Vai trò của con người tơ lụa thời kì cổ trung đại đối với sự giao lưu kinh tế và văn hóa đông tây

Đồng thời, nghiên cứu về sự giao lưu kinh tế thương mại và văn hóa Đông - Tây qua con đường tơ lụa không chỉ cho chúng ta thấy một bức tranh sinh động về hoạt động thương mại thời cổ tru

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC LỊCH SỬ

Người hướng dẫn khoa học:

PGS.TS Nguyễn Thị Hương

i

LỜI CẢM ƠN

Tác giả luận văn xin được bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới PGS TS

Nguyễn Thị Hương - người đã gợi ý đề tài và luôn hướng dẫn tận tình, chu đáo

để tôi hoàn thành Luận văn Thạc sĩ “Vai trò của con đường tơ lụa thời kì cổ

trung đại đối với sự giao lưu kinh tế và văn hóa Đông - Tây”

Tôi xin chân thành cảm ơn phòng Sau Đại học, Khoa Lịch sử, Tổ Lịch sử

Thế giới trường Đại Học Vinh, Viện Nghiên cứu Trung Quốc, Thư viện Quốc

gia Hà Nội, Thư viện trường Đại học Sư Phạm I Hà Nội, Thư viện trường Đại

học Vinh đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện đề tài này

Tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới những người thân trong gia

đình, bạn bè đã động viên, tạo mọi điều kiện cho tôi trong quá trình thực hiện

luận văn

Mặc dù đã cố gắng trong quá trình thực hiện đề tài, nhưng chắc chắn

luận văn vẫn còn có thiếu sót Rất mong nhận được những ý kiến đóng góp chân

thành của các nhà khoa học và quý thầy cô

Xin chân thành cảm ơn!

Vinh, tháng 8 năm 2017

Tác giả

Phùng Thị Hà Giang

ii

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN i

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 7

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 8

5 Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu 8

6 Đóng góp của luận văn 9

7 Bố cục của luận văn 10

NỘI DUNG 11

Chương 1 11

KHÁI QUÁT VỀ CON ĐƯỜNG TƠ LỤA CỔ TRUNG ĐẠI 11

1 1 Khái quát về con đường tơ lụa trên bộ 11

1.1.1 Cơ sở hình thành con đường tơ lụa trên bộ 11

1.1.2 Sự hình thành và phát triển của con đường tơ lụa trên bộ (khoảng từ thế kỉ II TCN đến thế kỉ VIII, IX) 12

1.1.3 Sự suy vong của con đường tơ lụa trên bộ (khoảng thế kỷ VIII đến thế kỉ XIV) 21

2.1.1 Cơ sở hình thành con đường tơ lụa trên biển 24

2.2.1 Sự hình thành và phát triển của con đường tơ lụa trên biển (khoảng từ thế kỉ V đến thế kỉ XVI) 25

2.3.1 Sự suy vong của con đường tơ lụa trên biển (khoảng từ thế kỉ XVI đến thế kỉ XIX) 32

*Tiểu kết chương 1: 34

iii Chương 2: VAI TRÒ CỦA CON ĐƯỜNG TƠ LỤA ĐỐI VỚI SỰ GIAO LƯU KINH TẾ ĐÔNG - TÂY 35 2.1 Con đường tơ lụa trên bộ với sự giao lưu kinh tế Đông - Tây 36 2.2 Con đường tơ lụa trên biển với sự giao lưu kinh tế Đông - Tây 45 Chương 3: VAI TRÒ CỦA CON ĐƯỜNG TƠ LỤA CỔ TRUNG ĐẠI ĐỐI VỚI SỰ GIAO LƯU VĂN HÓA ĐÔNG - TÂY 56 3.1 Con đường tơ lụa - con đường truyền bá tôn giáo, nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc 57 3.2 Trao đổi tri thức qua con đường tơ lụa 64 3.3 Đánh giá vai trò của con đường tơ lụa cổ trung đại đối với sự giao lưu văn hóa Đông - Tây 74 KẾT LUẬN 78

1

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1 Trong xu thế ngày nay, khi khoa học và kĩ thuật đã phát triển đến trình

độ cao, sự bùng nổ của công nghệ thông tin đang diễn ra hàng ngày, hàng giờ thì

sự giao lưu kinh tế, văn hóa giữa các quốc gia, các dân tộc, các châu lục, giữa phương Đông và phương Tây lại càng được đẩy mạnh hơn bao giờ hết Giao lưu kinh tế và văn hóa đã trở thành một vấn đề nổi bật thu hút sự quan tâm của các nhà lãnh đạo, của các học giả và của toàn xã hội

Với sự chuyển mình vượt bậc của hoạt động thương mại thế giới do sự phát triển của hệ thống giao thông và chính sách “mở cửa” của nhiều quốc gia trên thế giới đã tác động rất lớn đến giao lưu và hợp tác quốc tế Ngoại thương phát triển, sự giao lưu kinh tế quốc tế được tăng cường làm cho bộ mặt kinh tế thế giới ngày càng phồn thịnh Tạo nên sự tiếp xúc và giao lưu văn hóa giữa các quốc gia, các dân tộc trên tất cả các phương diện từ văn hóa ăn, mặc, ở, ứng xử cho đến tôn giáo, nghệ thuật và khoa học kĩ thuật Đó cũng là yếu tố góp phần tạo nên tính “đa sắc, đa màu” của nền văn minh nhân loại

Khi khoa học và công nghệ càng phát triển thì nó lại thúc đẩy quá trình toàn cầu hóa tăng lên một cách mạnh mẽ Trong xu thế toàn cầu hóa, liên kết và hội nhập quốc tế hiện nay đang đặt ra cho các quốc gia không chỉ những thời cơ

và tiềm năng để phát triển mà còn phải đối diện với rất nhiều thách thức Để góp phần ngăn ngừa xung đột, tạo dựng một thế giới hòa bình, ổn định và hữu nghị, các nước lại càng phải coi trọng và tăng cường sự giao lưu kinh tế và văn hóa để nhằm tạo dựng lòng tin, sự hiểu biết thông cảm lẫn nhau và phát triển tình hữu nghị Đó là những yếu tố vô cùng quan trọng cho sự phát triển bền vững của mỗi quốc gia và toàn thế giới Không chỉ đến ngày nay, giao lưu kinh tế và văn hóa mới diễn ra trên quy mô rộng lớn và mang tính chất toàn cầu như vậy, mà ngay

từ thời kì xa xưa trong lịch sử, sự giao lưu giữa các quốc gia, các dân tộc giữa

2 phương Đông và phương Tây đã là một nhu cầu thiết yếu và thực tế nó đã diễn

ra trên một con đường có tên gọi là “con đường tơ lụa”

2 “Con đường tơ lụa” là hệ thống các con đường thông thương buôn bán nổi tiếng từ Đông sang Tây từ hàng nghìn năm trong lịch sử nhân loại Con đường này không đơn thuần chỉ là huyết mạch giao thông và buôn bán của các thương nhân trong quá khứ mà nó còn có ý nghĩa như “nhịp cầu” nối liền văn minh, là một hành trình văn hóa, tôn giáo đa dạng được hòa trộn Con đường buôn bán cổ xưa này chính là con đường giao thông quan trọng giữa phương Đông và phương Tây trong suốt một giai đoạn lịch sử lâu dài Giao lưu kinh tế - văn hóa giữa phương Đông và phương Tây thời cổ trung đại phần lớn được tiến hành qua con đường này

Vì thế, việc nghiên cứu về con đường tơ lụa sẽ làm rõ quá trình hình thành, phát triển và suy vong của con đường này suốt từ thế kỉ II TCN - khi con đường tơ lụa chính thức ra đời cho đến khi nó bị lụi tàn Đồng thời, nghiên cứu

về sự giao lưu kinh tế thương mại và văn hóa Đông - Tây qua con đường tơ lụa không chỉ cho chúng ta thấy một bức tranh sinh động về hoạt động thương mại thời cổ trung đại; mà còn lí giải tại sao các thành tựu của hai khu vực văn minh phương Đông và phương Tây lại có mối liên hệ, ảnh hưởng và giao lưu với nhau

ở thời kì này Qua đó góp phần làm sáng rõ hơn từng chặng đường phát triển của lịch sử thế giới cổ - trung đại; khẳng định vai trò con đường tơ lụa đối với sự giao lưu kinh tế, văn hóa Đông Tây ở thời kì này, đồng thời nó cũng đặt nền móng cho giao lưu kinh tế - văn hóa Đông Tây ngày nay

3 Là một giáo viên giảng dạy lịch sử ở trường trung học phổ thông, nghiên cứu vấn đề này không chỉ góp phần thỏa mãn niềm đam mê của bản thân đối với một đề tài lịch sử lí thú; mà còn giúp tôi có thêm một mảng tư liệu mới

để góp phần làm phong phú hơn, sâu sắc hơn các bài giảng về lịch sử Trung

3

Quốc, về sự giao lưu kinh tế - văn hóa giữa phương Đông và phương Tây thời kì

cổ trung đại

Xuất phát từ những lí do về lí luận và thực tiễn nêu trên, chúng tôi quyết

định chọn “Vai trò của con đường tơ lụa thời kì cổ trung đại đối với sự giao lưu kinh tế và văn hóa Đông - Tây” làm đề tài luận văn thạc sĩ Với hi vọng sẽ góp

phần nhận thức được một cách đúng đắn, khách quan hơn về vai trò con đường

tơ lụa xưa và những tác động, ảnh hưởng của nó đối với sự giao lưu, hợp tác kinh tế - văn hóa ngày nay

2 Lịch sử vấn đề

Cho đến nay đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về con đường tơ lụa Trong khuôn khổ tài liệu chúng tôi tiếp cận được, có thể điểm ra những công

trình tiêu biểu liên quan đến đề tài:

2.1 Tình hình nghiên cứu trong nước

Ở Việt Nam, có rất nhiều công trình nghiên cứu về con đường tơ lụa thời

kì cổ trung đại Đầu tiên phải kể đến công trình nghiên cứu của hai tác giả là

Nguyễn Minh Mẫn và Hoàng Quốc Việt trong cuốn “Con đường tơ lụa quá khứ

và tương lai” Cuốn sách đã đưa đến cho người đọc một cách nhìn khái quát

nhất về con đường tơ lụa trong phạm vi không gian và thời gian rộng lớn của sự giao lưu văn hóa phương Đông và phương Tây Ở tác phẩm này đã đề cập đến xuất xứ của con đường tơ lụa trên bộ và con đường tơ lụa trên biển cũng như quá trình phát triển và bước đầu đã đề cập đến vai trò của nó đối với sự giao lưu kinh tế - văn hóa Đông Tây

