1 Bốn con đường giao lưu Việt Nam – Phương Tây a) Con đường truyền giáo Đây là một quá trình và là thành tựu của giao lưu văn hóa ( Công giáo) Quá trình truyền giáo gắn liền với các thương nhân phươn.
Trang 11.Bốn con đường giao lưu Việt Nam – Phương Tây
a) Con đường truyền giáo
*Đây là một quá trình và là thành tựu của giao lưu văn hóa ( Công giáo)
Quá trình truyền giáo gắn liền với các thương nhân phương Tây
Đầu TK 20, đã xuất hiện truyền giáo nhưng không hiệu quả Vì thời gian truyền đạo ngắn, cản trở về ngôn ngữ, thiếu tính thích nghi với văn hóa Việt Nam
Năm 1615, đoàn truyền giáo dòng Tên tại Macao đến Việt Nam truyền giáo (nhưng chủ yếu là chăm sóc tinh thần cho người Nhật) Sau đó họ phát hiện người dân bản địa ở đây thuần hậu rất thích hợp để truyền giáo Các giáo sĩ dòng Tên về nhiều mặt như (toán học, thiên văn học, y học,…) Nên họ nghĩ ra được cách tuyên truyền các thành tựu khoa học vào việc truyền giáo
Sự du nhập thiên chúa giáo vào Việt Nam ngay từ thế kỉ XVI được chia làm
2 giai đoạn với nhiều thăng trầm
Giai đoạn 1: Thế kỉ XVII – XVIII
Giai đoạn thứ nhất là hoạt động của các giáo sĩ dòng Tên nửa đầu thế kỉ XVII
Giai đoạn thứ 2 là hoạt động của Hội truyền giáo Hải ngoại, từ nửa sau thế kỉ XVII – XVIII
Giai đoạn 2: Thế kỉ XIX.
Nhìn chung, trong 2 giai đoạn, hoạt động truyền bá đạo thiên chúa không diễn ra suôn sẻ, liên tục bị đứt quãng bởi các chính sách hạn giáo, cấm giáo của chúa Trịnh, chúa Nguyễn và sau này là vương triều Nguyễn
*Tiếp thu các thành tựu của văn hóa phương tây và chữ quốc ngữ
Các giáo sĩ truyền đạo thiên chúa tới Việt Nam, đã mang theo cả 1 thế giới văn minh phương Tây khác biệt và hiện đại, giới thiệu cho người dân Việt Đồng thời, Thiên Chúa giáo khi du nhập vào nước ta đã làm phong phú thêm nền văn hóa Việt Nam, cho dù có lúc nó đã đối mặt một cách gay gắt và quyết
Trang 2liệt với 1 số tôn giáo, tín ngưỡng và phong tục của dân tộc Trong đó, có những giá trị văn hóa cụ thể, như: chữ quốc ngữ, y học phương Tây, nhà in, nghệ thuật (kinh thánh, thánh ca…), kiến trúc
Hình thành các thành tựu trong toán học, thiên văn học, y học,… Hình thành
1 số nghề mới như sửa đồng hồ, đúc binh khí Và 1 số thành tựu như công trình dẫn nước, chữ quốc ngữ
*Văn hóa Việt Nam được truyền vào phương tây
Trong giai đoạn này giao lưu văn hóa Đông Tây tự nguyện chấp nhận Mang tính 2 chiều Bên cạnh việc tiếp thu các thành tựu văn hóa văn học phương Tây thì các giáo sĩ truyền giáo đã mang kiến thức về văn hóa, con người Việt Nam
về phương Tây rồi ra các tập sách
b) Con đường thương mại
Con đường tơ lụa bắt đầu từ Phúc Châu, Hàng Châu, Bắc Kinh (Trung Quốc) qua Mông Cổ, Ấn Độ, Afghanistan, Kazakhstan, Iran, Iraq, Thổ Nhĩ Kì, Hy Lạp, xung quanh vung Địa Trung Hải đến tận Châu Âu Về phía đông, con đường này cũng khởi đầu nối dài trên biển, đến Hàn Quốc, Nhật Bản Nó có chiều dài khoảng 6437km
Kênh tiếp xúc Đông Tây thứ 2 cũng ko kém phần quan trọng là kênh thương mại Đó là hoạt động giao thương của các thương nhân Bồ Đào Nha, Hà Lan, Anh, Pháp ở cả Đàng Trong và Đàng Ngoài Theo các tài liệu, các thương nhân mới là những người đến Việt Nam trước nhất
Họ có mặt ở Việt Nam ngay từ cuối thế kỉ XVI – đầu thế kỉ XVII, trong đó, đầu tiên là các thương nhân Bồ Đào Nha
Do mục đích giao thương, họ chủ yếu tập trung ở các đô thị như Phố Hiến,
