Bệnh sỏi bàng quang (bladder stone) là bệnh thường xảy ra ở loài bò sát và hiện nay thường gặp các trường hợp xuất hiện trên rùa. viết Bệnh sỏi bàng quang trên rùa trình bày tổng quan về các loại sỏi tiết niệu trên rùa; Cấu tạo thể học hệ thống tiết niệu trên rùa.
Trang 1BỆNH SỎI BÀNG QUANG TRÊN RÙA
Nguyễn Lê Uyển Nhi
Khoa Thú y – Chăn nuôi, Trường Đại học Công nghệ TP Hồ Chí Minh
GVHD: ThS Đặng Hoàng Đạo TÓM TẮT
Bệnh sỏi bàng quang (bladder stone) là bệnh thường xảy ra ở loài bò sát và hiện nay thường gặp các trường hợp xuất hiện trên rùa Sỏi bàng quang có thể xảy ra ở rùa vì nhiều lý do, bao gồm mất cân bằng dinh dưỡng, mất nước trong một thời gian dài hoặc liên quan đến các bệnh tiềm ẩn khác Với các triệu chứng phổ biến như: chảy nước mũi, kém ăn, căng thẳn, đi lại không vững Để chắc chắn mọi chuẩn đoán là đúng cần có sự can thiệp của X - quang; với kích thước nhỏ, chúng không được cho là gây ra các vấn đề lâm sàng và thường có thể được loại bỏ qua đường hậu môn, tuy nhiên, khi tăng kích thước chúng gây kích ứng niêm mạc bàng quang, chiếm không gian bên trong và có khả năng gây đau Trong một số trường hợp cần tiến hành phẫu thuật loại bỏ sỏi ra khỏi con vật Vì vậy việc chuẩn đoán, điều trị bệnh và có chế độ nuôi dưỡng hợp lý là rất cần thiết trong việc chăm sóc sức khỏe của rùa
Từ khóa: Rùa, sỏi bàng quang, sỏi urat, sỏi oxalate
1 ĐẶT VẤN ĐỀ
Sỏi bàng quang ở rùa thường gặp ở những con vật bị nuôi nhốt nhưng đôi khi được tìm thấy ở môi trường hoang dã Trong một nghiên cứu đã đưa ra rùa nuôi sẽ có kích thước sỏi nhỏ hơn nhiều lần so với rùa sống ngoài tự nhiên Hiện tượng sỏi urate ở bàng quang là do các khoáng chất lắng đọng lại lâu ngày hình thành sỏi (Vũ Kim Chiến, 2021) Tùy vào thời gian, nồng độ khoáng chất và vị trí lắng đọng mà viên sỏi sẽ có kích thước to hay nhỏ Không có triệu chứng cụ thể nào cho thấy rùa bị sỏi bàng quang và một số con không
có bất kì triệu chứng nào Dựa vào việc chuẩn đoán khi chụp ảnh X-quang hoặc thực hiện kiểm tra các cơ quan khác sẽ phát hiện ra bệnh và việc điều trị sẽ được thực hiện theo yêu cầu của chủ nuôi và bác sĩ thú y chỉ định Vì vậy cần chuẩn đoán và phát hiện sớm để có biện pháp chăm sóc, hỗ trợ kịp thời
2 TỔNG QUAN VỀ CÁC LOẠI SỎI TIẾT NIỆU TRÊN RÙA
2.1 Sỏi Urate
Mặc dù hầu hết các loài bò sát bài tiết nitơ chủ yếu là axit uric, rùa thủy sinh chủ yếu bài tiết ure và rùa biển chủ yếu bài tiết amoniac Bệnh urat xảy ra do sự tích tụ của axit uric trong máu hoặc các vị trí khu trú Việc tăng axit uric trong máu do thiếu nước, chất xơ hoặc tiêu thụ quá nhiều protein tạo ra rối loạn chuyển hóa Axit uric kết hợp với các chất điện giải như natri, kali, canxi tạo thành urat lắng đọng ở bàng quang (Nguyễn Huỳnh Kim Huệ và cs, 2021)
2.2 Sỏi canxi
Trang 2Các loại sỏi canxi cacbonat, canxi photphat, canxi sulfat và magie photphat đã được tìm thấy ở rùa biển Các tinh thể canxi photphat, canxi apatit và struvite (magie amoni photphat hexahydrare) cơ bản đã được ghi nhận
Trong một khảo sát về sỏi bàng quang (Osborne et al., 2008) báo cáo rằng ở rùa, 94% trong số 655 viên sỏi
