ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT BÀI TẬP THẢO LUẬN NHÓM MÔN HỌC XÃ HỘI HỌC ĐẠI CƯƠNG ĐỀ TÀI BẤT BÌNH ĐẲNG XÃ HỘI Thực hiện Nhóm 7 Hà Nội Năm 2022 3 MỤC LỤC DANH SÁCH THÀNH VIÊN 2 I KHÁI N.
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT
- -
BÀI TẬP THẢO LUẬN NHÓM
MÔN HỌC: XÃ HỘI HỌC ĐẠI CƯƠNG
ĐỀ TÀI: BẤT BÌNH ĐẲNG XÃ HỘI
Thực hiện
Nhóm 7
Hà Nội - Năm 2022
Trang 2MỤC LỤC
DANH SÁCH THÀNH VIÊN 2
I KHÁI NIỆM BẤT BÌNH ĐẲNG XÃ HỘI 4
1 Khái niệm 4
2 Những dạng phổ biến của bất bình đẳng xã hội 4
1 CƠ SỞ TẠO NÊN BẤT BÌNH ĐẲNG 5
1 Những cơ hội trong cuộc sống 5
2 Địa vị xã hội 6
3 Ảnh hưởng chính trị 7
2 MỘT SỐ QUAN ĐIỂM VỀ BẤT BÌNH ĐẲNG 8
1 Quan điểm về yếu tố sinh học cá nhân 8
2 Quan điểm dựa vào yếu tố kinh tế 8
3 Quan điểm của Karl Marx và Max Weber 9
3.1 Quan điểm Chủ nghĩa Marx 10
3.2 Quan điểm Max Weber 10
3 Ý NGHĨA CỦA NGHIÊN CỨU BẤT BÌNH ĐẲNG XÃ HỘI 11
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 12
Trang 3I KHÁI NIỆM BẤT BÌNH ĐẲNG XÃ HỘI
1 Khái niệm
Trong xã hội, bất bình đẳng là một vấn đề trung tâm và những nhóm xã hội khác nhau lại có mối quan hệ bất bình đẳng với nhóm xã hội khác Bất bình đẳng không phải là một hiện tượng tự nhiên, điều đó chỉ có khi mà một số nhóm
xã hội này kiểm soát và khai thác nhóm hoặc một vài nhóm xã hội khác
Như vậy, có thể rút ra được khái niệm: Bất bình đẳng là sự không bình đẳng về các cơ hội hoặc lợi ích đối với những cá nhân khác nhau trong một nhóm hoặc nhiều nhóm trong xã hội [1]
Bất bình đẳng có thể chia thành:
Bất bình đẳng mang tính tự nhiên: sự khác biệt của cá nhân về một hoặc một số đặc điểm sẵn có như giới, tuổi, chủng tộc, trí lực, …
Bất bình đẳng mang tính xã hội: sự phân công lao động dẫn đến phân tầng, tạo ra lợi ích khác nhau giữa các cá nhân [2]
2 Những dạng phổ biến của bất bình đẳng xã hội
Bất bình đẳng giới : Là sự khác nhau về những lợi ích, cơ hội về mặt vật chất hay tinh thần giữa hai giới trong xã hội Nó dựa trên sự đánh giá của xã hội
về vai trò của giới, trong đó, nam giới thường được đề cao và có quyền uy hơn
nữ giới.[3]
Ví dụ: Gia đình ông X ở nông thôn, mặc dù vợ chồng ông đã sinh được 4 người con nhưng ông vẫn muốn vợ ông sinh thêm con nữa, với lý do 4 người con trước chỉ là con gái, và ông nhất định ép vợ phải sinh con thêm đến khi nào được con trai thì thôi, bởi chỉ khi có con trai ông mới có người “ chống gậy” sau này
Bất bình đẳng thu nhập: Một trong những vấn đề xã hội quan trọng nhất liên quan đến phát triển nhanh là bất bình đẳng về thu nhập Cần nhấn mạnh rằng không phải tất cả hiện tượng bất bình đẳng đều không tốt, vì luôn có sự đánh đổi giữa tăng trưởng và bình đẳng Trong một xã hội hoàn toàn bình đẳng hay một xã
1 Phạm Tất Dong – Lê Ngọc Hùng ( đồng chủ biên), Xã hội học, NXB Thế Giới, tr.223
2 Nhóm tác giả - Đại diện Nguyễn Thế Đức Tâm, Xã hội học: Chuyên đề Bất bình đẳng xã hội, Thành phố Hồ Chí
Minh, 12/2011.