Kẻ Chợ, Hội An,… Ở những nơi này, họ thiết lập các thương điếm của người châu Âu và tiến hành trao đổi hàng hóa với các thương nhân người Hoa, người Nhật,… Đồng thời, thiết lập quan hệ giao thương với cả Đàng Trong và Đàng Ngoài, trong đó chủ yếu là việc mua bán vũ khí
Trong số các nước phương Tây, Bồ Đào Nha là nước đầu tiên có mặt ở Đàng Trong Vào khoảng năm 1540, thương nhân Bồ Đào Nha từ Ma Cao hoặc Nam
Trang 3Dương (Indonesisa) đến Hội An vào tháng Chạp hoặc tháng Giêng bán, mua hàng như tơ, lụa, hồ tiêu, gỗ quý, thông qua các đại lí người Hoa, người Nhật ở Hội An rồi quay thuyền về các căn cứ trên (Ma Cao, Nam Dương)
Đối với Việt Nam, Bồ Đào Nha không thiết lập hệ thống thương điếm cho nên mọi quan hệ mua bán đều thông qua mối giới trung gian để gom hàng hóa, giao dịch Điều đáng lưu ý là các thương nhân người Bồ Đào Nha không để lại người thường trực ở Hội An nhưng lại muốn độc quyền mua bán ở Đàng Trong
Để làm việc đó, các thương nhân Bồ Đào Nha tìm mọi cách để lấy lòng chúa Nguyễn gửi tặng các đồ vật Những sản vật mà các thương nhân mua của Đàng Trong là tơ vàng, 1 số trầm hương, kỳ nam và 1 ít benzoin Đổi lại, các thương nhân Bồ Đào Nha mang đến diêm tiêu, súng ống, kẽm, đồng… có thợ kĩ thuật
đi cùng để bán lại cho Đàng Trong
Người Bồ Đào Nha đã dạy cho Chúa Nguyễn kĩ thuật đúc súng nên đươc các Chúa Nguyễn sủng ái và nể trọng
Điều cần nhận thấy là trong số các thương cảng của Đàng Trong thì Hội An được coi là một trong những thương cảng sầm uất nhất
c) Con đường du hành, du học
Du hành của những người phương Tây đến Họ ở một thời gian sau đó quay
về xuất bản sách hoặc nhật kí về những điều họ thấy tại Việt Nam
Du hoc người Việt sang phương Tây du học để học kiến thức phương Tây sau
đó về truyền bá ở phương Đông như Nguyễn Trường Tộ, Trần Đại Nghĩa, Trần Đức Thảo, …
-Có nhiều tập sách như: Một chuyến du hành Đàng ngoài, Một chuyến du hành Nam Hà
Trong « Một chuyến du hành đến xứ Nam Hà” năm 1792 – 1793, bên cạnh việc mô tả một cách tỉ mĩ và các vấn đề về địa lý, lịch sử của xứ Nam Hà, Barrow còn cung cấp nhiều thông tin thú vị về văn hóa, tín ngưỡng của xứ Nam
Hà
Trang 4Trong đó Barrow nhấn mạnh rằng “Ngành kĩ nghệ đặc biệt mà ngày nay có thể nói là người xứ Nam Hà nổi trội hơn cả là kĩ thuật đóng tàu biển của họ: chẳng thiếu loại kích cỡ nào cũng như có đủ các loại chất lượng gỗ dung để đóng tàu Những du thuyền dùng mái chèo là những chiếc thuyền thật xinh đẹp”
Địa danh Cù Lao Chàm và Hội An được Barrow nhắc đến nhiều lần trong tập
du ký này Về Cù Lao Chàm, Barrow có mô tả :” Một hòn đảo nhỏ có tên là Callao nằm cách phía Nam vịnh Turon chừng 30 dặm ”… hòn đảo này hoàn toàn kiểm soát lối ra vào của nhánh chính con song Faifo – trước đây là nơi buôn bán chính của nhiều nên ngoại thương – nằm trên đó “
Mô tả về cảng thị Hội An, đáng chú ý nhất là bức tranh vẻ cảnh thuyền bè buôn bán tấp nập trên song Faifo vào cuối thế kỷ XVIII với các thuyền buôn bán lớn của nước ngoài và nhiều ghe thuyền địa phương
d) Con đường chinh trị
Pháp xâm lược Việt Nam: Pháp đã đưa các thành tưu khoa học phương Tây vào công cuộc khai thác thuộc địa như điện, tàu hỏa, công nghiêp, hệ thống giao thông đường bộ, trường học,
2.Diễn trình giao lưu văn hóa Đông – Tây cổ - trung – cận – hiện.