Trong cuốn “Almanach - những nền văn minh thế giới” của nhiều tác giả,

Nhà xuất bản Văn hóa - Thông tin, Hà Nội, 1995, có bài viết của Đặng Thanh Tịnh trong đó đưa ra một số thông tin về sự hình thành con đường tơ lụa Đồng thời, cũng có một số phát hiện khảo cổ chứng tỏ sự tồn tại và sự buôn bán, trao đổi của thương nhân các nước diễn ra trên con đường này

Tác giả Ngô Minh Oanh trong cuốn “Tiếp xúc và giao lưu văn minh trong lịch sử nhân loại”, Nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội, 2005, có viết về con đường

tơ lụa Bên cạnh việc đề cập tới sự vận chuyển tơ lụa từ Trung Quốc sang phương Tây thì cũng đã đề cập đến sự giao lưu qua lại của một số lĩnh vực văn hóa giữa hai khu vực này, trong đó tác giả cũng đưa ra một số dẫn chứng khảo

cổ về văn hóa rất cụ thể và xác đáng

Cũng đề cập đến những vấn đề tương tự có một số bài viết của các nhà

nghiên cứu Việt Nam như: tác giả Vũ Linh “Con đường tơ lụa trên biển và vị trí của Việt Nam” đăng trên Tạp chí Xưa và Nay, số 131 hay bài viết của Lương

Thị Thoa trên Tạp chí nghiên cứu lịch sử số 4, 1998, cũng đưa ra những ý kiến hết sức cụ thể về việc giao lưu Đông - Tây trong tình hình hiện nay

Ngoài ra “Con đường tơ lụa” được đề cập đến ở một số tài liệu như “Lịch

sử Trung cận đông”, Nhà xuất bản Giáo dục (2009); “Lịch sử văn minh thế giới”, Nhà xuất bản Giáo dục (2009); “Lịch sử thế giới trung đại”, Nhà xuất bản Giáo dục (2010); “Lịch sử Trung Quốc”, Nhà xuất bản Giáo dục (2009)…

2.2 Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài

Nghiên cứu về con đường tơ lụa là đề tài thu hút sự quan tâm của rất nhiều học giả và các nhà nghiên cứu nước ngoài, có thể điểm qua một số tác giả

và công trình nghiên cứu sau đây:

Tác phẩm “Phương Đông và phương Tây” của N Konrat, Trịnh Bá Dĩnh

dịch, Nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội, 1997, nêu ra những vấn đề, những dẫn

5

chứng chứng minh sự đan bện vào nhau của đời sống lịch sử các dân tộc phương Đông và phương Tây thời trung đại

Cuốn “Mối quan hệ về kinh tế, văn hóa giữa Trung Quốc và Ấn Độ thời

cổ đại” của tác giả V Msơten do Phạm Hồng Việt dịch, thuộc tư liệu trường

Đại học Sư phạm I, 1960 cũng có nói về việc buôn bán giữa Ấn Độ và Trung Quốc thời cổ đại Tuy cuốn sách không đề cập rõ về con đường tơ lụa nhưng nó cũng cung cấp cho ta những kiến thức phong phú để hiểu hơn về việc trao đổi kinh tế, văn hóa

Ahmad Hasan Dani với “Những con đường tơ lụa - những con đường của tri thức” trên tạp chí Người đưa tin Unesco, tháng 3/1989 đã giới thiệu một cách

khái quát về những phương thức giao lưu văn hoá giữa phương Đông và phương Tây thông qua nhiều con đường, trong đó có con đường tơ lụa

Tìm hiểu các nguồn tư liệu nghiên cứu ở nước ngoài khi nghiên cứu về con đường tơ lụa đã cho thấy những nghiên cứu của các học giả Trung Quốc là tập trung nhiều nhất

Đầu tiên, tác giả Xa Mộ Kì với tác phẩm “Con đường tơ lụa” (do Nguyễn

Phố dịch ), Nhà xuất bản trẻ, 2008, cuốn sách kể về cuộc hành trình của tác giả

đi tìm lại những dấu tích của con đường tơ lụa cổ đại

Tiếp theo là nghiên cứu của tác giả Đặng Tân Dụ với bài viết “Con đường

tơ lụa và tác dụng của nó trong giao lưu văn hóa Trung Quốc - phương Tây”

đăng trên Tạp chí nghiên cứu Trung Quốc, 4(20), tr.39-41, do Đào Duy Đạt dịch, bài viết này đã bước đầu đề cập đến vai trò của con đường tơ lụa đối với sự giao lưu văn hóa Đông - Tây

Ngoài ra còn có các tài liệu tiếng Trung như:

Cuốn “Lịch sử con đường tơ lụa” (丝绸的历史) của tác giả Lưu Trị

Nguyên, NXB Thế giới mới phát hành ở Bắc Kinh, năm 2006, có đề cập đến lịch sử của con đường tơ lụa, khái quát về sự ra đời con đường tơ lụa trên bộ và

6

trên biển, đặc biệt tác phẩm nhấn mạnh về con đường tơ lụa thời nhà Nguyên và nhà Minh

“Con đường tơ lụa cổ đại Trung Quốc” (中国古代丝绸之路), tác giả Vu

Tân Hoa, NXB nhân dân Tứ Xuyên có đề cập đến nguồn gốc con đường tơ lụa, chỉ ra các tuyến đường chính của nó, phương thức vận chuyển và sự giao lưu kinh tế và văn hóa trên con đường huyền thoại này

“Con đường tơ lụa” (丝绸之路) của tác giả Trương Nhất Bình, NXB Truyền bá ngũ châu, 2005 Tác giả đã đề cập đến quê hương của con đường tơ lụa; khái quát các cuộc viễn chinh của Trương Khiên, Đường Tăng… đồng thời nhấn mạnh sự phát triển con đường bộ dưới thời Nhà Đường và sơ lược về sự giao lưu văn hóa, văn minh Đông - Tây trên con đường này

“Con đường tơ lụa trên biển” (海上丝绸之路) của tác giả Lý Khánh Tân,

NXB Truyền bá ngũ châu, 2006, là cuốn sách đề cập đến con đường tơ lụa trên biển một cách có hệ thống Đã chỉ ra thời kỳ đầu của việc kết nối tuyến đường biển Đông - Tây; quá trình khai thông đường biển Quảng Châu; chính sách của nhà Tống, Nguyên đối với mậu dịch trên biển; cuối cùng đề cập đến giai đoạn mới - giai đoạn phát triển của mậu dịch hàng hải thế giới…

Những tài liệu nêu trên thực sự là nguồn tài liệu quý giá cho chúng tôi thực hiện đề tài này

2.3 Tìm hiểu lịch sử nghiên cứu trong và ngoài nước có liên quan đến

đề tài luận văn, có thể rút ra một số nhận xét sau:

Việc nghiên cứu về con đường tơ lụa của các học giả ở Việt Nam được bắt đầu từ rất sớm, chủ yếu tập trung vào tìm hiểu một cách khái quát về sự ra đời, phát triển và suy vong của con đường tơ lụa kể cả trên bộ và trên biển Còn

về vai trò của con đường tơ lụa cổ trung đại đối với sự giao lưu kinh tế và văn hóa Đông - Tây thì gần đây mới bắt đầu được các nhà sử học chú ý, nhưng cũng còn rất ít Mặc dầu vậy, các kết quả nghiên cứu trong nước đã đặt nền móng cho

Nhìn chung, các bài viết, các công trình nghiên cứu của các tác giả trong

và ngoài nước mà chúng tôi tiếp cận được là nguồn tài liệu bổ ích để chúng tôi

có thể kế thừa cả về nội dung lẫn phương pháp nghiên cứu khi thực hiện đề tài nghiên cứu của mình Tuy nhiên, dựa vào các tài liệu mà chúng tôi tiếp cận cho thấy việc đi sâu tìm hiểu về giao lưu kinh tế thương mại và văn hóa Đông - Tây qua con đường tơ lụa chưa mang tính hệ thống và toàn diện Chính vì vậy nghiên cứu đề tài này, chúng tôi mong muốn đi sâu tìm hiểu về vai trò của con đường tơ lụa cổ trung đại đối với sự giao lưu kinh tế - văn hóa Đông Tây nhằm góp phần tạo nên cách nhìn bao quát hơn về con đường huyền thoại này

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là con đường tơ lụa thời kì cổ trung đại

và vai trò của nó đối với sự giao lưu kinh tế, văn hóa Đông - Tây

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi thời gian: Luận văn tập trung tìm hiểu, nghiên cứu giai đoạn từ thế kỉ II TCN (khi con đường tơ lụa trên bộ hình thành) đến thế kỉ XIX là thời điểm suy yếu hoàn toàn của con đường tơ lụa trên biển

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Khái quát về sự ra đời, phát triển, suy vong của con đường tơ lụa trên bộ

và trên biển

- Làm rõ vai trò của con đường tơ lụa cổ trung đại đối với sự giao lưu kinh tế, văn hóa Đông - Tây

- Phân tích, đánh giá về vai trò của con đường tơ lụa và sự kế thừa của nó

trong giao lưu kinh tế, văn hóa Đông - Tây ngày nay để từ đó có cái nhìn khách quan về tầm quan trọng của con đường này đối với sự phát triển kinh tế, văn hóa của nhân loại

5 Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu

5.1 Nguồn tư liệu

Nguồn tư liệu bằng tiếng Việt bao gồm: các công trình khoa học, các bài báo, tạp chí của các nhà nghiên cứu Việt Nam và nước ngoài (đã dịch sang tiếng Việt) và nguồn tư liệu bằng tiếng Trung về con đường tơ lụa thời cổ trung đại và

con đường tơ lụa hiện nay

Một số trang web đáng tin cậy

9

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Để giải quyết các nhiệm vụ nêu trên, luận văn dựa trên thế giới quan và phương pháp của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, đồng thời tác giả còn sử dụng tổng hợp các phương pháp logic và lịch sử, phân tích và tổng hợp, quy nạy và diễn dịch, so sánh và đối chiếu để rút ra các kết

luận

6 Đóng góp của luận văn

Luận văn góp phần phục dựng lại quá trình hình thành, phát triển và suy

vong của con đường tơ lụa trên bộ và trên biển

Luận văn là công trình nghiên cứu khoa học tương đối toàn diện, rõ ràng,

có hệ thống về vai trò con đường tơ lụa cổ trung đại đối với sự giao lưu kinh tế, văn hóa Đông - Tây

Trên cơ sở tiếp cận một cách đa chiều các nguồn tư liệu trong nước và nước ngoài quan trọng, luận văn đã đặt ra và giải quyết những luận đề khoa học

có ý nghĩa: bước đầu khắc họa được những hoạt động giao lưu kinh tế, văn hóa Đông - Tây thời cổ trung đại qua con đường tơ lụa trên bộ và trên biển Qua đó thấy được tầm quan trọng của quá trình giao lưu, hợp tác kinh tế và văn hóa trong xu thế hiện đại ngày nay