3 Nhóm tác giả - Đại diện Nguyễn Thế Đức Tâm, Xã hội học: Chuyên đề Bất bình đẳng xã hội, Thành phố Hồ Chí
Minh, 12/2011.
Trang 4hội bất bình đẳng cao độ đều có rất ít động lực để các cá nhân vươn lên tầng lớp trên.[ 4 ]
Bất bình đẳng chủng tộc ( Phân biệt chủng tộc ) : Đó là niềm tin rằng các nhóm người có thể được phân loại dựa trên cơ sở rằng họ có những đặc điểm hành vi riêng biệt phù hợp với ngoại hình của họ và rằng một số chủng tộc vượt trội hơn những chủng tộc khác, cũng có thể có nghĩa là thành kiến, phân biệt đối
xử, hoặc thù địch với những người khác
Ví dụ: Ở Mỹ, nạn phân biệt chủng tộc được thể hiện rõ ràng, khi hầu hết mọi người đều nghĩa người da trắng là “ tôn quý ” hơn người da màu
1 CƠ SỞ TẠO NÊN BẤT BÌNH ĐẲNG
1 Những cơ hội trong cuộc sống
Những cơ hội trong cuộc sống là những thuận lợi vật chất có thể cải thiện chất lượng cuộc sống như của cải, tài sản, thu nhập, công việc, lợi ích chăm sóc sức khỏe hay đảm bảo an ninh xã hội
Cơ hội đến từ cả những yếu tố tự nhiên và yếu tố xã hội
Con người sinh ra và tồn tại trong điều kiện, môi trường, tự nhiên khác nhau sẽ có những cơ hội và được “mang đến” những lợi ích khác nhau Những người sinh ra trong điều kiện tự nhiên thuận lợi sẽ có cơ hội tốt cho sự tiến bộ, ngược lại với điều kiện tự nhiên khó khăn, khắc nghiệt sẽ có ít cơ hội hơn
Ví dụ: Con người sinh sống ở những vùng đất đai đồng, bằng màu mỡ, khí hậu hậu ôn hòa thì ngành trồng trọt sẽ phát triển hơn ở những vùng đất khô cằn, khí hậu khắc nghiệt
Ở trong xã hội, khi cá nhân (hay nhóm) có điều kiện kinh tế tốt hơn những
cá nhân (hay nhóm) khác, chủ thể đó sẽ có nhiều cơ hội tốt hơn
Ví dụ: Trẻ em sinh ra ở các gia đình nghèo không có cơ hội ngang bằng với trẻ em trong các gia đình giàu để hưởng nền giáo dục có chất lượng Vì vậy, trẻ em thuộc gia đình nghèo sẽ kiếm được thu nhập ít hơn khi chúng trưởng thành
4
Phuongtamnguyen, Xã hội học: Chuyên đề Bất bình đẳng xã hội, 06/06/2012,
https://nguyenphuongtam.wordpress.com/BBDXH , truy cập ngày: 04/11/2022
Trang 5Trong khi đó, trẻ em trong gia đình giàu có điều kiện học tập sẽ có thu nhập cao hơn
Nhìn chung, bất bình đẳng về cơ hội đề cập đến sự phân bố không đồng đều về cơ hội cuộc sống giữa các cá nhân Cơ hội đó là những thực tế cho thấy những lợi ích vật chất và sự lựa chọn thực tế của nhóm xã hội bất kể thành viên của nhóm có nhận thức được điều đó hay không Trong xã hội, một nhóm người
có thể có những cơ hội, trong khi các nhóm khác lại không Đây là cơ sở khách quan của bất bình đẳng [5]
2 Địa vị xã hội
Địa vị xã hội là một vị trí được chiếm giữ bởi một cá nhân trong một hệ thống xã hội phân cấp, trong đó anh ta được bao gồm (nhóm, hệ thống phụ được công nhận hoặc thay thế xã hội) [6] Bất bình đẳng về địa vị xã hội là do những thành viên của các nhóm trong xã hội tạo nên và thừa nhận chúng Cơ sở địa vị