Từ cổ đại cho đến sơ kì, trung kì thời trung đại
Quan hệ Đông- Tây được thực hiện qua các cuộc chiến tranh; qua giao lưu kinh tế, văn hóa; qua hoạt động của các nhà thám hiểm qua các nhà truyền giao Trong thời kì này “ con đường tơ lụa” giữ vai trò quan trọng như một hành lang thông thương về kinh tế và giao lưu về văn hóa
Cho đên đầu thế kỉ XV, trong quan hệ Đông – Tây, phương Đông vẫn giữ vai tròn ưu thế và vẫn tỏa chiều ánh sáng văn mình sang phương Tây vớ sự truyền
bá nhiều thành tuuj từ Trung Quốc, Ấn Độ , Tây Á sang các nước Địa Trung Hải
- Từ hậu kì Trung Đại cho đến thời Cận đại
Những cuộc phát kiến địa lý cuối thế kỉ XV- XVI
Trang 5Từ đây “ con đường tơ lụa trên bển” nối liền Đông Á với Nam Á và Tây Á phát triển thành con đường hang hải nối liên ba đại dương, mở ra “ thời đại thương mại”- thời đại hình thành và phát triển thương mại thế giới
Nhung cũng từ đây ưu thế kinh tế- xã hội nghiên hẵn về phương Tây
Thế kỉ XVIII- XIX, phương Đông chậm tiến so với phương Tây và hậu quả là trở thành đối tượng xâm lược và thông trị của các nược thực dân phương Tây
Từ cuối thế kỉ XIX, công cuộc khai thác thuộc địa từng bước làm thay đổi căn bản các xã hội châu Á
Người ta đã bắt đầu cuộc hình trình “hiện đại hóa “ bằng những cuộc vận động cải cách chấn hưng dân trí, dân khí
Bước vào thể kỉ XX, khi những yếu tố của chủ nghĩa từ bản đã lộ rõ trong nhiều không gian xã hội phương Đông, du là thuộc địa hay nửa thuộc địa, cũng tất yếu diễn ra sự chuyển đổi mô hình văn hóa, thiết chế văn hóa cũng như sự xuất hiện các loại hình văn hóa mới theo kiểu phương Tây
- Thời hiện đại
Sau chiến tranh thế giới thứ hai, phương Đông thuộc địa đã thức tỉnh, trở thành các quốc gia, dân tộc độc lập và bằng nhiều con đường khác nhau xây dựng lại đất nước, từng bước tiến lên văn minh hiện đại
Khoảng cách Đông – Tây dần trở thành thu hẹp cùng với sự khủng hoảng của văn minh phương Tây trong thời đại kĩ trị, sự thoái trào của “chủ nghĩa Châu
Âu trung tâm” và xu hướng toàn cầu hóa của thế giới hiện đại Những di sản độc đáo của châu Á dần được đề cao Quan hệ Đông- Tây dần tiến tới chỗ tôn trọng lẫn nhau, hợp tác bình đẳng
3.Thái độ của các nước phương đông đối với các nước phương Tây
Một là thái độ đối đầu, cự tuyệt
Không phải đến khi người Pháp vào xâm lược, giao lưu giữa văn hóa Việt Nam và văn hóa phương Tây mới điền ra Bởi trong văn hóa của cư dân Ốc Eo, người ta đã nhận thấy nhiều di vật của các cư dân La Mã cổ đại : "2 huy chương hay tiến La Mã, một vật thời Antonies (152 nằm sau công nguyên, 1 vật thời
Trang 6Marcus Anrelius 161-180 sau công nguyên Những di vật đó nói lên rằng Óc
Eo đã có những quan hệ thương mại quốc tế rộng rãi, các linh mục phương Tây