là urat, 3% là canxi cacbonat, và 3% là thành phần hỗn hợp; ngược lại, cùng một nghiên cứu báo cáo rằng
ở rùa 58% sỏi là urat, 17% là calcium phosphate, 17% là canxi cacbonat, và 8% là thành phần hỗn hợp
2.3 Sỏi oxalate
Oxalate là hợp chất hữu cơ cần thiết có trong rau, nhưng khi nạp một số lượng lớn khiến cho cơ thể ngăn chặn việc hấp thụ canxi Nguyên nhân là do rau xanh chứa nhiều oxalate và ít chất xơ, oxalate liên kết canxi trong ruột khiến cơ thể không nhận đủ lượng canxi thích hợp Nếu nồng độ nước tiểu trở nên quá cô đặc và axit, chất này sẽ bị phân hủy kết hợp với ion canxi tạo thành sỏi
Các loại thức ăn giàu oxalate nên tránh là rau chân vịt, đậu bắp, củ dền, cải xoăn, cần tây, sữa đậu nành, dâu tây và rau cải Thụy Sĩ Ngoài ra, còn có nhiều trong các loại trái cây như dâu tây, quả việt quất (blueberry), quả mâm xôi (blackberry), nho, cam, mận, khế
Sỏi được phân loại ra tiếp dựa trên thành phần cấu tạo của nó là 70% là sỏi canxi oxalate, 30% còn lại là sỏi canxi photphat, axit uric, cystine hay struvite
2 CẤU TẠO THỂ HỌC HỆ THỐNG TIẾT NIỆU TRÊN RÙA
Ở rùa đực trên cạn, thận liên kết chặt chẽ với các tuyến sinh dục được ghép đôi trong y sinh (tinh hoàn) Ở rùa cái, thận nằm sau màng coelomic và ở phía trước của xương chậu, với ống dẫn trứng và buồng trứng
xa hơn chuyển tiếp trong cơ thể của khoang coelomic Thận nằm bên dưới mai ở biên giới đuôi của phổi Chúng tạo ra nước tiểu có tính nhược trương hoặc đẳng trương với máu và tích cực đào thải axit uric Niệu quản rỗng vào niệu quản khi đó nước tiểu có thể được chuyển hướng thành dạng dung tích, có thành mỏng bàng quang Thành bàng quang được lót bằng các tế bào có lông mao và tiết ra chất nhầy, tạo điều kiện thuận lợi cho việc xử lý các tinh thể urat (B M Rothschild et al., 2012)
Hình 1 Khám nghiệm tử thi thùy bàng quang trái của rùa cái (Stuart McArthur et al., 2004) (1) Thùy
bàng quang bị phình ra có chứa kali trắng tiền gửi urate, (2) Phần hòa tan của nước tiểu trong thùy bàng
quang căng phồng, (3) Khoang coelomic
Trang 3Hình 2 Khám nghiệm tử thi bàng quang của rùa Địa Trung Hải trưởng thành (Stuart McArthur et al.,
2004) (1) Thùy trái của bàng quang chứa phần nước tiểu hòa tan và không hòa tan, (2) Thùy phải của
bàng quang, (3) Các mạch của bàng quang
3 PHƯƠNG PHÁP ĐIỀU TRỊ
3.1 Đối với trường hợp sỏi có kích thước nhỏ
Thực hiện ngâm nước hằng ngày để kích thích việc đại tràng và cấp nước cho rùa Với trường hợp tắc ruột nhịn đói trong thời gian dài có thể tiêm thuốc nhuận tràng để rùa đào thải sỏi nhỏ qua đường hậu môn
3.2 Đối với trường hợp sỏi có kích thước lớn
Ngoài việc sờ nắn thấy được viên đá khi rờ vào chỗ mềm ở chân sau của rùa Còn có phương pháp khác với độ chính xác cao hơn là chụp ảnh X-quang và tiến hành thực hiện xét nghiệm máu
Hình 3 Ảnh chụp X - quang sỏi bàng quang ở rùa (lâm sàng: bỏ ăn, lờ đờ) (Long Beach Animal
Hospital, 2022)
3.3 Chế độ chăm sóc
3.3.1 Chế độ dinh dưỡng
Tùy thuộc vào tập tính và phân bố vị trí của mỗi loại, hầu hết những loại xuất xứ đến từ thảo nguyên như rùa châu phi, rùa da báo, rùa aldabra, rùa bức xạ, rùa miến điện, Khẩu phần cần có 70% là chất xơ, 25%
