Giáo trình tâm lý học lãnh đạo, quản lý

ngành của tâm lý học, ra đời và phát triển do nhu cầu tự thân của khoa học tâm lý và yêu cầu khách quan của thực tiễn hoạt động lãnh đạo, quản lý các quá trình lao động sản xuất kinh tế,

Chủ biên:

PGS, TS Trần Ngọc Khuê

Tập thể tác giả:

PGS, TS Trần Ngọc Khuê (chương 1, 4, 6)

TS Lê Hữư Xanh (chương 3, 5)

TS Vũ Anh Tuấn (chương 2)

L ờ i Nhà xuất bản

Tâm lý học lãnh dạo, quản lý - một chuyên ngành của môn Tâm lý học - ra đcri và phát triển do nhu càu tự thán của khoa học tâm lý và yêu cầu khách quan của thực tiễn hoạt động lãnh đạo, quản lý trên các lĩnh vực kinh tế, xã hội và đời sống tinh thần của con người Tâm lý học lãnh đạo, quản lý cung cấp những tri thức, kỹ năng và phương pháp tâm lý cơ bản để phân tích, tác động tâm lý đối với con người và các nhóm xã hội khác nhau nhằm tăng cường chất lượng và hiệu quả công tác lãnh đạo, quản lý trên mọi lĩnh vực Đỏng thời, thông qua nhận thức được đầy đủ nguồn gốc, bán chất, đặc điểm và tính quy luật của các hiện tượììg tâm lý của cá nhân

và các nhóm xã hội, người lãnh đạo, quán lý không ngừng hoàn thiện nhân cách, củng cố và nàng cao uy tín của mình, tạo lập niềm tin của quần chúng nhân dân Bên cạnh đó, môn học Tăm lý học lãnh đạo, quản ìỷ còn góp phần tích cực vào việc thực hiện mục tiêu đào tạo đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản

lý của Đảng có đời sống tàm lý phong phú và lành mạnh; hiểu biết sâu sắc tâm lý con người, dân tộc Việt Nam; biết khơi dậy

và phát huy được nguồn sức mạnh tinh thẩn của mỗi người và

c J d á n íôc, góp phân dưa dát nước, quê hương phát triển trên con đường công nghiệp hóa, hiện dại hóa.

Đối với chương trình đào tạo, bồi dưỡng cán bộ tại Học viện Chính trị - Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh, môn học này góp phần quan trọng vào việc đào tạo, bồi dưỡng cán bộ lãnh đạo, quản ỉý của Đảng và Nhà nước, các đoàn thể chính trị xã hội phục vụ đắc lực cho công cuộc đổi mới và xây dựng đất nước Vì vậy, để đáp ứng nhu cầu đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, nhất là đào tạo nguồn cán bộ cho các cấp, các ngành của cả nước, Viện Chính trị học, Học viện Chính trị - Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh đã biên soạn Giáo trình Tâm lý

học lãnh đạo, quản lý (hệ cao cấp lý luận chính trị) do PGS,

TS Trân Ngọc Khuê chủ biên và đã được Nhà xuất bán Chính trị - Hành chính xuất bản Nay do nhu cẩu học tập, nghiên cứu cùa đông đảo học viên và những người quan tâm, Nhà xuất bản Chính trị - Hành chính tiến hành tái bản tập giáo trình này.

Xìn trân trọng giới thiệu cùng bọn đọc và rất mong nhận được những ý kiến đóng góp quỷ báu về nội dung cũng như kết cấu của giáo trình này.

NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ - HÀNH CHÍNH

Chương 1

NHỮNG VẤN ĐỀ CẤP THIẾT CỦA

TÂM LÝ HỌC LÃNH ĐẠO, QUẢN LÝ HIỆN NAY■ I 1 •

1 Vai trò của Tâm lý học lãnh đạo, quản lý

Từ khi loài người xuất hiện đến nay, con người đã luôn phải tìm hiểu, khám phá, nhận thức và cải tạo thế giới tự nhiên để phục vụ cho cuộc sống của mình

Trong lịch sử tiến hóa, bộ óc của con người, đời sống tâm lý, tinh thần của con người ngày một phong phú đã được nhiều ngành khoa học tự nhiên và xã hội nhân văn tập trung nghiên cứu, giải thích

Tâm lý học nói chung và Tâm lý học lãnh đạo, quản

lý nói riêng là những ngành khoa học xã hội nhân văn ra đời từ nửa sau thế kỷ XIX, đã phát triển nhanh chóng nhằm đáp ứng những nhu cầu khách quan, bức thiết của bản thân các ngành khoa học và thực tiẽn cuộc sống của con người Tâm lý học lãnh đạo, quản lý - một chuyên

ngành của tâm lý học, ra đời và phát triển do nhu cầu tự thân của khoa học tâm lý và yêu cầu khách quan của thực tiễn hoạt động lãnh đạo, quản lý các quá trình lao động sản xuất kinh tế, xã hội và đời sống của con người.