ở đây có thể là bất cứ cái gì mà một nhóm xã hội cho là ưu việt và được nhóm
xã hội khác thừa nhận
Ví dụ: Trong doanh nghiệp, người lao động trực tiếp (nhân viên) và người quản lý (CEO) có địa vị xã hội khác nhau nên cơ hội và lợi ích không bằng nhau tạo nên mức thu nhập, mức sống, vị thế xã hội khác nhau
Những người có uy tín cao, xã hội sẽ dành cho họ sự ưu ái, trân trọng Uy tín cá nhân đó có được là do sự đánh giá của một nhóm người, một cộng đồng người, nó dựa vào bất cứ thứ gì, có thể là tuổi tác, trình độ, kinh nghiệm, quyền lực, tiền bạc hay giới tính,… Những cá nhân ở địa vị xã hội khác nhau tạo ra sự khác biệt trong cơ hội mà họ có thể có Cá nhân ở địa vị cao trong xã hội có nhiều
cơ hội và lợi ích hơn so với cá nhân ở địa vị thấp Ngoài ra, địa vị xã hội còn tạo
ra những bất bình đẳng cho những người khác trong xã hội Khi cá nhân có địa
vị cao trong xã hội, anh ta có thể lợi dụng quyền lực đó để tạo ra sự không công bằng cho những cá nhân, những nhóm khác trong xã hội
5 Phạm Tất Dong – Lê Ngọc hùng ( đồng chủ biên), Xã hội học, NXB Thế giới, tr 225
6
Địa vị xã hội, http://vi.housepsych.com/sotsialnyiy-status_default.htm, truy cập ngày: 04/11/2022.
Trang 6Sự khác nhau về địa vị xã hội, tức là sự khác nhau về uy tín hay vị trí do quan niệm và sự đánh giá của các thành viên khác trong xã hội [7] Trong một xã hội cụ thể, nếu sự khác nhau về cơ hội của một nhóm người là do nguyên nhân khách quan tạo nên thì ngược lại, bất bình đẳng về địa vị xã hội do thành viên của các nhóm xã hội tạo nên và thừa nhận Nó có thể là bất kỳ thứ gì được một nhóm xã hội cho là ưu việt và các nhóm xã hội còn lại thừa nhận Trong thực tế,
cơ cấu giai cấp là nền tảng căn bản nhất của địa vị xã hội Ngoài ra, các thành tố khác tạo lập nên địa vị xã hội phải kể đến trình độ chuyên môn, mức lương, gia đình, lứa tuổi, lãnh thổ, cư trú Tuy nhiên, địa vị xã hội chỉ có thể được giữ vững bởi những nhóm nắm giữ địa vị đó và các nhóm xã hội khác tự giác thừa nhận
sự ưu việt đó
Ví dụ: Các nhà tỷ phú, địa chủ được coi là tầng lớp thượng lưu có địa vị
xã hội cao và có vị thế nhất định trong xã hội mặc dù họ không giữ chức vụ hoặc cương vị nào trong bộ máy tổ chức xã hội hoặc trong các doanh nghiệp
3 Ảnh hưởng chính trị
Bất bình đẳng do ảnh hưởng chính trị - là khả năng của 1 nhóm xã hội thống trị những nhóm khác hay có ảnh hưởng mạnh mẽ trong việc ra quyết định cũng như việc thu được nguồn lợi từ các quyết định
Trong thực tế, bất bình đẳng do ảnh hưởng chính trị có thể được nhìn nhận như là có ưu thế vật chất hay địa vị cao Bản thân chức vụ chính trị có thể tạo ra
cơ sở để đạt được địa vị và những cơ hội trong cuộc sống, đặc biệt là với những
cá nhân giữ chức vụ chính trị cao