Ngoài ra, những tư liệu thu thập và kết quả có thể dùng làm tài liệu để giảng dạy, học tập nghiên cứu khoa học khi tìm hiểu về con đường tơ lụa cổ trung đại Đặc biệt là đối với các giáo viên phổ thông khi giảng dạy phần lịch sử thế giới cổ - trung đại

10

7 Bố cục của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung luận văn gồm có 3 chương

Chương 1: Khái quát về con đường tơ lụa cổ trung đại

Chương 2: Vai trò của con đường tơ lụa cổ trung đại đối với sự giao lưu kinh tế Đông - Tây

Chương 3: Vai trò của con đường tơ lụa cổ trung đại đối với sự giao lưu văn hóa Đông - Tây

11

NỘI DUNG Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ CON ĐƯỜNG TƠ LỤA CỔ TRUNG ĐẠI

1 1 Khái quát về con đường tơ lụa trên bộ

1.1.1 Cơ sở hình thành con đường tơ lụa trên bộ

Lịch sử phát triển xã hội loài người sau khi bước qua thời kì nguyên thủy

đã có bước ngoặt lớn đó chính là sự ra đời của các nền văn minh

Đầu tiên phải kể đến là phương Đông (châu Á và châu Phi) với sự xuất hiện của bốn trung tâm văn minh lớn là Ai Cập, Ấn Độ, Lưỡng Hà và Trung Quốc Mặc dù ra đời trên những vùng lãnh thổ khác nhau nhưng các trung tâm văn minh này lại có đặc điểm chung đó là hình thành trên lưu vực các con sông lớn mang đặc trưng kinh tế nông nghiệp thủy nông Với điều kiện tự nhiên thuận lợi, đất phù sa màu mỡ chỉ cần công cụ bằng đá, bằng đồng cũng có thể canh tác được cho nên văn minh phương Đông đã hình thành từ rất sớm và đạt nhiều thành tựu rực rỡ Sự phát triển của kinh tế nông nghiệp thúc đẩy sự phát triển của thủ công nghiệp và hình thành nên những giá trị về văn hóa

Từ thế kỉ VIII - VI TCN, trên bờ Bắc Địa Trung Hải xuất hiện các quốc gia cổ đại phương Tây Sự hình thành các quốc gia cổ đại phương Tây muộn hơn so với phương Đông bởi điều kiện tự nhiên ở đây có phần khắc nghiệt hơn Trong khi đó, dưới con mắt của người phương Tây thì phương Đông là xứ sở của hương liệu, vàng bạc, tơ lụa Vua chúa của các nước phương Tây đều thèm khát những sản phẩm này của phương Đông Đó là nguyên nhân thúc đẩy hoạt động giao lưu, buôn bán phát triển Thương nhân các nước tìm đường đến Trung Quốc, Ấn Độ để buôn bán, trao đổi hàng hóa Dẫn tới sự ra đời của con đường thương mại đầu tiên trên thế giới - con đường tơ lụa nối liền giữa phương Đông

và phương Tây

12

Thuật ngữ “con đường tơ lụa” là chỉ mạng lưới các tuyến đường thương mại kết nối giữa hai khu vực phương Đông và phương Tây trong lịch sử Sản phẩm “tơ lụa” chính là một trong những sản vật chủ yếu được mua bán, trao đổi trên con đường này Con đường tơ lụa trở thành con đường quan trọng nhất và là đại diện tiêu biểu trong hệ thống những tuyến giao thương lúc bấy giờ

Tuy nhiên, khái niệm con đường tơ lụa đến thế kỉ XIX mới được hình

thành Người khai sinh ra khái niệm “con đường tơ lụa” là nhà vật lí học người Đức Fecđinăng Vôn Richtôphen Sở dĩ mang tên “con đường tơ lụa” là vì con

đường có ý nghĩa thương mại vô cùng to lớn [19, tr.35] Con đường được biết đến qua các truyền thuyết xa xưa, con đường thể hiện khát vọng của con người

về sự khám phá thế giới xung quanh, về ước muốn vươn xa hơn Vào thời cổ đại, khi công cụ, phương tiện chưa phát triển người xưa đã khai phá ra con đường tơ lụa dài dằng dặc mà lộ trình trải qua vạn dặm sa mạc mênh mông, thảo nguyên rộng lớn, núi cao hiểm trở

1.1.2 Sự hình thành và phát triển của con đường tơ lụa trên bộ (khoảng từ thế kỉ II TCN đến thế kỉ VIII, IX)

Con đường buôn bán giữa phương Đông và phương Tây cũng như giữa những quốc gia trong từng khu vực đã có từ rất lâu và đã góp phần tạo nên sự phát triển của thương nghiệp và kinh tế thế giới Trong suốt cả thời kì cổ trung đại, sự giao lưu Đông - Tây khó có thể diễn ra thường xuyên và liên tục bởi kĩ thuật lúc này chưa phát triển, các kiến thức địa lí còn hạn chế, phương tiện giao thông đi lại quá khó khăn Việc buôn bán trao đổi chủ yếu diễn ra bằng đường

bộ và con đường tơ lụa chính là con đường tạo nên sự thông thương Đông - Tây chủ yếu trong thời kì này

Con đường tơ lụa là con đường thông thương đường bộ từ Trung Quốc, qua Cam Túc, Lương Châu, các nước Hồi Hột sang thế giới phương Tây Và nếu lấy địa danh ngày nay thì con đường tơ lụa bắt đầu từ Trường An chạy qua

13

hành lang Hà Tây và lòng chảo Tarim của Tân Cương - Trung Quốc qua ba nước thuộc cộng hòa Liên Xô cũ Tajikixtan, Udơbêkixtan, Tuốcmêni Sau đó qua Ápgannixtan, Iran, Irắc rồi chạy thẳng đến cửa biển Địa Trung Hải của Syrie và Liban Đây được xem là con đường thông thương dài nhất và quan trọng nhất thời cổ Tuy con đường có lưu thông những hàng hóa khác như pha lê của La mã và Syrie, len dạ của Tây Á, nhưng chủ yếu vẫn là tơ lụa của Trung Quốc Qua những dấu tích tơ lụa, gấm vóc đào được ở các lăng mộ nằm rải rác

từ Cam Túc, Tân Cương đến Trung Á, Ả Rập, như hai di chỉ tơ lụa cổ Niya và Astana Tuốc phan nằm trên con đường buôn bán từ Đôn Hoàng đến Kachga, thuộc vùng lòng chảo Tarim (Tân Cương), được Trung Quốc phát hiện năm

1949 đã khẳng định được sự hình thành con đường tơ lụa xưa [44, tr.764]

Con đường tơ lụa được hình thành rất sớm, nhưng lúc đầu con đường này được thành lập với ý định quân sự, chính trị nhiều hơn Trung Quốc thời Tần Thủy Hoàng với chính sách thống trị tàn bạo, đời sống nhân dân vô cùng cực khổ, lòng căm thù, oán giận của nhân dân lên cao đến tột độ Chính vì vậy, không lâu sau khi Tần Thủy Hoàng qua đời, hàng loạt các cuộc khởi nghĩa nông dân và các tầng lớp nhân dân nổ ra khắp mọi nơi Lưu Bang sau khi đánh bại lực lượng nhà Tần và các thế lực đối lập là Hạng Vũ đã lên làm vua, đóng đô ở Lạc Dương, sau rời sang Trường An, lập nên nhà Hán (206 TCN - 220 SCN) Sau khi củng cố ngai vàng của mình, thiết lập sự ổn định của tình hình trong nước, các vua nhà Hán mà đặc biệt là Hán Vũ Đế đã liên tiếp mở những cuộc chiến tranh xâm lược các nước xung quanh để mở rộng lãnh thổ của nhà Đại Hán Lúc

đó ở phía Bắc chưa vượt dãy Vạn lý trường thành ngày nay, phía Tây đến Đông Nam tỉnh Cam Túc và phía Nam chỉ bao gồm một dải đất nằm dọc theo hữu ngạn sông Trường Giang Hán Vũ Đế cũng bắt đầu hướng về phía Tây, tìm kiếm đồng minh để chống lại Hung Nô (thuộc chủng tộc Mông Cổ), từ đó sẽ triển khai kế hoạch khuất phục các quốc gia Tây Vực ở vùng Tân Cương và Trung Á

14 Năm 138 TCN, kỵ binh của Hung Nô đã tấn công và buộc bộ lạc Đại Nguyệt Thị phải rời sang phía Tây Cùng thời gian này, quân Hung Nô cũng thường xuyên xâm phạm, quấy rối ở vùng Trung Nguyên, đe dọa tới chính sách bành trướng của Đại Hán, cho nên Hán Vũ Đế đã chủ trương liên hợp với Đại Nguyệt Thị để tấn công Hung Nô Tuy nhiên muốn đi tới Đại Nguyệt Thị phải trải qua một chặng đường xa xôi, hiểm trở Đặc biệt, lại phải qua khu vực chiếm đóng của Hung Nô Để thực hiện mục đích của mình, Hán Vũ Đế đã cử Trương Khiên sang Tây Vực để tìm nước Đại Nguyệt Thị

Trương Khiên là người Thiểm Tây, văn võ song toàn và đặc biệt rất thích đọc sách Nho giáo Tên tuổi của ông ngày càng được nhiều người biết đến Đến thời Hán Vũ Đế (khoảng năm 140 TCN) ông giữ chức quan lang Nhờ vào tài năng và bản lĩnh của mình, Trương Khiên được vua giao sứ mệnh đi thiết lập quan hệ ngoại giao với các nước Tây Vực Khi ấy, Hán Vũ Đế đang ra kế sách đối phó với Hung Nô Từ việc nắm bắt thông tin qua lời khai của tù binh Hung

Nô, nhà Hán biết được Tây vực có một quốc gia tên Đại Nguyệt Thị đang là kẻ thù với Hung Nô Hán Vũ Đế rất thích thú với tin này nên đã chủ động liên kết với Đại Nguyệt Thị chống lại Hung Nô Không quản ngại đường xa, núi non hiểm trở, Trương Khiên đã tình nguyện đi sứ sang Tây vực

Năm 138 TCN, Trương Khiên thống lĩnh hơn một trăm người, tạm biệt Trường An, qua Dương Quan đi về phía Tây, vất vả qua sa mạc nhưng quân của Trương Khiên mới đi được mấy ngày đã bị quân Hung Nô vây chặt, bắt làm tù binh Người Hung Nô không giết họ mà phân tán ra để giám sát, chỉ có Đường