đã vào truyền giáo ở vùng Hải Hậu (nay thuộc tỉnh Nam Định), và chúa Trịnh vua Lê ở Đàng Ngoài cũng như các chúa Nguyễn ở Đàng Trong, rối nhà Tây Sơn đều có quan hệ với phương Tây Tuy nhiên, quan hệ thực sự diễn ra vào nửa sau thể kỉ XIX, khi thực dân Pháp đánh chiếm cửa Cần Giờ và đặt cách cai trị lên dân tộc Việt Nam Đây là thời kì biến động lớn về tư tưởng và chính trị, đồng thời văn hóa Việt Nam cũng có sự thay đổi căn bản Về phía người Pháp, đội quân đi xâm lược và đô hộ rất có ý thức dùng văn hóa như một công cụ cai trị nên bị người dân Việt, phản ứng một cách quyết liệt Có thế thấy thái độ ấy của các nhà nho yêu nước ở Nam Bộ hồi cuối thế kỉ XIX như Nguyễn Đình Chiểu, Trương Công Định, Nguyễn Trung Trực v.v Tiêu biểu cho sự cự tuyệt tiếp thu văn hóa Pháp này chính là cụ đồ Chiểu người có lòng yêu nước nồng nàn Cụ đã kiên quyêt không dùng một thứ gì liên quan đên Pháp như để khai thác thuộc địa người Pháp đã xây dựng hệ thống đường xi măng Nhưng cụ thà lội xuống ruộng để đi chứ không đi đường do Pháp xây dựng Hay cụ thà dung tro để giặc quần áo chứ không dung các loại bột giặc hay thuốc tẩy của Pháp sản xuất Vì vậy, người Việt chống lại cả văn hóa mà đội quân đi xâm lược định áp đặt cho họ
Hai là thái độ không điều kiện tiếp nhận văn minh phương tây
Sau các cuộc phát kiến địa lý, các cuộc cách mạng công nghiệp, các cuộc cách mạng tư sản, một số nước châu Âu như Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, Anh, Pháp, Hà Lan nổi lên như các đế quốc siêu cường, những kẻ chinh phục mạnh nhất và có ảnh hưởng lớn nhất Ngay sau khi xâm chiếm châu Phi, châu Á, người châu Âu đã dùng phường thức truyền giáo, đồng thời sử dụng các tiến bộ
kỹ thuật để chinh phục các dân tộc ở châu Á, châu Phi Đầu thế kỷ XIX, người Anh chiếm quyền kiểm soát tiểu lục địa Ấn Độ, Ai Cập, Malaysia, Australia, New Zealand và Nam Phi; người Pháp chiếm Đông Dương; người Hà Lan chiếm Đông Ấn
Sau khoảng một thế kỷ bị thôn tính, các nước thuộc địa tuy đã bị khai thác kiệt quệ về tài nguyên và nhân lực nhưng lịch sử ghi nhận rằng, hầu hết các nước này đã có sự thay đổi lớn về diện mạo kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội
Trang 7Cuộc tiếp xúc văn minh phương Tây thời kỳ cận đại đã làm thay đổi về chất nền văn hóa của nhiều nước Lúc này, các nước thuộc địa bị cưỡng chế tiếp xúc, giao lưu và tiếp biến văn hóa với người phương Tây Họ phải trực tiếp xử lý mối quan hệ biện chứng giữa yếu tố nội sinh với các yếu tố ngoại sinh, kết quả
có thể diễn ra theo hai trạng thái: một là, yếu tố ngoại sinh lấn át triệt tiêu yếu tố nội sinh và hai là, yếu tố ngoại sinh
Điều này, đã dẫn đến hệ quả nhiều nước tại Châu Phí do có nền văn hóa nội sinh yếu nên đã tiếp thu văn hóa Phương Tây một cách không điều kiện Điều này đã khiến cho văn hóa bản địa bị lu mờ đi Ngày nay ở nhiều quốc gia Châu Phi nói tiếng Anh, Pháp, Bồ Đào Nha,… và họ không còn nhớ ngôn ngữ bản địa của họ Một hệ quả khác là khi họ đã được độc lập nhưng họ lại muốn quay trở lại thời thuộc địa Bởi trong thời kỳ thuộc địa tuy họ bị các chủ đồn điền bóc lột sức lao động nhưng đổi lại họ được lo ăn, ở Nhưng khi đất nước độc lập họ được tự do nhưng họ lại không biết làm việc gì để nuôi song bản thân mình
Ba là tiếp thu có chọn lọc hay nói đúng hơn là thái độ thâu hóa văn minh Phương Tây, tạo ra giá trị mới Đây chính là thái độ văn hóa đúng đắn với các dân tộc phương Đông và nó đã trở thành một giải pháp tối ưu.
