TAM LY SANG TAO CUA NGUOI LAM BAO
Các khái niệm cơ bản trong tâm lý sáng tạo nhà báo
BAO 1.1 Định nghĩa hoạt động sáng tạo
Sáng tạo có nhiều định nghĩa khác nhau, đặc biệt trong lĩnh vực tâm lý học Theo nhà tâm lý học Mỹ E.P Torrance, sáng tạo là quá trình xác định giả thuyết nghiên cứu và tìm ra kết quả chứng minh chúng Ông cho rằng, sáng tạo là quá trình cá nhân có sự nhạy cảm cao với các vấn đề và thuộc tính cơ bản của sáng tạo chính là khả năng đánh giá cao khả năng sáng tạo của con người.
- Linh hoat, mém déo (Flexibilita: Fx)
- Chi tiét, cu thé (Elaboracia: E)
J P Guiford (nguyén chi tich H6i Tam ly hoc My vao những năm 1950) cũng tán thành quan điểm của Torrance Ông coi sang tạo là thuộc tính của tư duy Ông cho rằng, khi con người sáng tạo là lúc người ta tìm kiếm và thể hiện những phương pháp lo-gic trong tình huống có vấn đề, tìm kiếm và thể hiện những phương pháp khác nhau và mới để giải quyết vấn đề, từ đó tìm ra kết quả
L X Vugôtxki” (nhà tâm lý họ Xô viết) cho rằng: Sáng tạo là hoạt động tạo ra cái mới, không phân biệt cái mới đó có giá trị hiện thực hay tư duy, tình cảm Tác giả nhấn mạnh cái mới và cái đa dạng trong sáng tạo, đặc biệt trong sáng tạo nghệ thuật
Trên cơ sở các định nghĩa sáng tạo đã nêu trên, có thể khẳng định các luận điểm sau:
Sáng tạo là biểu hiện cao nhất trong các hoạt động của đời sống con người, phản ánh khả năng tưởng tượng và đổi mới không ngừng Hiệu quả sáng tạo thể hiện qua việc đưa ra và chứng minh các giả thuyết bằng các phương pháp đa dạng và sáng tạo Sáng tạo đóng vai trò then chốt trong việc thúc đẩy tiến bộ và phát triển trong mọi lĩnh vực của cuộc sống.
Kết quả của sáng tạo phải mang tính mới mẻ và có ý nghĩa xã hội rõ ràng Một sáng tạo chỉ được coi là thành công khi nó kết hợp chặt chẽ với ý nghĩa thực tiễn, tư duy hoặc cảm xúc mà sản phẩm đó truyền tải Những ý tưởng độc đáo, sáng tạo không chỉ đơn thuần là mới lạ mà còn phải góp phần thúc đẩy xã hội và mang lại giá trị thực tiễn.
Sáng tạo gắn bó chặt chẽ với các thuộc tính tâm lý như tính nhanh nhạy, độc đáo, linh hoạt và mềm dẻo, điều này cho thấy hoạt động sáng tạo chịu ảnh hưởng lớn từ các yếu tố tâm lý cá nhân Do đó, việc nghiên cứu hoạt động sáng tạo dưới góc độ tâm lý là cần thiết để hiểu rõ hơn về cách các yếu tố này tác động đến quá trình sáng tạo chung cũng như đặc thù của nghề nhà báo.
7 L X Vugôtxki (1995) Tâm lý học nghệ thuật, Nxb Khoa học xã hội và nhân văn và trường Nguyễn Du Hà Nội.
1.2 Các khái niệm cơ bản khác trong tâm lý sáng tạo nhà báo ị
Nhu cầu là trạng thái tích cực của nhân cách thể hiện sự phụ thuộc vào điều kiện tồn tại cụ thể, thúc đẩy con người hoạt động để thỏa mãn những điều kiện đó Có hai loại nhu cầu chính, bao gồm nhu cầu tự nhiên như ăn uống, sinh sản và nhu cầu xã hội như lao động, hoạt động văn hóa và thể thao Khi phân theo đối tượng thỏa mãn, nhu cầu được chia thành nhu cầu vật chất và nhu cầu tinh thần, phản ánh các khía cạnh khác nhau của đời sống con người.