Ấp Phụ (trợ thủ của Trương Khiên) được ở cùng chỗ với ông Họ bị giam giữ trong suốt nhiều năm trời Về sau người Hung Nô không còn giám sát họ chặt chẽ nữa Trương Khiên và Đường Ấp Phụ đã bàn nhau trong một đêm mưa gió, nhân lúc họ sơ hở bèn ăn trộm hai con ngựa trốn chạy Cả hai người nhằm hướng Tây đi mấy chục ngày, chịu mọi gian khổ mới ra khỏi địa giới Hung Nô,

Cùng với lần đi sứ thứ hai, lịch sử Trung Quốc đánh giá Trương Khiên là nhân vật có công lao lớn trong quá trình khám phá Tây Vực Ông am tường địa hình, địa thế sông núi, sản vật, phong tục tập quán của các nước Tây Vực Những hoạt động của ông đã góp phần thúc đẩy quá trình giao lưu kinh tế, văn hóa giữa nhà Hán và các tiểu quốc phía Tây Vì thế, ông còn được xem là một

“sứ giả văn hóa” của nhà Hán

Sau những lần đi sứ của Trương Khiên, giao thông Đông - Tây được khai thông, nhà Hán đã cử nhiều đoàn sứ giả đến Tây Vực đặt mối quan hệ trao đổi,

16

mua bán hàng hóa Và cũng từ đó, thương nhân các nước cũng men theo con đường ấy đem hàng hóa trao đổi với Trung Quốc Cảnh người ngựa tấp nập, hàng hóa phong phú là điều rất dễ thấy trên con đường này Phạm vi giao lưu ngày càng được mở rộng, không chỉ giới hạn trong bồn địa Tháp Lí Mộc, hay dưới chân dãy Thiên Sơn hùng vĩ, các sứ đoàn còn đến những nơi xa xôi như Điều Chi, Lê Hiên mua hàng hóa Để chứng tỏ con đường được khai thông, nhà Hán đã “lập các nhà kho và dịch trạm” trên suốt con đường nhằm đảm bảo nhu cầu lương thực và an ninh của các thương nhân [25, tr.29] Nhờ đó, thương nhân các nước phương Đông và phương Tây đã trao đổi rất nhiều các mặt hàng trên con đường này, nhưng nhiều nhất trong số đó vẫn là tơ lụa

Con đường hình thành do nhiều đoàn hành trình khác nhau và mỗi địa điểm trên suốt hành trình được xem như là những cột mốc để xác định Con đường xuyên qua sa mạc mênh mông, núi cao, đèo dốc, thác ghềnh hiểm trở nên

đa phần các thương nhân không bao giờ mang đầy hàng hóa theo suốt lộ trình

Họ chỉ đến những nơi mà khả năng cho phép, sau đó hàng hóa phần lớn là tơ lụa được bán lại hoặc sang tay với giá cao hơn số vốn đã bỏ ra Do vậy, khi đến điểm cuối cùng, giá tơ lụa thường cao gấp vài chục lần giá ban đầu Lộ trình sang tay bao gồm thương nhân Trung Quốc - thương nhân Trung Á - thương nhân Ấn Độ - thương nhân Ba Tư và thương nhân châu Âu Quá trình này cũng thúc đẩy sự hình thành nhiều trung tâm thương mại trên con đường mà tổng thể của nó là con đường tơ lụa, con đường giao thương Đông - Tây

Điểm xuất phát của con đường tơ lụa chính là thành Trường An Thời nhà Đường, thành Trường An còn to hơn thời nhà Hán, sang thời nhà Minh thì đổi tên Trường An thành Tây An Tuy thành Trường An thời Minh được xây dựng một cách hoàn chỉnh nhưng nó chỉ bằng một phần sáu của thành Trường An thời nhà Đường

17

Từ Trường An, các đoàn thương nhân đã băng qua nhiều sa mạc, thảo nguyên, rừng rậm của xứ Tân Cương - Trung Quốc, của hàng loạt các quốc gia dọc trên hành trình của con đường tơ lụa Và nơi khó khăn nhất chính là sa mạc Taklamakan (tiếng địa phương có nghĩa là: nếu bạn tới nơi này bạn sẽ không bao giờ có thể sống sót để quay về) Nơi đây từng là những thị trường buôn bán lớn của Trung Quốc, lúc bấy giờ nhiều đoàn thương nhân kéo tới tấp nập, chợ búa buôn bán sầm uất, câu thơ xưa còn gợi lại cảnh nhộn nhịp lúc bấy giờ:

“Tiếng chuông lạc đà rộn vang qua sa mạc, theo đoàn thồ tơ lụa tới Tây An” [5,

tr.16]

Lộ trình của Trương Khiên trong hai lần đi Tây Vực đầy hiểm trở đã góp phần kết nối con đường dài dằng dặc giữa lưu vực sông Hoàng Hà và Địa Trung Hải Theo chân Trương Khiên rất nhiều thương nhân Trung Quốc sang buôn bán ở Tây Vực Đồng thời thương nhân La Mã, Ba Tư cũng qua lại trao đổi hàng hóa với Trung Hoa Con đường tơ lụa ngày càng được mở rộng thông qua chuyến đi sang Tây Trúc (Ấn Độ) của nhà sư Huyền Trang thời nhà Đường

Có thể nói, những hoạt động của nhà Đông Hán thời bấy giờ chủ yếu nhằm mục tiêu khuyếch trương thanh thế của mình đối với Tây Vực, song nó lại

có tác dụng rất lớn đối với việc kết nối một con đường thương mại từ Đông sang Tây - con đường tơ lụa trên bộ Đến thời nhà Đường, con đường tơ lụa này lại được biết đến thông qua chuyến đi của Huyền Trang Huyền Trang (602- 664)

mồ côi cả cha lẫn mẹ, hoàn cành đã xô đẩy ông và hai anh trai phải tới nương nhờ cửa Phật trong thời điểm nhà Đường rất trọng thị Phật giáo Nhờ tài năng và căn duyên của mình, chỉ vài năm sau, Huyền Trang đã trở nên nổi tiếng trong giới phật tử Ông bắt đầu đi nhiều nơi, gặp những vị pháp sư tài giỏi để tầm sư học đạo Lúc này, Phật giáo đang rất thịnh hành ở Trung Quốc nhưng lại phát triển theo nhiều tông, phái làm khó cho người tu học Đúng lúc ấy, Huyền Trang xuất hiện Ông vốn là người ham học, ham hiểu biết và mong ước tìm về nguyên

18

bản phật pháp Cho nên cũng từ đây Huyền Trang đã nuôi ước nguyện tới Tây Phương cầu phật pháp và thỉnh chân kinh Ước nguyện đó của Huyền Trang càng được nung nấu khi ông nghe các vị cao tăng uy tín nói có con đường tơ lụa

để đến Ấn Độ Huyền Trang chuẩn bị mọi thứ lên đường và rời khỏi Trường An Huyền Trang bắt đầu cuộc hành trình của mình khi đặt chân đến Lương Châu, Tấn Châu và ở lại đây hơn một tháng giảng kinh cho các phật tử Với tài năng của mình, Huyền Trang đã chiếm được tình cảm của cả các phật tử ngoại quốc Ông được nhiều phật tử thành tâm dâng vàng, bạc và nhiều sản vật quý hiếm Lộ trình thỉnh chân kinh của Huyền Trang trải qua nhiều gian nan vất vả Lâm Hán Đạt và Tào Dư Chương đã miêu tả về cuộc hành trình của Đường Huyền Trang

sang Tây Trúc thỉnh kinh năm 627 qua sa mạc ở vùng Tân Cương như sau: “Sa mạc mệnh mông, trên không có chim bay, dưới không có thú chạy, thỉnh thoảng gió lại nổi lên, cuốn cát lên mù mịt rồi ném xuống rào rào như mưa Huyền Trang đi trên sa mạc năm ngày bốn đêm, không có ngụm nước, miệng rát như phải bỏng, cuối cùng không gượng nữa ngất đi…” [11, tr.326]

Với lòng kiên định, quyết tâm hướng tới chân lý cuối cùng, Huyền Trang

đã đến được các quốc gia Tây Vực Ông qua Y Ngô đến Cao Xương, Yên Xá, Quy Tư - những quốc gia sùng bái Phật giáo Chính nhờ vậy, Huyền Trang được coi trọng, đi đến đâu cũng giảng kinh Niết Bàn và Bát Nhã phổ độ chúng sinh Huyền Trang đến với Phạn ngữ như một lẽ tự nhiên Cuộc đời của ông không dừng lại với vai trò một sa môn vì sứ mệnh “thượng cầu Phật đạo, hạ hóa chúng sinh”, mà còn có ý nghĩa cao hơn khi ông vượt qua hành trình gian khổ đến Ấn

Độ cầu chân kinh và tu học Chuyến đi của Huyền Trang một lần nữa chứng thực sự tồn tại của con đường tơ lụa và vai trò của con đường này trong giao lưu văn hóa Ấn Độ - Trung Quốc Với chuyến đi của mình, Huyền Trang đã đi qua hai ngả Bắc - Nam của con đường, những ghi chép về tình hình các quốc gia ở Tây Vực trong tác phẩm “Đại Đường Tây Vực kí” được xem như “kim chỉ nam”

19 cho các thương nhân, những nhà lữ hành và các sứ đoàn thời sau [25, tr.53] Có thể nói, chuyến đi của pháp sư Huyền Trang thành công ở cả hai mặt: đạo và đời

Sau chuyến đi của Huyền Trang, con đường tơ lụa đã được các thương nhân biết đến nhiều hơn và quá trình giao lưu kinh tế, văn hóa Đông - Tây diễn

ra tấp nập hơn Tuy nhiên vào cuối triều đại nhà Đường cũng là thời điểm chiến tranh loạn lạc liên miên làm cho quan hệ Đông - Tây ngày càng căng thẳng, việc buôn bán, giao thương Đông - Tây trên con đường tơ lụa vì thế mà ngưng trệ

Khi chưa có con đường thông thương giữa phương Đông và phương Tây thì con đường tơ lụa được khai thông từ thế kỉ thứ II TCN cho đến khoảng thế kỉ VIII - IX dưới đời Đường là con đường duy nhất kết nối giữa Trung Quốc với Trung Á, Tây Á và đi thẳng tới Địa Trung Hải