Từ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX, văn hóa Việt đã tiếp xúc với văn hóa Pháp và biến đổi mạnh mẽ theo chiều hướng Âu hóa cả về vật chất, tinh thần Trong thời kỳ này, Nho giáo được nhà Nguyễn đưa lên địa vị độc tôn nhưng ngày một suy tàn, trở thành lực cản phát triển và là một nguyên nhân khiến cho đất nước mất độc lập về tay Pháp Giai đoạn đầu thời Pháp thuộc, dân ta chống
Âu hóa và cố gắng Việt Nam hóa ảnh hưởng của phương Tây Chúng ta đều biết, thứ văn tự gọi là chữ Quốc ngữ mà ngày nay chúng ta vô cùng quý trọng, vào cuối thế kỷ XIX đã từng được giới giáo sĩ và thực dân sử dụng làm công cụ phục vụ mục tiêu truyền giáo và mưu đồ nô dịch Chính vì thế nên nó không thể nào phổ biến được trong nhân dân và giới sĩ phu yêu nước, mặc dù thực dân Pháp rất tích cực thực hiện chủ trương bãi bỏ chữ Hán và nền Hán học ở ba miền, thiết lập các trường Pháp - Việt Tình hình đó kéo dài suốt 40 năm kể từ khi tờ báo có sử dụng chữ Quốc ngữ đầu tiên là tờ Gia Định Báo ra đời năm
1865 Nhưng từ đầu thế kỷ XX, với phong trào Duy Tân Đông Du (1905 -1908) và các trào lưu văn học, nghệ thuật sau đó, văn hóa Việt Nam đã chủ
Trang 8động hội nhập với văn hóa phương Tây để hiện đại hóa, tự cường, thoát ly khỏi vòng ảnh hưởng của văn hóa Trung Hoa Trong quá trình giao lưu văn hóa với phương Tây, cư dân Việt đã tiếp thu những yếu tố đáp ứng các nhu cầu vật chất
và tinh thần để bổ sung vào hành trang văn hóa, và những yếu tố ấy đều được Việt hóa ở những mức độ khác nhau trong quá trình du nhập Thứ nhất là chủ Quốc ngữ, từ chỗ là loại chủ viết dùng trong nội bộ một tôn giáo được dùng như chữ viết của một nền văn hóa Thứ hai là sự xuất hiện của các phương tiện văn hóa như nhà in, máy in ở Việt Nam v.v Thứ ba là sự xuất hiện của báo chỉ, nhà xuất bản Thứ tư là sự xuất hiện của một loạt các thể loại, loại hình văn nghệ mới như tiểu thuyết, thơ mới, điện ảnh, kịch nói, hội họa v.v Có thể nói,
“xác” của chúng từ phương Tây lại, nhưng chúng đã được cải biến để dung hợp với văn hóa truyền thống của Việt Nam và được sử dụng vì lợi ích phát triển của Việt Nam, cho nên “hồn” của chúng là của Việt Nam, và chúng được người Việt Nam vui lòng đón nhận Kể từ chặng đường này, văn hóa Việt và văn hóa Việt Nam đã chuyển sang quỹ đạo hiện đại hóa, hội nhập với văn hóa phương Tây và thế giới