đào

t o thành quá trình t đào t o,…(1) Nh ng th c t là ch a th c hi n đ c quan đi m đó T th p niên 90 và đ c bi t hi n nay đã coi tr ng quan đi m giáo d c này và có nh ng t t ng đ i m i ph ng pháp giáo d c, ph ng pháp d y h c S đ i m i v ph ng pháp s đem l i hi u qu cao trong giáo d c và đào t o S đ i m i v ph ng pháp giáo d c nói chung và

ph ng pháp d y h c nói riêng ph i d a trên ti p c n khoa h c v ph ng pháp d y h c Ph ng pháp luôn g n li n v i m c tiêu và n i dung, trong đó

m c tiêu chi ph i các thành ph n khác c bi t, trong l nh v c giáo d c k thu t và ngh nghi p m c tiêu chính là nh m hình thành ng i h c ki n

th c và k n ng, k x o ngh nghi p Song đ th c hi n nhi m v d y h c là giáo d c và phát tri n ng i h c, m c tiêu c a d y k thu t còn ph i có các

l nh v c khác nh :

Phát tri n n ng l c gi i quy t v n đ , phát tri n n ng l c t h c, phát tri n n ng l c h p tác giao ti p, phát tri n n ng l c ho t đ ng đ c l p sáng

t o, ch u trách nhi m cao; n ng l c đánh giá nh n xét(2)

N u chúng ta quan ni m r ng đào t o k thu t - ngh l n đ u là trong

m i gi h c đ nh h ng chu n b cho ng i h c các ho t đ ng ngh c a h trong t ng lai thì không nh ng chúng ta trang b cho h nh ng n ng l c v chuyên môn mà còn v các n ng l c khác mang tính chi n l c phát tri n con ng i và kinh t xã h i nh n ng l c v ph ng pháp và n ng l c xã

h i cho h có th đúc rút đ c các kinh nghi m ngh nghi p trong quá trình đào t o thì ph i t o c h i cho h bi n quá trình đào t o thành t đào

t o Ch nh v y h m i đ c tích c c, sáng t o, có n ng l c phê bình và t phê bình Các k t qu này s đ c phát tri n ti p t c trong cu c s ng ngh nghi p c a h sau này h c sinh có c h i t đào t o thì d y h c ph i

h ng đ n các bi n pháp:

- nh h ng ng i h c (vì ng i h c và b ng n ng l c c a h )

- nh h ng ho t đ ng

- Khuy n khích tính tích c c

- Khuy n khích đ c l p sáng t o

h ng đ n các bi n pháp này c n ph i có m t khái ni m (konzept) v

ph ng pháp d y h c phù h p T đ c đi m chung c a d y h c đ nh h ng

ho t đ ng, ta có th v n d ng vào trong các gi d y v n i dung mang tính thi t k k thu t D y h c đ nh h ng ho t đ ng ph i xu t phát t mâu thu n

c a m i liên h gi a:

- K thu t – s phát tri n c a k thu t – ho t đ ng ngh nghi p hi n

t i

- M c tiêu đào t o và ch t l ng đào t o th c t

T vi c phân tích c a ph ng pháp lu n (methodology) c a khoa h c v

k thu t thi t k ch t o máy móc, thì chúng ta th y r ng m i h th ng k thu t là m t h th ng m và đ c gi i h n b i nhi m v c a nó Chính vì v y trong d y ngh k thu t c n ph i trang b cho ng i h c t nh ng ki n th c

đ n l r i sau đó ng d ng nó đ gi i quy t các nhi m v mang tính t ng

h p Chính vì v y mà có ph ng pháp d y h c d i hình th c này là r t đa

d ng đ phát tri n ng i h c tính sáng t o, n ng l c t ng t ng, n ng

l c gi i quy t công vi c Ho t đ ng sáng t o là ho t đ ng “phát minh” Phát minh c a h c sinh là t duy và ho t đ ng “Ho t đ ng” là v n d ng các k t

qu c a t duy vào th c ti n D y h c đ nh h ng ho t đ ng là d y tìm ra k t

qu thông qua t duy và v n d ng k t qu đó vào ho t đ ng th c ti n Chính

vì v y đ i v i nh ng n i dung mang tính thi t k k thu t c n ph i s d ng

ph ng pháp d y h c khuy n khích h c sinh tìm các l i gi i thi t k (ho t

đ ng phát minh) Ho t đ ng phát minh đ i v i n i dung mang tính thi t k này

có th ti n hành d i d ng gi d y lý thuy t ho c gi d y theo ph ng pháp

d y h c theo d án (lý thuy t k t h p v i th c hành)