Vào thời ấy do tình hình chính trị thế giới và những chính sách của hoàng

đế Trung Hoa có ảnh hưởng lớn đến số phận con đường tơ lụa, cho nên lịch sử của con đường này cũng đầy rẫy những biến động và thăng trầm, có lúc nhộn nhịp với các đoàn thương nhân đến từ nhiều nước khác nhau, nhưng cũng có lúc

im ắng và hoang vu tới kì lạ

Thời nhà Hán (206 TCN - 220 SCN) do những chính sách bành trướng lãnh thổ của các vua Hán (kể cả Hán Vũ Đế), con đường tơ lụa đã hình thành và trở thành con đường thương mại Đông - Tây sầm uất và phồn thịnh hơn bao giờ hết Do mặt hàng tơ lụa của Trung Quốc được giới quý tộc Rôma, Ấn Độ, Ai Cập ưa dùng và việc vận chuyển từ Trung Quốc sang phương Tây hết sức khó khăn nên nó vô cùng quý hiếm và đắt đỏ, làm cho việc buôn bán tơ lụa nhanh chóng đem lại một nguồn lợi nhuận khổng lồ Chính vì vậy, thương nhân các nước bất chấp mọi khó khăn, nguy hiểm luôn rình rập trên hành trình đầy gian nan của con đường này để đưa nó từ xứ sở của đất nước tơ lụa đến những cung

20 điện nguy nga, tráng lệ của phương Tây Điều này làm cho việc buôn bán trên con đường tơ lụa diễn ra vô cùng tấp nập, sầm uất dưới thời Hán

Phương tiện vận chuyển lúc bấy giờ chủ yếu là dùng lạc đà, trâu và lừa

Tơ lụa được vận chuyển với số lượng lớn Điều này được minh chứng ở một văn bản tìm thấy trong cuộc khai quật ở Tolophan có nhan đề: “Cao Xương huyện thướng Tây An đô hộ phủ điệp” (công văn của huyện Cao Xương trình bày lên Tây An đô hộ phủ) Nội dung nói về một vụ kiện của một người Hồi tên là Lộc Sơn tố giác một người Hán tên là Thiện Cần đã cướp đi 275 tấm vải và các tài sản khác từ thành Cung Nguyễn rồi chuyển đi bằng lạc đà, trâu và lừa [33, tr.54]

Trong sử sách và truyền thuyết ở Rôma cũng đã nói rất nhiều về tơ lụa Trung Quốc: Tương truyền khu VicusTuscus của thành Rôma là chợ tơ Trung Quốc trong suốt mấy thế kỉ sau Công nguyên

Trong thời gian tồn tại, ngoài thương nhân Trung Quốc, thương nhân của nhiều nước cũng đã tham gia vận chuyển và buôn bán trên con đường tơ lụa Trong số đó, thương nhân một số nước đã góp phần lớn lao đối với sự phát triển của con đường này Đầu tiên phải kể đến người Ngô Duy Nhĩ (ở Tân Cương - Trung Quốc) Người Ngô Duy Nhĩ rất thạo buôn bán, họ thường theo các sứ thần đến Trường An mua tơ lụa, gấm vóc Trung Quốc đem về Tân Cương bán cho người Đại Nguyệt Thị (dân tộc ở phía Tây Thông Lĩnh) Người Đại Nguyệt Thị cũng chuyên nghề buôn bán, họ mua hàng của người Ngô Duy Nhĩ hoặc vào tận nội địa Trung Quốc mua hàng, vận chuyển qua Thông Lĩnh để bán cho người Ba Tư Người Ba Tư (Iran) đưa tơ lụa Trung Quốc qua bán đảo Ảrập, vượt biển mang sang Hy Lạp, Rô Ma Trong cuốn Tân Hán sử cương yếu của Dương Dực Tương (Trung Quốc) viết: “Tơ lụa Trung Quốc đều do người Ba Tư vận chuyển sang châu Âu Tin Tức về con đường thông thương tới La Mã và

1.1.3 Sự suy vong của con đường tơ lụa trên bộ (khoảng thế kỷ VIII đến thế kỉ XIV)

Sau một thời gian phát triển cường thịnh, đến thời Trung Đường con đường tơ lụa trên bộ đã bắt đầu xuất hiện những dấu hiệu của sự suy thoái, hạn chế ngày càng nhiều và không thể khắc phục

Đầu thế kỉ VIII, đế quốc Ảrập dần dần lớn mạnh lên, khống chế và thay thế vai trò của Ba Tư trên con đường tơ lụa, thiết lập quan hệ mật thiết với nhà Đường Người Ảrập không muốn mua tơ lụa Trung Quốc bằng con đường xuyên lục địa nữa vì đi lại hết sức khó khăn, đầy gian nan và nguy hiểm Thêm vào đó, lúc bấy giờ các nước ở vùng Tân Cương - Trung Quốc lại đang bị dân

du mục Đột Quyết khống chế cho nên họ thấy đường biển đi lại thuận tiện hơn

Do đó con đường tơ lụa trên bộ bắt đầu suy giảm và được thay thế bằng con đường biển qua Nam Hải và biển Ấn Độ đến Ba Tư, Ả Rập Từ đây, các thành phố biển phía Đông Nam Trung Quốc như Quảng Châu, Dương Châu trở thành trung tâm buôn bán sầm uất thay thế Trường An trước đây

Thế kỉ IX khi nhà Đường bị khủng hoảng và sau đó bị lật đổ thì con đường tơ lụa trên bộ cũng tắc nghẽn dần Cũng chính trong thời gian này, dưới lớp áo ngụy trang là chiêu bài chống dị giáo, đi “giải phóng mộ chúa” khỏi tay bọn tà đạo, tòa Thánh Rôma và giai cấp phong kiến Tây Âu đã phát động một phong trào viễn chinh chữ thập (Thập tự chinh) sang bờ Đông Địa Trung Hải

22

Trong suốt từ thế kỉ XI đến thế kỉ XIII, quân đội phong kiến nhiều nước châu

Âu với hình cây thập tự trên áo đã tiến hành liên tiếp 8 cuộc viễn chinh sang phương Đông cướp bóc và tàn phá dã man các quốc gia ở bờ Đông Địa Trung Hải Chiến tranh loạn lạc liên miên đã làm giao thương Đông - Tây vì thế mà cũng dần dần bị chững lại

Cuối thế kỉ XIII, phong trào thập tự chinh hoàn toàn thất bại, tình hình đã trở lại ổn định hơn Đồng thời dưới sự thống trị của đế chế Nguyên - Mông hùng mạnh, nhiều đường bộ và sông đào đã được mở mang để thuận tiện cho việc liên lạc giữa các vùng, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động thương mại Việc buôn bán trở nên phồn thịnh và con đường tơ lụa trên bộ được phục hồi trở lại Điều

đó được thể hiện rõ nét từ sau chuyến đi sứ của Khưu Xứ Cơ

Khưu Xứ Cơ (1148-1227), ông sinh ra trong một gia đình có hoàn cảnh khó khăn nhưng có ước mơ trở thành đạo sỹ Từ thời thơ ấu ông đã tự tìm hướng

đi riêng cho bản thân mình Ông đến ẩn cư 13 năm tại Thiểm Tây, sau thời gian này ông đến Yên Kinh và được phong tước Cao Công pháp sư Trong thời gian

đó, nhà Nguyên đã thôn tính lần lượt các quốc gia Trung Nguyên, Khưu Sứ Cơ miễn cưỡng nhận lời hội kiến Thành Cát Tư Hãn Tại đây, Khưu Sứ Cơ đã được chứng kiến cảnh buôn bán nhộn nhịp, phong tục tập quán của cư dân Trung Á, ông đã quan sát rất tỉ mỉ và những quan sát đó được thể hiện trong tác phẩm

“Trường xuân chân nhân tây du ký” Cuối cùng, Khưu Xứ Cơ đã gặp Thành Cát

Tư Hãn và kết thúc chuyến viễn du ba năm ở Tây Á của mình Đó cũng chính là thời điểm con đường tơ lụa trên bộ phát triển trở lại để rồi sau đó lụi tàn

Ngoài những nguyên nhân kể trên, con đường tơ lụa trên bộ còn có một số nhược điểm như sau:

- Con đường tơ lụa chỉ chạy qua một số quốc gia nhất định, nói cách khác

nó phụ thuộc rất nhiều vào các quốc gia, dân tộc mà nó đi qua Nếu như một trong những quốc gia, dân tộc đó xảy ra biến loạn hoặc xuất hiện các thế lực

23 lũng đoạn, chi phối con đường sẽ dẫn đến sự ngừng trệ toàn bộ hệ thống Các cuộc chiến tranh, loạn lạc ở khu vực Trung Á và Tây Á, phần giữa của con đường là một hiện tượng phổ biến trong thời kì lịch sử này

- Con đường tơ lụa nằm ở phía Tây Trung Quốc, cách xa nội địa Hàng hóa vận chuyển buôn bán trên con đường chủ yếu là tơ lụa, gốm sứ, hương liệu

và phần lớn đều xuất xứ ở vùng ven biển phía Đông Việc vận chuyển đến điểm xuất phát rất bất tiện, hiệu quả kinh tế kém Hàng hóa đến được nơi cần bán cũng trở nên đắt đỏ và khan hiếm

- Điều kiện tự nhiên của con đường tơ lụa trên bộ rất nguy hiểm và khắc nghiệt, địa hình phần lớn là thảo nguyên, sa mạc, hẻm núi ít người sinh sống Phương tiện vận chuyển chủ yếu chỉ có lạc đà với khối lượng vận chuyển hạn chế, mất thời gian và chi phí cao

- Với sự phát triển của sản xuất hàng hóa và thương nghiệp, khối lượng hàng hóa được trao đổi, mua bán ngày càng nhiều Cách thức vận chuyển như trên không thể nào thích ứng với sự phát triển của kinh tế thương nghiệp Đây cũng là nguyên nhân tạo nên sự chuyển hướng con đường tơ lụa ra biển

Từ những nguyên nhân trên đã cho thấy, sự thay thế con đường tơ lụa trên

bộ do không phù hợp với yêu cầu thực tế bằng con đường tơ lụa trên biển là điều tất yếu của lịch sử Nhưng có thể thấy rằng, trong suốt thời gian tồn tại từ thời nhà Hán đến thời nhà Đường, con đường tơ lụa trên bộ đã giữ vai trò là nhịp cầu quan trọng của quan hệ kinh tế, văn hóa giữa phương Đông và phương Tây

Nguyên nhân dẫn đến sự suy thoái của con đường tơ lụa trên bộ chính là dấu gạch nối, chuyển tiếp đưa đến sự ra đời của con đường tơ lụa trên biển Sự khủng hoảng của nền chính trị Trung Quốc từ thế kỉ VIII, thậm chí là trước đó nữa đã trở thành chướng ngại vật làm gián đoạn không nhỏ con đường tơ lụa trên bộ

24

Sự chuyển hướng từ đường bộ sang đường biển không phải diễn ra một sớm một chiều mà nó là cả quá trình lâu dài Con đường mới có tên là “con đường tơ lụa trên biển”, đã thích ứng được với nhu cầu phát triển của lịch sử kinh tế thương mại đương thời