Sự khác nhau về ảnh hưởng chính trị: Chính trị có thể tạo ra những quyền lực đặc biệt cho những cá nhân, các nhóm trong xã hội Nếu cá nhân nắm giữ chức vụ nhất định trong hệ thống chính trị sẽ có những cơ hội thuận lợi hơn người khác [8]
7 Phuong nguyen, Cơ sở tạo nên bất bình đẳng xã hội, https://www.studocu.com/vn/document/TMU/CSBBĐ,
truy cập ngày: 04/11/2022
8 Phuong nguyen, Cơ sở tạo nên bất bình đẳng xã hội, https://www.studocu.com/vn/document/TMU/CSBBĐ,
truy cập ngày: 05/11/2022
Trang 7Ví dụ: Người làm công tác lãnh đạo, "có chân" trong bộ máy chính quyền
sẽ có cơ hội hơn để thăng tiến và có thu nhập cao hơn so với người không nằm trong bộ máy quản lý
2 MỘT SỐ QUAN ĐIỂM VỀ BẤT BÌNH ĐẲNG
1 Quan điểm về yếu tố sinh học cá nhân
Quan điểm này cho rằng, bất bình đẳng là một thực tế của xã hội, nó luôn hiện diện bởi sự khác biệt nhân cách giữa những cá nhân Nếu có 1 xã hội mở và nếu con người có sự khác nhau về tài năng và nhu cầu thì điều đó sẽ hàm ý rằng bất bình đẳng là không thể tránh được Đó là thực tế của xã hội
“Một số bất bình đẳng đến như là kết quả không thể né tránh về bất bình đẳng sinh học của kỹ năng, thể chất, khả năng tinh thần và những khía
cạnh của nhân cách.” [9] Ngay từ thời cổ đại cũng có một số nhà triết học khẳng định rằng có sự khác biệt mang tính “tự nhiên” giữa các cá nhân Trong thực tế vẫn còn tồn tại những khác biệt trong kiểu phân chia giới như là kết quả không thể tránh được
của bất bình đẳng Aristotle (384- 322 TCN) đã nói rằng: “Đàn ông bản chất là
thống trị, đàn bà là bị trị, và đó là một luật lệ.” Cho đến tận bây giờ, quan điểm
này vẫn còn tồn tại Steven Goldberg nêu quan điểm: “Sự thống trị và sự thành
đạt cao của nam giới là khả năng không thể đảo ngược, bởi có những khác biệt
về sinh học giữa nam và nữ.” [10]
Thực ra những quan điểm tương tự vẫn có thể được tìm thấy trong các xã
hội khác Ví dụ: Trong không ít các gia đình Việt Nam ngày nay, tư tưởng trọng
nam khinh nữ vẫn luôn tồn tại, người con trai luôn được dành cho những sự ưu tiên và cơ hội nhiều hơn người con gái và tất yếu những điều này dẫn đến sự bất bình đẳng ngày càng kéo dài và trầm trọng hơn
2 Quan điểm dựa vào yếu tố kinh tế
Trong luận văn Về nguồn gốc của sự bất bình đẳng năm 1753, Jean -
Jacques Rousseau đã vạch rõ nguồn gốc của sự bất bình đẳng trong xã hội là ở
9 Kennrth Cauthen (1987), The Passion for Equality, NXB Rowman & Littlefield, tr 8
10 Steven Goldberg (1973), The Inevitability of Patriarchy, NXB William Morrow and Company, tr.133
Trang 8chế độ tư hữu tài sản Theo ông, bất bình đẳng không phải là một quy luật tự nhiên, mà là sản phẩm của xã hội loài người; nó tồn tại và phát triển từ khi xuất hiện chế độ tư hữu tài sản; rằng con người đã tạo ra sự bất bình đẳng thì con người cũng có thể xóa bỏ nó [11] Những đặc điểm về kinh tế – chính trị và thị trường lao động tạo ra những khác biệt trong thu nhập và của cải Thực chất, sự khác biệt về vị trí của các cá nhân trong cơ cấu xã hội gây ra bất bình đẳng kinh