K thu t v thi t k ch t o là m t khoa h c m b ng ph ng pháp phát

hi n đ hoàn thi n và làm phong phú nó Chính vì v y gi d y theo ki u thi t

k k thu t giáo viên c n ph i chú ý t i y u t m c a nó đ trang b cho

ng i h c các k n ng phát minh, phát tri n Ph ng pháp gi i quy t, phát

hi n ra nguyên t c gi i quy t, c u trúc c i ti n l i h th ng k thu t và s hành đ ng là nh ng thành ph n c b n v n i dung ti n hành h c các

n i dung này; ng i h c trong gi d y h c là ng i t th c hi n, t đi u khi n, t ho t đ ng và thông qua đó phát tri n đ c n ng l c “phát minh” gi i quy t các nhi m v thi t k k thu t Tính trung tâm c a nh ng gi h c nh trên đã di chuy n qua ng i h c, do đó ng i h c có đ ng c h c t p t t

h n, có tính t ch u trách nhi m cao h n

II KI U PH NG PHÁP D Y H C GI I THÍCH VÀ KI U PH NG PHÁP

D Y H C M MANG TÍNH THI T K TRONG D Y K THU T

1 Ki u d y h c gi i thích tuy n tính

Gi d y t p trung h ng vào các m c đích chuyên môn và n i dung bài

d y Có nhi u ph ng pháp khác nhau và hình th c t ch c h c t p khác nhau nh ng c ng đ u đ nh h ng đ n m c đích d y h c N i dung dây h c

k thu t có th ti n hành t nguyên nhân – hi u ng, hi u qu nh hình d i:

NGUYÊN NHÂN,

NGUYÊN T C,

C U T O,

D y theo ki u

HI U NG, NHI M V ,

T đó ng i h c n m đ c các m i quan h nhân qu và các ch c n ng

c a các chi ti t b ph n trong h th ng k thu t V n đ do giáo viên đ a ra

và đ ng th i trình bày l i gi i cho v n đ đó d i d ng gi i thích Con đ ng

gi i thích này ph n l n là theo con đ ng quy n p và theo d ng tuy n tính

Ki u d y h c gi i thích tuy n tính này trong quá kh và hi n t i trong d y k thu t là mang tính ph bi n ng i h c ti p thu đ c bài t t, giáo viên khi

gi i thích c n t o ra m i liên k t ph thu c l n nhau c a các thành ph n n i dung đ h c sinh th y

u đi m c a ki u d y h c gi i thích tuy n tính là giáo viên làm ch đ c

k ho ch c a mình v ho t đ ng đ nh h ng m c đích và n i dung d y h c Còn v nh c đi m thì gi h c nh v y mang tính đ n đi u m t chi u, chính

vì v y ng i h c b đ ng, ít có tính liên thông quan h v i ho t đ ng ngh

nh tìm tòi phát hi n, ch đáp ng đ c m c tiêu d y h c v chuyên môn, ít đáp ng đ c các m c tiêu mang tính giáo d c và phát tri n ng i h c

2 Ki u ph ng pháp d y h c m mang tính thi t k

kh c ph c các nh c đi m c a ki u d y h c theo gi i thích tuy n tính

nh ch th c hi n đ c các m c tiêu v n ng l c chuyên môn, nh ng không hình thành đ c ng i h c n ng l c v ph ng pháp c ng nh n ng l c

h p tác; ng i ta s d ng ki u d y h c m mang tính thi t k Ki u d y h c này là ki u d y h c gi i quy t nh ng tình hu ng có v n đ c a cu c s ng ngh nghi p liên quan đ n n i dung chuyên môn Nó đ i ng c v i ki u d y

h c gi i thích tuy n tính v i hình th c d y h c là d y phát hi n Tính m c a

ki u ph ng pháp d y h c này đ c th hi n b i các đ c tr ng sau đây:

- Tính đa l i gi i;

- Khuy n khích h c sinh tham gia vào gi i quy t v n đ ;

- Gi m b t s c ng th ng c a ng i h c

D y h c theo ki u m đ c thi t k d a trên ph ng pháp nghiên c u khoa h c, khuy n khích con ng i tìm ki m tích c c và có niêm vui trong

ho t đ ng đó Ti n thân c a d y h c theo ki u m là d y theo s ng u nhiên,

t nhiên s ng đ ng Nay đ c hi u là d a trân kinh nghi m h c sinh đã có,

m ra ph m vi cho h c sinh ho t đ ng, t nh ng tình hu ng có v n đ , l y

h c sinh làm trung tâm, khuy n khích tính ch th c a ng i h c trong quá trình d y h c

Ki u d y h c m mang tính thi t k có nh ng đ c tr ng sau đây:

- S nh n th c k thu t c a ng i h c là d a trên nh ng kinh nghi m

c a ng i h c và cùng v i nó đ phát tri n nh n th c k thu t

- Vai trò c a ng i giáo viên là ng i truy n đ t tri th c chuy n hóa thành ng i t v n t ch c cho ng i h c t nh n th c