2.1 Khái quát về con đường tơ lụa trên biển

2.1.1 Cơ sở hình thành con đường tơ lụa trên biển

Con đường tơ lụa trên biển được hình thành qua một quá trình lâu dài và dựa trên nhiều cơ sở:

Trước hết, con đường tơ lụa trên bộ chỉ đến được một số quốc gia nhất định, trong khi đó con đường buôn bán trên biển thì đến được hầu hết các quốc gia, đặc biệt là các quốc gia hải đảo và những khu vực có biển Sự lưu thông của con đường trên biển dễ dàng hơn, ít chịu tác động bởi những biến loạn và thay đổi của từng quốc gia Sau khi Ba Tư thao túng con đường tơ lụa trên bộ, năm

166, hoàng đế La Mã đã cho thiết lập con đường thương mại trên biển với các quốc gia phương Đông [25, tr.115]

Mặt khác, ở bờ biển phía Đông của Trung Quốc có rất nhiều chủng loại hàng hóa: tơ lụa, gốm sứ, trà, đồ thủ công… Đồng thời, đây còn là khu vực có kĩ thuật đóng tàu và đi biển phát triển Hàng hóa được vận chuyển bằng thuyền có nhiều lợi thế hơn so với sử dụng lạc đà vì khối lượng lớn, chi phí thấp và tính an toàn cao Đó là những ưu thế mà con đường tơ lụa trên bộ không có được Vì thế, cùng với sự hình thành của con đường tơ lụa qua Tây Vực, thương nhân thời nhà Hán cũng bắt đầu chú ý đến tuyến đường biển Cho nên tơ lụa Trung Quốc đã được vận chuyển ra nước ngoài bằng đường biển từ thời nhà Hán, song

đó mới chỉ là hoạt động “tư doanh”, mang tính chất dân gian, triều đình chưa chỉ đạo trực tiếp và kiểm soát gắt gao Hàng tơ lụa tuyệt đẹp của Trung Quốc ngày càng trở nên hấp dẫn đối với người nước ngoài Vì thế, các nước từ khu vực Đông Nam Á, Nam Á cho đến Tây Á, châu Âu lần lượt phái sứ đoàn vượt biển

25 đến bang giao với Trung Quốc Thực tế con đường giao thương trên biển thời Hán đã trở thành “con đường sứ giả”, “con đường hữu nghị”

Bên cạnh thương nhân phương Tây, Trung Quốc, thương nhân các nước

Ấn Độ và Ảrập cũng đóng vai trò quan trọng vào việc kết nối con đường giao thương trên biển Họ đã phát hiện ra dòng nước ấm chảy qua lục địa Ấn Độ, Ảrập và quy luật gió mùa ở miền đông - châu Á Do có sự thay đổi về nhiệt độ ngược chiều nhau giữa mặt biển và đất liền nên hướng gió cũng có sự thay đổi Bởi thế họ có thể lợi dụng gió Tây Nam vượt qua Ấn Độ Dương, chạy tới bờ biển Trung Hoa hoặc chạy thẳng tới quần đảo hương liệu (MaLắcca ở Đông Bắc Inđônexia) thu mua hương liệu, tơ lụa và các sản vật khác ở phương Đông Đến khi gió Đông Bắc nổi lên thì theo đường cũ về tới biển Đỏ hoặc vịnh Ba Tư, rồi chở hàng hóa sang phương Tây Các thương nhân đã rời lưng ngựa và lạc đà để dùng thuyền buồm vượt biển khiến cho việc đi lại thuận tiện hơn, hàng hóa nhiều hơn, rẻ hơn so với việc chuyên chở bằng con đường tơ lụa xuyên lục địa

Vào thời kỳ này, kỹ thuật đóng tàu, các kiến thức về đại lý, hàng hải… của nhiều nước trên thế giới cũng đã có bước phát triển nhất định, tạo điều kiện cho con đường tơ lụa trên biển hình thành và phát triển

2.2.1 Sự hình thành và phát triển của con đường tơ lụa trên biển (khoảng từ thế kỉ V đến thế kỉ XVI)

Những ưu thế vượt trội của tuyến đường biển đã tạo điều kiện cho nhiều dân tộc, nhiều quốc gia trên thế giới có thể giao lưu và dung hợp kinh tế văn hóa lẫn nhau Con đường trở thành “cây cầu” kết nối văn minh phương Đông với văn minh phương Tây, trở thành “cánh cửa” mở rộng, liên kết văn minh, văn hóa toàn cầu Trước khi nhà sư Pháp Hiển khai thông con đường thương mại trên biển đến khu vực Đông Nam Á vào thế kỉ V, có giả thuyết cho rằng, con đường tơ lụa trên biển có lịch sử tồn tại từ trước đó rất lâu, bắt đầu từ nhà Chu (thế kỉ XI TCN) [ 25, tr.122] Năm 1112 TCN, Chu Vũ Vương đã tặng guồng quay tơ cho

26 người Triều Tiên để “dạy dân nước đó biết ươm tơ tằm dệt vải” (Hán thư, Địa lí chí) [Dẫn theo 25, tr.123] Tần Thủy Hoàng sau khi thống nhất lục quốc đã cho người mang kĩ thuật dệt lụa sang Triều Tiên bằng đường biển qua Bột Hải để dân ở đó biết “kĩ thuật dệt tơ lụa ra sao” (Hậu Hán thư, Đông di truyện) [Dẫn theo 25, tr.123] Theo các học giả Trung Quốc, kĩ thuật trồng dâu, nuôi tằm dệt lụa của Trung Quốc thời cổ đại đã được truyền ra bên ngoài bằng đường biển Thời kì này cũng đánh dấu sự xuất hiện quá trình giao lưu và tiếp xúc văn hóa giữa Trung Quốc và các nước lân cận Tuy nhiên, sự giao lưu văn hóa này diễn

ra còn rất hạn chế do nhiều nhân tố khách quan tác động Mặt khác, những tiếp xúc này lại diễn ra trên quy mô nhỏ hẹp nên chỉ được xem là giai đoạn xác lập cho các mối quan hệ bằng đường biển giữa Trung Quốc và các nước

Đến thời Tây Hán, thuyền đi biển Trung Quốc xuất phát từ Từ Văn, Hợp Phố thuộc bán đảo Lôi Châu mang theo một lượng tơ lụa và vàng bạc đến nước Hoàng Chi ở Ấn Độ Dương (thuộc phía nam Ấn Độ ngày nay) Và chính chuyến

đi này đã đi qua các quốc gia ngày nay là Việt Nam, Thái Lan đến trung bộ bán đảo Malay thì phải vượt đường bộ qua eo Kra (trung phần bán đảo Malay hiện nay) để sau đó đổi thuyền đến những nơi thuộc Miến Điện, Ấn Độ ngày nay Trên đường trở về, đoàn thuyền này đi ngang các vương quốc ở đảo Giava, Xumatra lấy tơ lụa đổi lấy đặc sản (Trân Châu, Bảo Thạch) và trở về nước (Hán thư, Địa lí chí hạ) [Dẫn theo 25, tr.123] Đây chính là những ghi chép đầu tiên

về những chuyến đi đầu tiên của thuyền bè Trung Quốc xuống biển Đông Điều

đó chứng tỏ vào thời kì cổ đại đã có những mối quan hệ thông qua đường biển giữa Trung Quốc với các nước ngày nay là Nhật Bản, Triều Tiên, các nước Đông Nam Á, Ấn Độ và Xri Lan ca…Và đồng thời cho thấy, với kiến thức địa lí

và kĩ thuật đi biển, người Trung Quốc đã có thể đi đến các địa phương vùng biển Đông, Ấn Độ Dương Tuy nhiên lúc bấy giờ, thuyền bè Trung Quốc vẫn còn lệ thuộc vào eo đất Kra Mặt khác, con đường tơ lụa trên bộ thời kì này vẫn là con

27 đường thương mại chủ yếu giữa phương Đông và phương Tây Trong khi người Trung Quốc đang làm quen với các hoạt động thương mại trên biển thì thương nhân Ấn Độ và Ả Rập đã khá quen thuộc và hoạt động tấp nập ở khu vực Đông Nam Á Trên thực tế, dấu ấn văn hóa Ấn Độ ảnh hưởng sâu sắc đến Đông Nam

Á trong giai đoạn sơ kì thể hiện qua các công trình kiến trúc, văn hóa, tôn giáo

Chuyến đi của nhà sư Pháp Hiển cũng được xem là cuộc hành trình để lại dấu ấn rõ nét về sự hình thành con đường tơ lụa trên biển Đến thế kỉ V thời Đông Tấn, nhà sư Pháp Hiển từ Ấn Độ đến Xri Lanca, sau đó trở về nước bằng đường biển Những ghi chép sinh động của ông trong “Phật quốc kí” (còn gọi là Pháp Hiển truyện) đã miêu tả chi tiết tuyến hàng hải từ Sư tử quốc (Xri Lanca) qua Da Phò Đề (Gia va) và cuối cùng là vùng Sơn Đông Trong tác phẩm của ông có một số chi tiết rất đáng giá Thứ nhất, thời gian hải trình từ Giava đến Trung Quốc được rút ngắn rất nhiều so với các hải trình trước đây, chỉ còn 50

ngày Thứ hai, sự kiện “dĩ Tấn địa bạch quyên phiến cộng dưỡng” (lấy lụa trắng

của nước Tấn cung cấp làm vật phẩm mua bán) cho thấy tơ lụa Trung Quốc đã trở thành mặt hàng khá phổ biến ở Ấn Độ thời kì này Thứ ba, ông trở về trên một thuyền buôn chở gần 200 người xuất phát Xri Lanca cho thấy khả năng vận chuyển của tàu bè đã được cải thiện [25, tr.125]

Tuy vậy, tất cả những giả thuyết, những biểu hiện trên chỉ cho ta thấy nét định hình của con đường tơ lụa trên biển mà thôi; mọi hoạt động giao thương vẫn chưa liền mạch trên biển, việc mua bán trên con đường tơ lụa trên bộ vẫn chiếm phần lớn Điều kiện tiên quyết cho những chuyến đi biển là tàu thuyền Kĩ thuật đóng tàu tuy phát triển mạnh mẽ nhưng chủ yếu phục vụ trong chiến tranh (sản xuất thuyền chiến) nên các thương thuyền vẫn chưa được trang bị hoàn hảo Mặc dù vậy, hải trình từ Trung Quốc đã đến với nhiều vùng đất hơn: lên hướng Đông Bắc là Triều Tiên, Nhật Bản, xuống phương Nam là Đông Nam Á, Nam Á rộng lớn