Nhu cầu của động vật và con người về mặt hình thức giống nhau, tuy nhiên phương thức thỏa mãn lại khác biệt Động vật thỏa mãn nhu cầu một cách trực tiếp, trong khi con người thường tìm kiếm sự hài lòng gián tiếp thông qua văn hóa và các đặc điểm xã hội Điều này cho thấy sự khác biệt trong cách đáp ứng các nhu cầu giữa hai loại sinh vật, phản ánh vai trò của văn hóa và xã hội trong cuộc sống của con người.
Nhà tâm lý học Nguyễn Khắc Viện nhấn mạnh rằng nhu cầu là những hệ thống cần thiết bắt buộc đối với con người; khi được thỏa mãn, con người sẽ cảm thấy dễ chịu, còn nếu không được đáp ứng, họ có thể gặp phải các vấn đề về sức khỏe Abraham Maslow dựa trên các đòi hỏi và thứ tự hình thành của chúng để phân loại nhu cầu của con người thành năm tầng thứ khác nhau, từ thấp đến cao: nhu cầu sinh lý, nhu cầu an toàn, nhu cầu giao tiếp, nhu cầu được tôn trọng và nhu cầu đạt thành tích.
Các nhu cầu cơ bản của nhà báo bao gồm nhu cầu sinh lý, an toàn về vật chất và tâm lý, cũng như nhu cầu giao tiếp xã hội Để thể hiện sự sáng tạo hiệu quả, nhà báo cần có vị trí phù hợp, được đặt đúng chỗ và có không gian để sáng tạo Sự độc lập trong sáng tạo, thời gian dành cho hoạt động sáng tạo, cùng với sự tôn trọng và khả năng tự thể hiện là những yếu tố quan trọng giúp nhà báo phát triển nghề nghiệp một cách bền vững.
SỬ DỤNG NHU CAU DE TAC DONG DEN HOAT DONG
SANG TAO CUA NHA BAO NHU THE NAO?
> Tn trong cdc nhu câu có tính điều kiện cho sáng tạo
>_ Phân định rõ ràng nhu cầu và mong ước, đòi hỏi vô lý, quá khả năng đáp ứng của cơ quan báo chí
> Các nhu cầu cần của nhà báo được thoả mãn dựa trên các nguyên tắc của hoạt động báo chí
Nhu cầu sáng tạo thuộc về các nhu cầu cao cấp, liên quan chặt chẽ đến các nhu cầu tinh thần của con người Nhu cầu này xuất phát từ nhiều nguồn gốc khác nhau, như nhu cầu thành tích, mong muốn được tôn trọng hoặc đơn giản là để thỏa mãn nhu cầu cuộc sống vật chất trong các hoàn cảnh cụ thể.
Động cơ sáng tạo xuất phát từ nhu cầu của con người, là những thúc đẩy hành động nhằm thỏa mãn những mong muốn cá nhân Nhu cầu chính là nguồn gốc của các hành động tích cực, truyền cảm hứng và thúc đẩy sự sáng tạo trong cuộc sống Hành động tích cực thể hiện tính tích cực của con người, chính nhờ động cơ sáng tạo mà con người có thể phát triển, đổi mới và tạo ra giá trị mới cho bản thân và xã hội.
Mô hình 4.1: Mỗi quan hệ nhu cầu và động cơ
Theo quan niệm của A.N Leonichiep và Enconhin, nguyên nhân tự giác bên trong động cơ là sự phản ánh vào trong đầu con người, thúc đẩy hoạt động và định hướng hành động nhằm thỏa mãn các nhu cầu cơ bản của con người.
Dựa trên nguyên nhân bên ngoài gây ra, động cơ có thể chia thành hai loại chính: động cơ ngẫu nhiên và động cơ quy luật Động cơ ngẫu nhiên thúc đẩy các hoạt động ngẫu nhiên, không định hướng rõ ràng, trong khi đó động cơ quy luật là những động lực hình thành dựa trên các quy luật tự nhiên hoặc xã hội, góp phần thúc đẩy hành động dựa trên hệ thống logic và sự nhất quán Việc phân biệt giữa hai loại động cơ này giúp hiểu rõ hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi và hoạt động của con người trong các tình huống khác nhau.