tế Ông cũng đã phân biệt rõ hai loại bất bình đẳng giữa người với người Đó là bất bình đẳng tự nhiên và bất bình đẳng xã hội – bất bình đẳng do cơ chế xã hội tạo nên
Một số nhà xã hội học khác cho rằng bất bình đẳng là không thể tránh khỏi do xã hội có những nhiệm vụ này cần thiết hơn những nhiệm vụ khác và khả năng thực hiện những nhiệm vụ này khác nhau Họ lập luận rằng bất bình đẳng xã hội về lợi ích giữa các cá nhân là cần thiết để thúc đẩy người tài nhất thực hiện những nhiệm vụ khó khăn nhất Chính sự bất bình đẳng thúc đẩy các
cá nhân lao đô ̣ng, ho ̣c tâ ̣p để mang la ̣i cơ hô ̣i cho chính bản thân mình Do vậy không thể thủ tiêu bất bình đẳng, vì bình đẳng có thể nguy hiểm cho xã hội như
nhà kinh tế học A Lechevalier phân tích: “Bình đẳng chung chung thậm chí còn
đi ngược lại ý niệm về sự công bằng, không chỉ là công bằng về nỗ lực cá nhân,
về nhu cầu, ham muốn mà cả những thiệt thòi.”
3 Quan điểm của Karl Marx và Max Weber
Có người cho rằng, “Bất bình đẳng xã hội luôn có bởi sự khác biệt nhân
cách giữa các cá nhân” [12]
Aristotle đã nói rằng: “Đàn ông bản chất là thống trị, đàn bà là bị trị, và
đó là một luật lệ”
Goldberg thì nói: “Sự thống trị và thành đạt cao của nam giới là khả năng
không thể đảo ngược ”
Rousseau thì cho rằng nguồn gốc của bất bình đẳng liên quan đến sở hữu
tư nhân về của cải
11 Nguyễn Thị Bích Lệ, Jean Jacques Rousseau (1712 – 1778) Nhà triết học khai sáng Pháp mang lập trường
chính trị cấp tiến – tả khuynh, http://philosophy.vass.gov.vn/phuong-tay/Jacques-Rousseau-vientriethoc,
11/01/2016, truy cập ngày: 04/11/2022.
12
Biên soạn: TS Võ Văn Kiệt ( Lưu hành nội bộ) , Xã hội học đại cương, 2015
Trang 9Tất cả những quan điểm này đều có những khác biệt so với hai nhà lý luận nổi tiếng là Marx và Weber
3.1 Quan điểm Chủ nghĩa Marx
Học thuyết của Marx chủ yếu dựa trên sự nghiên cứu các học thuyết kinh
tế và coi đó là nền tảng của cơ cấu giai cấp Theo đó, mối quan hệ giai cấp là chìa khóa của mọi vấn đề trong đời sống xã hội Marx khẳng định: “Những tư tưởng thống trị của một thời đại bao giờ cũng là những tư tưởng của giai cấp thống trị” và phục vụ cho giai cấp thống trị [13] Những lợi ích kinh tế, chính trị,
ý kiến xã hội đều bắt nguồn từ kết cấu giai cấp
Nói chung, có thể hiểu theo Karl Marx, yếu tố giai cấp chính là nền tảng,
là nguyên nhân hình thành nên bất bình đẳng xã hội, và khi xã hội còn có sự phân chia giai cấp thì không thể không có bất bình đẳng xã hội Cho nên hầu hết nhân loại chúng ta hiện nay đang sống trong xã hội có sự phân tầng
Những lý luận của Marx về hoạt động tổ chức sản xuất vật chất cũng như
sự phân công lao động trong xã hội cùng với những phân tích về cấu trúc xã hội