28 Con đường tơ lụa trên biển cũng trùng hải trình với con đường hương liệu Trước đây, nếu như hương liệu được thu mua và sản xuất ở các đảo Nam Dương rồi qua đường biển chở đến Trung Quốc, sau đó theo con đường tơ lụa chở tới châu Âu thì nay các thương nhân chạy thẳng tới quần đảo hương liệu bằng đường biển và cũng theo lộ trình của con đường tơ lụa trên biển mà đến với châu Âu chứ không theo lộ trình của con đường tơ lụa trên bộ nữa

Khi con đường tơ lụa trên bộ suy thoái thì cũng chính là lúc con đường tơ lụa trên biển bắt đầu hưng thịnh Sự phát triển của con đường tơ lụa trên biển làm xuất hiện nhiều trung tâm buôn bán lớn ở phía Đông Nam - Trung Quốc như Quảng Châu, Dương Châu, Tuyền Châu và đặc biệt là Ninh Ba Từ đây hàng hóa được xuất đi rất nhiều nước trên thế giới Chính sự xuất hiện của con đường tơ lụa trên biển làm cho con đường tơ lụa trên bộ suy giảm và không được chú ý nữa

Con đường tơ lụa trên biển có những thay đổi và phát triển lớn ở các triều đại nhà Đường, nhà Tống, nhà Nguyên, nhà Minh Vào năm 714 tức là năm Khai Nguyên thứ hai thời nhà Đường, triều đình thiết lập Bách Ti (cơ quan phụ trách việc buôn bán với tàu bè nước ngoài, tương tự hải quan ngày nay) ở Quảng Châu quản lí việc mua bán của những thuyền bè nước ngoài Hơn nữa, giao thông và buôn bán giữa Trung Quốc và các quốc gia bằng đường biển rất nhộn nhịp, phồn thịnh, trong “Quảng Châu thông hải di đạo” của Giả Đam ghi chép rất chi tiết các địa danh trong suốt tuyến hải trình từ Quảng Châu đến vịnh Ba

Tư [Dẫn theo 25, tr.128] Qua đó chứng tỏ dưới thời Đường, phạm vi hoạt động của thuyền bè Trung Quốc không những được mở rộng mà số địa điểm mà thuyền bè ghé lại cũng nhiều hơn, được ghi chép rõ ràng, cụ thể hơn Trước chuyến đi lịch sử của Trịnh Hòa thì đây là tuyến hàng hải dài nhất của người Trung Quốc lúc bấy giờ

29 Bước sang thời nhà Tống, kĩ thuật hàng hải lại có sự đột phá mới, người Trung Quốc bắt đầu sử dụng la bàn trong việc đi biển Do đó việc buôn bán, trao đổi các mặt hàng lại càng trở nên nhộn nhịp, đa dạng hơn Trong “Lĩnh ngoại đại đáp” của Khu Khứ Phi và “Chư Phiên Chí” của Triệu Nhữ Quát thời nhà Tống có những ghi chép về quan hệ mậu dịch giữa Trung Quốc và các quốc gia

ở Đông Á, Đông Nam Á, Nam Á, bán đảo Ả Rập, thậm chí đến tận bờ biển Đông Phi [Dẫn theo 25, tr.128]

Đặc biệt đến thời nhà Nguyên, con đường tơ lụa trên biển không ngừng phát triển, ngành thương mại trên biển không ngừng mở rộng Nghề đóng thuyền đi biển cũng phát triển với quy mô hơn trước bởi lợi nhuận rất cao Ví như cảng Tuyền Châu thuộc tỉnh Phúc Kiến thời điểm này đã phát triển vượt xa thương cảng Quảng Châu Thương nhân Ả Rập lúc bấy giờ nhận xét Tuyền Châu là một trong những thương cảng lớn nhất trên thế giới

Có thể nói, giai đoạn nhà Tống, Nguyên, Minh là giai đoạn “phát triển cao độ” của con đường thương mại trên biển Sự phát triển đó có những đặc điểm đáng lưu ý sau đây:

Thứ nhất, sau thời kì nhà Đường, việc mua bán tơ lụa trên bộ gặp rất nhiều khó khăn, cản trở, tơ lụa bắt đầu được vận chuyển bằng đường biển ngày càng nhiều Việc thiết lập các Thị Bách Ti thời nhà Đường cho thấy sự chuyển hướng từ đường bộ sang đường biển của con đường thương mại giữa Trung Quốc và các nước [25, tr.129]

Thứ hai, kĩ thuật đóng thuyền, kinh nghiệm đi biển dài ngày cùng những kiến thức thiên văn - địa lí của con người Trung Quốc được tích lũy tiến theo thời gian Những con tàu có trọng tải lớn được đóng ngày càng nhiều Đây chính

là cơ sở vật chất và kĩ thuật cho sự phát triển của con đường tơ lụa trên biển qua các giai đoạn [25, tr.129]

30

Thứ ba, xuất phát từ nhu cầu mua bán, trao đổi hàng hóa, phạm vi hoạt động thương mại của Trung Quốc ngày càng được mở rộng, từ khu vực Đông Á đến Đông Nam Á, Nam Á và xa hơn đến vùng biển Ả Rập, Đông Phi Trong xu thế phát triển đó, quan hệ hữa hảo giữa Trung Quốc với các quốc gia cũng không ngừng được mở rộng [25, tr.130]

Vào thế kỉ XIV các bộ tộc du mục Trung Á chém giết lẫn nhau và thường xuyên ngăn chặn cướp bóc các đoàn thương nhân trên con đường tơ lụa trên bộ khiến cho con đường này vốn đã nguy hiểm nay lại càng không an toàn hơn Trong khi nhu cầu sử dụng tơ lụa Trung Quốc của người châu Âu ngày càng tăng Bởi thế muốn có tơ lụa chỉ có cách tốt nhất là đi theo con đường hương liệu và đây cũng chính là con đường tơ lụa trên biển

Con đường tơ lụa trên biển có sự phát triển vượt bậc như vậy chính là nhờ vào sự đóng góp không nhỏ của Trịnh Hòa Trịnh Hòa (1371-1433) là người dân tộc Hồi, quê ở huyện Côn Dương, tỉnh Vân Nam (nay thuộc huyện Phổ Ninh, tỉnh Vân Nam, Trung Quốc) Ông là một tín đồ Hồi giáo vốn mang họ Mã Năm lên 10 tuổi được tướng quân họ Phó đưa vào quân đội, sau đó ông bị “tịnh thân” được đưa vào làm gia nô trong phủ Yến Vương Yến Vương Chu Đệ rất hài lòng

về Trịnh Hòa vì ông thông minh lại chăm chỉ làm việc

Vào năm 1398, Minh Thái Tổ băng hà, cháu đích tôn là Chu Duẩn Văn lên ngôi, Yến Vương Chu Đệ khi đó đã dấy binh chống lại triều đình Năm

1402, Chu Đệ chiếm được Nam Kinh - kinh đô nhà Minh rồi lên ngôi Hoàng đế, đặt niên hiệu là Vĩnh Lạc (tức vua Minh Thành Tổ - vị vua nổi tiếng nhà Minh trong lịch sử phong kiến Trung Quốc) Nhờ những đóng góp và có công phù tá nên Trịnh Hòa (Mã Hòa) được đề bạt làm thái giám, được ban họ Trịnh và được gọi là Tam Bảo thái giám Trịnh Hòa là người thân cận nhất mà Minh Thành Tổ tin tưởng giao phó trọng trách lớn sau này

31

Từ năm 1405-1433, Trịnh Hòa vâng lệnh triều đình nhà Minh bảy lần xuất dương với hải đoàn hùng hậu gồm 200 bảo thuyền lớn nhỏ, đi từ Đông sang Tây, từ Thái Bình Dương sang Ấn Độ Dương, đi qua hơn 30 quốc gia trên suốt hải trình [25, tr.160] Chuyến đi lịch sử này của Trịnh Hòa đã đưa lịch sử hàng hải Trung Quốc sang một trang mới, đồng thời góp phần thúc đẩy con đường biển phát triển đến cực thịnh Nhưng để tiến hành những chuyến đi dài ngày với lực lượng lớn như vậy thì cần có điều kiện khách quan thuận lợi, yêu cầu tiên quyết là phải có tiềm lực về kinh tế Sau khi Minh Thái Tổ (Chu Nguyên Chương) thống nhất đất nước lên ngôi Hoàng đế, ông đã ban hành những biện pháp khôi phục kinh tế, trong đó lấy phát triển kinh tế nông nghiệp làm trọng điểm Nhờ vậy mà xã hội dưới thời Minh Thành Tổ trở nên no đủ, thái bình và vươn đến cực thịnh, hàng hóa trao đổi dồi dào, mậu dịch ở trong nước và ngoài nước được mở rộng Phải kể đến nữa là kĩ thuật hàng hải và bản đồ hàng hải của Trịnh Hòa xuất hiện những tuyến hàng hải được ghi chép, đánh dấu, tấm hải đồ này đã sử dụng phép vẽ đồ thị và nhiều kí hiệu khác nhau để thể hiện hình thế

bờ biển Được biết các chuyến hàng hải của Trịnh Hòa đã bắt đầu sử dụng các kĩ thuật quan sát thiên văn để xác định phương hướng: “Thiên Tinh bản” (bản đồ các vì sao) được dùng để đo độ cao các thiên thể Khi điều kiện kinh tế cho phép, chuyến đi của Trịnh Hòa được khởi hành và được tính toán hải lộ rõ ràng

Sau bảy chuyến xuất dương, Trịnh Hòa mang trọng bệnh và vì tuổi cao nên không lâu sau ông qua đời Những gì Trịnh Hòa đã làm được, lịch sử hàng hải Trung Quốc nói riêng và lịch sử hàng hải nhân loại nói chung đều đã công nhận Theo đánh giá của các nhà nghiên cứu thì Trịnh Hòa là người có công thúc đẩy sự phát triển của con đường tơ lụa trên biển trên nhiều lĩnh vực, đặc biệt ở khía cạnh kinh tế và chính trị Trong thời gian đi sứ của ông, triều đình nhà Minh đã thiết lập quan hệ ngoại giao, buôn bán với các quốc gia ở Đông Nam Á, Nam Á, Bán đảo Ả Rập và bờ biển phía đông châu Phi

32

Rõ ràng, với sự tham gia của thương nhân nhiều nước ở những chặng hải trình ngắn trước đó, và đặc biệt là “sau khi Pháp Hiển khai thông con đường thương mại biển Đông - Tây qua khu vực Đông Nam Á vào thế kỉ V, con đường

tơ lụa trên biển đã hình thành và phát triển” [25, tr.177] Trải qua các thời đại nhà Đường, nhà Tống, nhà Nguyên, con đường này đã có những bước phát triển

và đột phá đáng kể ở giai đoạn nhà Minh, trong xu thế nền kinh tế thế giới đang phát triển theo xu hướng thương mại mậu dịch biển, con đường thương mại biển giữa Trung Quốc và các quốc gia càng có điều kiện phát triển [25, tr.177] Trong bối cảnh đó, vai trò của khu vực Đông Nam Á được xem là cửa ngõ để Trung Quốc giao lưu kinh tế - văn hóa với thế giới bên ngoài và ngược lại