Trong đời sống con người, hành động thường được thúc đẩy bởi nhiều động cơ khác nhau tạo thành hệ thống động cơ, trong đó có một động cơ chủ đạo và các động cơ thứ yếu Động cơ thúc đẩy có thể được phân chia dựa trên nguồn gốc thành động cơ vật chất và động cơ tinh thần; dựa trên hình thức thể hiện thành động cơ trực tiếp và gián tiếp, gần và xa; dựa trên phạm vi xã hội và cá nhân; và dựa trên nội dung hoạt động thành động cơ lao động và động cơ học tập Hành vi ngẫu nhiên không xuất phát từ bản chất mà do các tình huống ngẫu nhiên gây ra, đồng thời, việc nắm vững các quy luật của động cơ giúp dự đoán và ngăn chặn các hành vi xấu Thói quen hành vi là kết quả của sự quy luật hóa của hành động theo thời gian và tình huống, góp phần hình thành các hành vi có tính quy luật trong cuộc sống.
Có thể có động cơ có ý thức và không có ý thức
* Động cơ có ý thức gồm: |
+ Hitng thi: thé hién nhu cầu của con người về mặt cảm xúc Khi hứng thú được thỏa mãn thì thành động cơ thúc đẩy nhận thức con người |
Cơ chế tâm lý của hoạt động sáng tạo tác phẩm báo chí 113
2.1 Phân tích tâm lý sáng tạo tác phẩm báo chí theo quan điểm hoạt động
Hoạt động là việc vận dụng lý thuyết hoạt động trong tâm lý học để giải thích và nghiên cứu các hiện tượng tâm lý của con người, trong đó đặc biệt nhấn mạnh vào tâm lý sáng tạo của nhà báo Lý thuyết hoạt động giúp làm rõ mối liên hệ giữa hoạt động và ý thức, từ đó phân tích sâu hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình sáng tạo trong nghề báo Nội dung cốt lõi của lý thuyết hoạt động bao gồm việc xem hoạt động là trung tâm của quá trình tâm lý, chú trọng vào vai trò của các yếu tố xã hội và thực tiễn trong phát triển tâm lý cá nhân và nghề nghiệp Áp dụng lý thuyết này vào hoạt động của nhà báo giúp nhìn nhận rõ hơn về quá trình sáng tạo, đề cao vai trò của mục đích, công cụ và môi trường trong việc thúc đẩy sáng tạo nghề báo.
Khẳng định hoạt động là bản thể của tâm lý và ý thức, thể hiện sự vận động quy định nguồn gốc, nội dung, và quá trình vận hành của chúng Đây cũng chính là quy luật chung nhất chi phối tâm lý con người, giúp hiểu rõ hơn về cách thức hoạt động của ý thức và tâm lý trong đời sống hàng ngày.
Tâm lý và ý thức luôn gắn liền với hoạt động, tạo thành một thống nhất chặt chẽ trong quá trình hoạt động của con người Hoạt động không chỉ hình thành nên tâm lý mà còn sử dụng tâm lý làm trung gian để tiếp xúc và thay đổi đối tượng hoạt động Tất cả các chức năng và quá trình tâm lý, cũng như các thuộc tính của tâm lý, đều được nghiên cứu như những hoạt động mang tính chất liên tục và có mục đích, giúp hiểu rõ hơn về mối liên hệ giữa ý thức và hành vi.
Cấu trúc của hoạt động sáng tạo tác phẩm báo chí: Hoạt động sáng tạo tác phẩm báo chí của mỗi nhà báo có cấu trúc thành phần
Các hành động sáng tạo được hiểu là các hoạt động sáng tạo thể hiện qua các tác phẩm báo chí khác nhau, được cấu thành từ các hành động sáng tạo nhỏ hơn Những hành động sáng tạo này lại gồm các hành vi sáng tạo như phỏng vấn, trò chuyện, phác thảo ý tưởng hay viết lách để thu thập và phát triển nội dung Hành vi sáng tạo bao gồm cả thao tác kỹ thuật như chụp ảnh, quay phim và thao tác trí tuệ như phân tích, tổng hợp, so sánh hoặc khai quát hóa ý tưởng Nhà báo thường phối hợp đồng thời thao tác kỹ thuật và thao tác trí tuệ trong quá trình sáng tạo nội dung, nhằm tạo ra các sản phẩm báo chí đa dạng và sáng tạo về các chủ đề như vùng núi Tây Bắc.