- Kh i d y s tò mò tìm ki m ng i h c

Ki u d y h c m , m ra m t c h i cho ng i h c ho t đ ng và phát tri n

k n ng ho t đ ng th c hi n đ c gi d y theo ki u m thì c n ph i có

nh ng tình hu ng v n đ (hay nh ng nhi m v h c t p) mang tính t ng th ,

có không gian quy t đ nh, có đ t do trong vi c đ a ra các l i gi i Nh ng

l i gi i c a h c sinh đ c t ng h p l i thông qua đàm tho i trong hình th c

h c theo nhóm Ho t đ ng ch y u chính là ho t đ ng c a ng i h c tìm ra

và quy t đ nh l i gi i t i u cho v n đ đó

C u trúc trong ki u d y h c này theo ki u ph ng pháp t duy sáng t o

“brainstorming” và k th a phát tri n (1) Chính vì v y giáo viên c n ph i khuy n khích ng i h c tìm ki m các l i gi i và ch p nh n các l i gi i, sau

đó cùng v i ng i h c nh n xét đ h th y đ c các l i gi i đúng Trong gi

h c ki u này h c sinh đ c t ch c h c theo nhóm, th o lu n, h p tác v i nhau và h c l n nhau

Ki u d y h c m trong d y k thu t là cho nh ng n i dung mang tính thi t

k h th ng k thu t, ng c l i v i ki u gi i thích, có ngh a là đi t hi u qu ,

hi u ng, nhi m v đ n c u t o, c u trúc c a h th ng k thu t nh s đ

d i (2)

NGUYÊN NHÂN,

C U T O,

C U TRÚC,

D y theo ki u

gi i thích

D y theo ki u

m mang tính thi t k

HI U QU ,

HI U NG, NHI M V ,

Th c t là đi t m t tình hu ng có v n đ , ng i h c tìm ki m các l i gi i

t i u thông qua ho t đ ng nhóm Quá trình đó đ c mô t theo s đ sau:

Khi các l i gi i c a h c sinh không có l i gi i nào đúng ho c h c sinh g p khó kh n trong vi c gi i quy t v n đ thì giáo viên s d ng k t h p hai ki u

ph ng pháp gi i thích tuy n tính và ki u thi t k Ki u gi i thích tuy n tính

có th t ch c h c sinh theo hai con đ ng (xem s đ d i):

- Th nh t là t ch c cho h t thu nh n thông tin còn khi m khuy t

- Th hai là giáo viên h ng d n gi i thích, cung c p n i dung thông tin cho ng i h c

Ki u d y h c m mang tính thi t k v b n ch t c u trúc trong theo con

đ ng gi i quy t v n đ , cho nên t o đ c m t không khí h c t p t t, phát tri n đ c t duy gi i quy t v n đ ng i h c và là ki u d y h c l y ng i

h c làm trung tâm

Gi i

L i

Gi i

ánh giá

L gi i

t i u

i t ng

th t

GV

TL

V n đ L i gi i

1 n

ánh giá

L i gi i

t i u

i t ng

th t

Sau đây là s so sánh vai trò c a giáo viên trong hai ki u d y h c trên:

KI U D Y H C

GI I THÍCH TUY N TÍNH

KI U D Y H C

M MANG TÍNH THI T K

1 Th y truy n, gi i thích cho

ng i h c ti p thu

1 Th y h ng d n cho trò t nghiên c u tìm ki m l i gi i

2 Th y đ c tho i hay phát v n 2 Th y t ch c cho ng i h c th c

hi n, gi i quy t tìm ki m l i gi i,

h p tác v i b n, đ i tho i ng i

h c – ng i h c – th y

3 Th y gi ng cho ng i h c b

đ ng ti p thu, h c thu c lòng 3 Th y hcách t h c, phát hi n, gi i quy t ng d n cho ng i h c

v n đ

M t s khó kh n khi th c hi n theo ki u d y h c m mang tính thi t k :

- Có th gi m th i gian gi ng d y trên l p, song đòi h i ph i đ m b o th i gian và đi u ki n đ ng i h c t nghiên c u đ a ra các l i gi i, đ i tho i

v i b n và v i th y i u ki n đ m b o cho ki u d y h c m mang tính thi t k nh sách, tài li u chuyên môn c n thi t, không gian l p h c

- òi h i ng i th y có m t n ng l c t ch c và n ng l c chuyên môn cao

III K T LU N

C i ti n đ i m i ph ng pháp d y h c là con đ ng chính đ đáp ng

đ c các m c tiêu giáo d c trong vi c đào t o k thu t và ngh nghi p Trong

d y lý thuy t k thu t hi n nay, ki u ph ng pháp d y h c gi i thích tuy n tính là ph bi n Ki u này có th k t h p v i ki u m mang tính thi t k đ

kh c ph c các nh c đi m c a nó và phát huy đ c các m t m nh c a ki u

m mang tính thi t k

quá trình d y h c có th th c hi n đ c theo ki u m mang tính thi t

k ho c k t h p v i ki u gi i thích tuy n tính, c n ph i có đi u ki n đ m b o

nh :

- Thi t k l i m t s n i dung d y h c mang tính thi t k trong các môn k thu t

- Ph ng ti n d y h c và ph ng ti n k thu t ph i đ y đ nh máy chi u, các lo i b ng,…

- Không gian l p h c ph i phù h p v i s l ng ng i h c

- Th y cô giáo ph i có đ ng c , h ng thú c ng nh n ng l c chuyên môn

c ng nh s ph m

- N ng l c, thói quen c a ng i h c