2.3.1 Sự suy vong của con đường tơ lụa trên biển (khoảng từ thế kỉ XVI đến thế kỉ XIX)

Sau giai đoạn phát triển cực thịnh (thế kỉ XIV đến thế kỉ XVI), những hoạt động thương mại trên biển bắt đầu chững lại và rơi vào tình trạng suy thoái Nguyên nhân dẫn đến tình trạng đó là xuất phát từ phương diện chính trị và kinh

tế

Xét về phương diện chính trị, các chuyến đi biển của Trịnh Hòa ở Trung Quốc diễn ra trong giai đoạn cực thịnh của hậu kì chế độ phong kiến, phục vụ cho mục tiêu chính trị của Minh Thành Tổ Do đó, việc đạt đến đỉnh cao trong

sự nghiệp hàng hải của Trịnh Hòa phụ thuộc vào hoàng đế phong kiến của một thời lịch sử nhất định Những chuyến đi của Trịnh Hòa lại hoàn toàn dựa trên cơ

sở kinh tế phong kiến, phục vụ mục đích chính trị nhất định của triều đại nhà Minh Khi kinh tế phát triển đến một trình độ nhất định dẫn đến các kết quả về mặt chính trị thì triều đình nhà Minh lại thiếu khả năng phát triển tiếp, thậm chí còn tìm cách ngăn cấm trong giai đoạn này [25, tr.175]

Xét đến phương diện kinh tế, các chuyến đi của Trịnh Hòa đạt kỉ lục về quy mô lẫn tổ chức Trong bảy lần xuất dương, mỗi lần có trên dưới 200 Bảo

33

Thuyền lớn nhỏ, cho nên khi trở về, chi phí cho việc tu bổ, sửa chữa tiêu tốn không ít ngân sách quốc gia Theo thư tịch cũ, chi phí này tương đương “tiền bạc, lương thực của 13 tỉnh trong thiên hạ” Ngoài ra, việc viếng thăm và tặng quà trong 7 lần xuất dương làm tiêu tốn không ít tài lực, vật lực (đế bạc, tiền đồng, tơ lụa, đồ gốm…) Theo Minh sử, chỉ trong 10 năm (từ năm 1405 đến năm 1415), các chuyến hải trình làm tiêu tốn khoảng 600 vạn lượng bạc của ngân khố triều đình, chưa kể hàng hóa làm lễ vật [25, tr.176] Sự mất cân bằng trong kinh

tế, quy luật giá trị đã làm cho nền kinh tế Trung Quốc suy thoái Cho đến cuối đời nhà Thanh, do sự du nhập của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa và do

sự xâm lược của các nước phương Tây nên giao thông trở nên thuận tiện hơn, đã gần như làm biến mất hoàn toàn con đường này

Trong khi đó, hoạt động hàng hải ở phương Tây diễn ra trong thời kì quá

độ sang chủ nghĩa tư bản là phục vụ cho việc tích lũy nguyên thủy tư bản chủ nghĩa Với những tiến bộ vượt bậc về kĩ thuật đóng tàu và kiến thức hàng hải đã đưa một số quốc gia ở phương Tây như Anh, Hà Lan trở thành những cường quốc biển Đến thế kỉ XIX, các thành tựu khoa học kĩ thuật ở phương Tây phát triển vượt bậc, sự giao thương Đông - Tây diễn ra phạm vi rộng lớn hơn, với số lượng hàng hóa nhiều hơn và phong phú hơn về chủng loại

34

Tiểu kết chương 1

Con đường tơ lụa từ khi hình thành cho đến khi biến mất là một chuỗi những biến cố đầy thăng trầm, có lúc suy, lúc thịnh Nó đã trở thành một điểm nhấn rõ nét của nền thương mại, mậu dịch bằng đường bộ và đường biển thời cổ trung đại; đóng góp vai trò vô cùng to lớn trong hoạt động kinh tế thế giới Là nhân tố kết nối và mở rộng sự thông thương giữa phương Đông với phương Tây trong thời kì lịch sử cổ đại và trung đại, tạo tiền đề, cơ sở cho các hoạt động ngoại thương ở thời kì sau Không chỉ là huyết mạch giao thông Đông - Tây, con đường này còn là sợi dây kết nối văn hóa của các quốc gia, khu vực lại với

nhau

Ngày nay, dấu tích của con đường tơ lụa cổ xưa hầu như không còn nữa, nhưng sự giao lưu kinh tế và văn hóa giữa phương Đông và phương Tây do con đường này tạo nên và mối tình hữu nghị do con đường này gieo trồng thì mãi mãi trường tồn và đời đời ghi trong sử sách Đến thế kỉ XVI, xuất hiện mầm mống tư bản chủ nghĩa ở Trung Quốc; nền kinh tế hàng hóa phát triển nhưng chính sách “bế quan tỏa cảng” của triều đình phong kiến Trung Quốc đã khống chế sự phát triển này và khiến tuyến đường biển Đông - Tây không còn hoạt động thông suốt nữa, đến thế kỉ XIX thì nó lụi tàn hoàn toàn Dù vậy con đường

tơ lụa mãi là con đường giao thương truyền thống, có lịch sử lâu đời và ý nghĩa

quan trọng đã được chính lịch sử chứng minh, thừa nhận

35

Chương 2 VAI TRÒ CỦA CON ĐƯỜNG TƠ LỤA ĐỐI VỚI SỰ GIAO LƯU

KINH TẾ ĐÔNG - TÂY

Kinh tế là tổng hòa các mối quan hệ tương tác lẫn nhau của con người và

xã hội, liên quan trực tiếp đến sản xuất, trao đổi, phân phối, tiêu dùng các loại sản phẩm hàng hóa và dịch vụ nhằm thỏa mãn nhu cầu ngày càng cao của con người trong xã hội

Với khái niệm trên, con đường tơ lụa qua quá trình hình thành và phát triển đã có những đóng góp quan trọng trong phát triển kinh tế bởi nó đảm bảo

sự trao đổi, lưu thông, phân phối hàng hóa giữa các quốc gia Đông - Tây Ngay

từ khi hình thành cho đến thời kì phát triển thịnh đạt của mình, con đường tơ lụa

đã thể hiện rõ nét vai trò lưu thông của nó

Vai trò lưu thông của con đường tơ lụa bắt đầu từ hình ảnh những thương đoàn thưa thớt, đi trên sa mạc cát bao la cùng với những con lạc đà gùi hàng hóa trên lưng Nó đã khắc họa rõ nét sự gian nan, vất vả của những người đầu tiên

mở đường tìm lối đi Nhờ đó mà con đường tơ lụa ngày càng phát triển và được

mở rộng Bằng chứng là các quốc gia phương Tây đã biết đến sản phẩm của phương Đông từ rất sớm đó là tơ lụa, hương liệu… thông qua con đường liên lạc Đông - Tây duy nhất này Cùng với con đường tơ lụa trên bộ, con đường tơ lụa trên biển góp phần rất lớn trong việc đảm bảo lưu thông hàng hóa giữa các quốc gia phương Đông và các quốc gia phương Tây qua các thời kì lịch sử Ngay từ thời cổ đại, con đường tơ lụa đã trở thành con đường huyết mạch của quá trình giao lưu kinh tế thương mại giữa các quốc gia, khu vực rộng lớn trên thế giới Những hoạt động buôn bán trên con đường tơ lụa thời kì cổ - trung đại là minh chứng cho nhu cầu giao lưu, trao đổi giữa phương Đông và phương Tây đã diễn

ra từ rất sớm Đó cũng là một biểu hiện cho thấy khi kinh tế càng phát triển, hàng hóa tạo ra càng nhiều thì sự thông thương là điều cần thiết

36

2.1 Con đường tơ lụa trên bộ với sự giao lưu kinh tế Đông - Tây

Con đường tơ lụa gắn liền với hình ảnh những chú lạc đà cõng trên mình những thùng hàng nặng trĩu đi qua những sa mạc rộng lớn về phía Tây Có rất nhiều mặt hàng được vận chuyển nhưng nhiều nhất vẫn là tơ lụa, việc trao đổi tơ lụa diễn ra khắp nơi Điều này đã được các nhà khảo cổ học tìm ra với những phát hiện khảo cổ:

Vào năm 1937 người ta đã đào được ngôi mộ cổ ở Pamiara với dự đoán niên đại khoảng từ giữa thế kỉ I đến thế kỉ III sau công nguyên, trong mộ còn lưu lại một số mảnh gốm thời Hán - Trung Quốc Bên cạnh đó, vào năm 1949 Trung Quốc đã phát hiện được vùng lòng chảo Tarim (Tân Cương) hai di chỉ tơ lụa cổ

là Niya và Astana Tuôcphan nằm trên con đường buôn bán từ Đôn Hoàng đến Kachga Khi tiến hành khai quật những ngôi mộ cổ ở hai di chỉ này, người ta đã phát hiện ra những mảnh gấm vóc được cho là có từ thời Tùy - Đường

Tơ lụa Trung Quốc được buôn bán ở những khu chợ và xuất hiện ở nhiều nơi Nhà sử học Rôma (thế kỉ IV) Maslinos đã nói về tơ lụa Trung Quốc như

sau: “Hồi đầu ở nước ta chỉ có quý tộc là mặc tơ lụa, nhưng nay không còn phân biệt giữa các giai cấp, những người nghèo cũng có chiếc áo lụa” [44, tr.765]

Rõ ràng đến những thế kỉ đầu công nguyên, hàng tơ lụa của Trung Quốc đem sang bán ở Rôma đã khá nhiều và phổ biến, tơ lụa Trung Quốc đã bắt đầu được dân chúng biết đến và sử dụng Khoảng đầu thế kỉ VI, ở Đông Rôma có hai thành phố Jan và Bayrut là hai trung tâm quan trọng của ngành tơ lụa lúc đó

Ở đây đã xuất hiện các công xưởng để gia công, pha chế tơ tằm của Trung Quốc rồi chuyển sang tiêu thụ ở thị trường Châu Âu với giá cao Bởi vì nguồn lợi của việc buôn bán tơ lụa đó đã làm bùng nổ cuộc chiến tranh tơ tằm (năm 540) giữa

Ba Tư và Đông Rôma, do Đông Rôma phát động nhằm phá độc quyền buôn bán

tơ lụa với phương Đông của Ba Tư