Trong mô hình 4.3, cột phải thể hiện các hoạt động nội tâm của nhà báo, còn cột trái thể hiện các hoạt động bên ngoài của sáng tạo Động cơ sáng tạo đóng vai trò là yếu tố trung tâm, điều phối toàn bộ quá trình sáng tạo của nhà báo Vì vậy, việc nhận biết động cơ là cơ sở quan trọng để đánh giá xu hướng, năng lực và nhân cách sáng tạo của nhà báo Đào tạo báo chí cần chú trọng rèn luyện và điều chỉnh các yếu tố ý thức như hứng thú, niềm tin, lý tưởng cũng như các yếu tố vô thức như tâm thế, định kiến, nhằm thúc đẩy các hành vi tích cực trong nghề nghiệp [xem thêm Mô hình 4.2].
Động cơ sáng tạo của nhà báo là yếu tố quyết định mục đích sáng tạo, chẳng hạn như phát hiện, biểu dương các cá nhân tích cực hoặc phê phán các biểu hiện tiêu cực Mục đích sáng tạo bên trong này ảnh hưởng trực tiếp đến các hành động sáng tạo và biểu hiện ra bên ngoài Phương pháp sáng tạo của nhà báo, là thành phần then chốt, giúp định hình các phương tiện thể hiện mục đích đó trong bối cảnh lao động cụ thể Các phương pháp này là yếu tố quan trọng trong việc hình thành các công cụ sáng tạo và đảm bảo chất lượng của các thao tác sáng tạo Khi các thao tác này được luyện tập thành thục, chúng trở thành kỹ năng nghề nghiệp then chốt trong hoạt động sáng tạo của nhà báo.
Trong hoạt động sáng tạo của nhà báo, yếu tố nền tảng chính là các thao tác và phương tiện sáng tạo Phương tiện bao gồm dữ liệu phục vụ quá trình sáng tạo như khái niệm, phán đoán, hình ảnh tượng trưng, âm thanh và cảm xúc được lưu giữ trong não bộ Năng lực thu nạp và xử lý các dữ liệu này khi tiếp cận các bối cảnh thực tế là yếu tố quyết định đến khả năng sáng tạo của nhà báo Đây là nền tảng xác định hệ thống kiến thức và kỹ năng cần thiết để thực hiện hoạt động sáng tạo hiệu quả trong nghề báo.
HÀNH ĐỌNG - lá SÁNG TẠO ~ t— MỤC ĐÍCH
HANH VI + PHƯƠNG PHÁP SÁNG TẠO ô † SÁNG TẠO
SÁNG TẠO: ey SANG TAO a
Mô hình 4.3: Cơ chế tâm lý của boạt động sáng tạo của nhà báo, xét theo quan điểm hoạt động
Dựa trên phân tích mô hình cơ chế hoạt động sáng tạo của nhà báo, có thể rút ra kết luận rằng để đánh giá xu hướng và hiệu quả của hoạt động sáng tạo tác phẩm báo chí trong thời gian dài, cần xem xét kỹ động cơ sáng tạo của nhà báo, vì động cơ này là yếu tố tâm lý quan trọng nhất ảnh hưởng đến quá trình sáng tạo nội dung báo chí.
Hành động sáng tạo là những hành động có mục đích rõ ràng, rõ ràng và mang động cơ sáng tạo chỉ phối Để đạt hiệu quả, cá nhân cần biết chọn đúng phương tiện phù hợp và thực hiện các thao tác đúng phương pháp, bao gồm cả thao tác trí tuệ và thao tác tự duy Việc sử dụng các thao tác một cách có hệ thống trong các hành vi sáng tạo là yếu tố quyết định thành công của quá trình sáng tạo.