đã vạch rõ tính chất giai cấp của xã hội và tính bất bình đẳng trong quan hệ xã hội Qua những phân tích về cấu trúc xã hội này, có thể nhìn nhận và rút ra hai kết luận quan trọng Đầu tiên là, cần phải xoá bỏ và thay thế chế độ sở hữu tư nhân bằng chế độ sở hữu xã hội để xây dựng xã hội phát triển Hai là, xã hội học cần tập trung phân tích cấu trúc xã hội để chỉ ra ai là người có lợi và ai là người chịu thiệt từ cách tổ chức và cơ cấu xã hội hiện thời Nói cách khác, cấu trúc xã hội, phân tầng xã hội và bất bình đẳng xã hội phải là những chủ đề nghiên cứu
cơ bản của xã hội học hiện đại [14]
3.2 Quan điểm Max Weber
Nghiên cứu cấu trúc xã hội sau Karl Marx hơn nửa thế ký nhưng khác với Marx, nhà xã hội học Max Weber (1864-1920) không coi mọi cấu trúc xã hội, đều bất bình đẳng như trong một xã hội có giai cấp Tuy đã ghi nhận những thay đổi trong cơ cấu giai cấp xã hội để phát triển lý thuyết xã hội học về sự phân tầng
13
Nhóm tác giả - Đại diện Nguyễn Thế Đức Tâm, Xã hội học: Chuyên đề Bất bình đẳng xã hội, Thành phố Hồ
Chí Minh, 12/2011.
14
Đại học Văn Hiến, Những khác biệt của Karl Marx và Max Weber trong quan điểm về phân tầng xã hội
Trang 10xã hội nhưng đồng thời ông cũng khẳng định, đẳng cấp phụ thuộc vào những khác nhau đặc biệt về địa vị trên nền tảng nghi thức tôn giáo Werber nhấn mạnh rằng quyền lực kinh tế có thể là kết quả nắm giữ quyền lực dựa vào các nền tảng khác Địa vị xã hội và uy tín xã hội có thể xuất phát từ quyền lực kinh tế, song
đó không phải là tất yếu duy nhất Ví dụ: Trường hợp giàu có nhưng không có
học vấn hay giáo dục để nắm địa vị cao trong xã hội Ngược lại, địa vị có thể tạo
nên cơ sở của quyền lực chính trị Weber cho rằng đây là một vấn đề phân tích
về mặt lịch sử và xã hội để phát hiện ra cơ sở thực sự của bất bình đẳng xã hội
Quan điểm của Weber nhấn mạnh tầm quan trọng của thị trường chứ không phải là tái sản xuất, như là cơ sở kinh tế của giai cấp Theo Weber, nguyên nhân đầu tiên của bất bình đẳng trong xã hội tư bản là khác biệt về khả năng thị trường Điều đó có nghĩa là khả năng chiếm lĩnh thị trường của các cá nhân phụ thuộc vào sự hiểu biết, bản lĩnh và kỹ năng nghề nghiệp [15]
3 Ý NGHĨA CỦA NGHIÊN CỨU BẤT BÌNH ĐẲNG XÃ HỘI
Bất bình đẳng có thể được xem là điều kiện để tổ chức, xây dựng và điều chỉnh xã hội cũng như các quan hệ xã hội, từ đó đảm bảo sự phát triển của đời sống và xã hội Do vậy, việc nghiên cứu bất bình đẳng cũng góp phần vào sự phát triển xã hội:
Đối với cá nhân: Chúng ta có thể thấy được điểm xuất phát, quá trình phấn đấu vươn lên, giá trị của mỗi người
Đối với xã hội: Là tiền đề, cơ sở ra đời các hệ thống chính sách phù hợp, đúng đắn, kịp thời nhằm xây dựng xã hội tốt hơn : công bằng, dân chủ, văn minh
15
Xã hội học - Xã hội học Việt Nam, Nhà xã hội học Max Weber, 2020.