Trang 4là rau và 5% còn lại là trái cây Cần giảm lượng rau và tăng cường ăn các loại cỏ như: cỏ may, cỏ lông, cỏ chỉ, cỏ chân gà, cỏ mần trầu, cỏ tranh, cỏ mật, cỏ gấu, cỏ đầu bạc, kết hợp sử dụng thêm canxi D3 và vitamin
Ngoài thị trường hiện nay đã thực hiện xây dựng dòng sản phẩm thức ăn hướng tới nhóm bò sát cụ thể nhằm cân bằng dinh dưỡng phù hợp với loài đó, và ở rùa có Mazuri, Proreptiles (nâu), để chủ nuôi có thể
đa dạng chế độ ăn giúp cơ thể vật nuôi luôn khỏe mạnh
Ngoài ra cần bổ sung thêm chén nước kết hợp với ngâm mình để tránh tình trạng thiếu nước ở rùa – nguyên nhân lớn dẫn đến sỏi bàng quang
3.3.2 Chế độ nuôi
Tất cả bò sát trên thế giới đều không xuất hiện tại nam cực và bắc cực do khả năng chịu nhiệt kém, chúng
sẽ bỏ ăn khi nhiệt độ dưới 26 - 270C trừ 1% trong tổng các loài bò sát là có thể chịu được cái lạnh 20 - 220C Cần phơi nắng hằng ngày cho rùa, trong một số trường hợp đặc biệt việc bổ sung thêm bóng UVA - UVB
là vô cùng cần thiết cho quá trình tiêu hóa và hấp thu chất dinh dưỡng khi môi trường thay đổi đột ngột
Có giả thuyết cho rằng một con rùa hoạt động kiếm ăn ở một khu vực rộng lớn sẽ bài tiết nhiều urat hơn khi nó đi tiểu Giữ nó trong một khu vực nhỏ có thể ức chế hoạt động của nó và có khả năng làm mất lợi thế này khi tập thể dục Khi nuôi nhốt rùa ở kích cỡ nhỏ 5cm kích thước tối thiểu của chuồng được khuyến cáo là 60 cm cho rùa và 120 cm cho rùa size 2 m
4 KẾT LUẬN
Bệnh sỏi bàng quang ở rùa phụ thuộc nhiều vào chế độ ăn và sinh hoạt hằng ngày của chúng song do không
có những triệu chứng cụ thể dẫn đến việc khó phát hiện bệnh bên trong cơ thể Cần đưa rùa đi khám hàng năm (sờ tìm sỏi bàng quang), lấy máu xét nghiệm và chụp X - quang giúp sớm phát hiện sỏi và các bệnh khác Nhìn chung, bệnh sỏi bàng quang ở rùa không khó chữa nhưng nếu không phát hiện kịp thời sẽ rất nguy hiểm đến sức khỏe Với kích thước nhỏ có thể dễ dàng loại bỏ qua đường thải, với những viên sỏi có kích thước to cần sự can thiệp của bác sĩ thú y có kinh nghiệm để phẫu thuật loại bỏ khỏi cơ thể Vì vậy, cần cân bằng lượng dinh dưỡng và hoạt động của rùa một cách hợp lý giúp rùa tránh khỏi những vấn đề liên quan về sỏi và tăng tuổi thọ
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] B M Rothschild et al., (2012) Morphology and Evolution of Turtles Chapter 27 Osseous and Other
Hard Tissue Pathologies in Turtles and Abnormalities of Mineral Deposition, pp 18-20
[2] Long Beach Animal Hospital., (2020) Tortoise Bladder Stones (Uroliths)
<https://lbah.com/reptile/tortoise-bladder-stones/>
[3] Nguyễn Huỳnh Kim Huệ, Nguyễn Vũ Thụy Hồng Loan., (2021) Khảo sát bệnh rối loạn chuyển hóa xương và sỏi urate trên rồng nam mỹ (iguana) tại Việt Nam Tạp chí Khoa học kỹ thuật Thú y tập XXVIII số 8 – 2021
[4] Vũ Kim Chiến., (2021) Sỏi urate trên thú nhỏ Tạp chí Khoa học kỹ thuật Thú y tập XXVIII số 8 – 2021 [5] Schultz, Rothschild, Pellegrini., (2012) Morphology and Evolution of Turtles
[6] Stuart McArthur, Roger WilkinsoN & Jean Meyer., (2004) Medicine and Surgery of Tortoises and Turtles