Để tổ chức hoạt động sáng tạo của nhà báo và tập thể báo chí hiệu quả, cần rèn luyện các thao tác nghề nghiệp phù hợp, kết hợp giữa kỹ thuật và tư duy, đồng thời nâng cao khả năng sử dụng phương tiện vật chất, kỹ thuật và tổ chức dữ liệu cho các thao tác tư duy có điều kiện Đây là nền tảng quan trọng cho mọi hoạt động sáng tạo báo chí, giúp xác định rõ kỹ năng nghề nghiệp của nhà báo nói chung và từng loại hình, lĩnh vực báo chí cụ thể như kinh tế, nội chính, văn hóa xã hội, thể thao hay giải trí Việc phân định các nhóm kiến thức cơ bản và chuyên sâu trong đào tạo nhân lực báo chí dựa trên hệ thống dữ liệu cần thiết cho các thao tác sáng tạo, gồm dữ liệu về khái niệm, phán đoán, hình ảnh, biểu tượng trong các ngành khoa học như triết học, xã hội học, kinh tế - chính trị học; Đồng thời, kiến thức phù hợp với lĩnh vực như ngành báo về trẻ em yêu cầu dữ liệu về tâm lý trẻ em, trong khi nhà báo viết về kinh tế cần tập trung vào dữ liệu về quản lý kinh tế.
Trong năm nay, việc chú trọng phương pháp sáng tạo của nhà báo là ưu tiên hàng đầu, đặc biệt là phương pháp kết hợp các thao tác và sử dụng các kỹ năng sáng tạo nhằm thực hiện các mục đích sáng tạo đã đề ra Các phương pháp này cần được đánh giá cao trong quá trình phát triển nội dung, nhằm nâng cao hiệu quả và chất lượng công việc của nhà báo.
Quản lý và đánh giá hoạt động sáng tạo của nhà báo cần dựa trên hiểu biết về động cơ sáng tạo và khả năng xác định mục đích của các hành động sáng tạo Các nhà quản lý báo chí chỉ có thể thúc đẩy hoạt động sáng tạo của nhà báo khi biết chuyển đổi nhu cầu cơ bản thành động cơ sáng tạo, đồng thời tạo điều kiện về vật chất và tâm lý để nâng cao hiệu quả sáng tạo.
2.2 Phương pháp sáng tạo và phát triỂn ý tưởng sáng tạo - phát hiện vẫn đề
Phát triển ý tưởng sáng tạo và phát hiện vấn đề đặc biệt có ý nghĩa trong hoạt động sáng tạo của nhà báo là yếu tố then chốt để nâng cao chất lượng báo chí Trong tâm lý học sáng tạo và phương pháp luận sáng tạo, các tác giả đã phân tích hàng trăm phương pháp để kích thích sự sáng tạo hiệu quả Trong khuôn khổ bộ môn Tâm lý học báo chí, chúng tôi giới thiệu một số phương pháp phù hợp nhất với nghề báo như phương pháp 6 câu hỏi (5Ws/H Method), phương pháp sử dụng câu hỏi kiểm tra (check-list method), phương pháp não công và phương pháp bản đồ tư duy, giúp nhà báo phát hiện ý tưởng mới và xử lý vấn đề sáng tạo một cách hiệu quả.
= Phương pháp sáu câu hỏi (5Ws/H)
Năm 1977, các tác giả Parnes, Moller và Biondi đã nhấn mạnh tầm quan trọng của 6 câu hỏi như một công cụ đắc lực để khám phá ý tưởng sáng tạo trong quá trình tiếp cận vấn đề Một nhà báo có thể sử dụng bộ câu hỏi này để thu thập thông tin cơ bản và có hệ thống về bất kỳ sự kiện hoặc vấn đề nào mà họ muốn tìm hiểu Đây là phương pháp hiệu quả giúp xác định rõ các khía cạnh cần thiết và thúc đẩy quá trình phân tích, phát triển nội dung một cách sáng tạo và chính xác.
- What? (Cai gi? Cai nao?)
- How? How much? How many? Như thế nào? Bằng cách nào? Bao nhiêu?
Trong quá trình giải quyết vấn đề và ra quyết định, phương pháp sáu câu hỏi thường được sử dụng để tìm kiếm thông tin, làm rõ vấn đề một cách hiệu quả Phương pháp này không chỉ giúp xác định các yếu tố cần thiết mà còn mang lại nhiều lợi ích trong các giai đoạn khác của quá trình tư duy sáng tạo Áp dụng phương pháp sáu câu hỏi giúp nâng cao khả năng phân tích và tạo ra các giải pháp sáng tạo, đồng thời thúc đẩy quá trình ra quyết định chính xác hơn.
= Phương pháp làm danh sách câu hỏi kiểm tra(Check-list Method hoac Method of Control Questions)