Tâm lý học lãnh đạo, quản lý cung cấp những tri thức và phương pháp nghiên cứu và nghiên cứu ứng dụng trực tiếp trong công tác lãnh đạo, quản lý; góp phần tích cực nâng cao bản lĩnh chính trị và sự nhạy cảm

về chính trị của những cán bộ lãnh đạo, quản lý; trang bị những tri thức, kỹ năng, phương pháp để phân tích, tác động tâm lý đối với con người và các nhóm xã hội khác nhau nhằm đạt tới mục tiêu hoàn thiện nhân cách, củng

cố và nâng cao uy tín của chính người lãnh đạo, quản lý

Từ đó công tác lãnh đạo, quản lý mọi lĩnh vực hoạt động chính trị tư tưởng, lý luân, tổ chức cán bộ, kinh tế, văn hóa xã hội và đời sống hàng ngày sẽ có chất lượng, hiệu quả cao hơn

Mục đích của việc nghiên cứu, học tập, vận dụng tâm

lý học vào hoạt động lãnh đạo, quản lý là để người học càng hiểu mình và hiểu người, càng biết thương yêu và tôn trọng con người Do đó, người lãnh đạo, quản lý phải tạo mọi điều kiện để thoả mãn những nhu cầu, lợi ích chính đáng của con người, phát huy nội lực, mặt tốt, tính tích cực hướng thiện của con người, biết hạn chế những mặt bi quan tiêu cực, biết phòng chống, ngăn ngừa, sửa chữa những thói hư tật xấu, tránh làm điểu ác “ích kỷ hại

nhân” để sống lạc quan, cân bằng tâm lý, yêu đời, hạnh phúc, hướng tới lý tưởng chân, thiện, mỹ.

Tâm lý học lãnh đạo, quản lý thiết thực giúp người lãnh đạo, quản lý không ngừng hoàn thiện nhân cách, củng cố và nâng cao uy tín của bản thân, đồng thời góp phần củng cố, nâng cao uy tín của các tổ chức đảng, cơ quan nhà nước và các đoàn thể nhân dân trong hộ thống chính trị hiện nay ở nước ta

Tâm lý học lãnh đạo, quản lý góp phần tích cực vào viộc thực hiện mục tiêu đào tạo một đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý có bản lĩnh chính trị vững vàng, có lòng yêu nước và thương dân sâu sắc, có đời sống tâm lý nhạy cảm, cân bằng, lành mạnh, lạc quan, gương mẫu, được nhiều người trong gia đình, dòng họ, địa phương và cơ quan tín nhiệm, khâm phục Tâm lý học lãnh đạo, quản lý

có vị trí và tầm quan trọng xuyên suốt mọi hoạt động của cán bộ lãnh đạo, quản lýẻ, là bộ môn khoa học nghiệp vụ của những người cán bộ lãnh đạo, quản lý

Mục đích, động cơ, vinh dự và trách nhiộm học tập là: “Học để làm việc, làm người, làm cán bộ Học để phụng sự giai cấp và nhân dân, phụng sự Tổ quốc và nhân loại Muốn đạt mục đích thì phải: “Cần, Kiộm, Liêm, Chính, Chí công vô tư”(1) Mục đích đó đòi hỏi người học phải có ý chí và nghị lực, tình cảm và quyết tâm cao Do

(1) Hổ Chí Minh: Toàn lập, Nxb Chính trị quốc gia, H 1996, t 5, tr 684.

đó, quá trình giảng dạy, học tập và đào tạo không phải là việc thụ động, rót đầy kiến thức vào những chiếc bình đã

mở sẵn, mà là quá trình chủ động, tích cực “đốt cháy những ngọn đuốc” để hướng dẫn hoạt động thực tiễn

Đó là một quá trình tự giác và tích cực, kiên trì và sáng tạo, không ngại khó khăn, gian khổ, quyết tâm nâng cao trình độ góp phần đưa đất nước, quê hương phát triển theo con đường xã hội chủ nghĩa, con đường công nghiệp hóa, hiộn đại hóa vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh

Người cán bộ của Đảng, không chỉ cần có trình độ cao cấp lý luận chính trị mà còn phải phấn đấu rèn luyộn

để có đời sống tâm lý phong phú và lành mạnh, hiểu biết sâu sắc tâm lý của người Việt Nam, của dân tộc Việt

Nam, biết khơi dậy và phát huy được nguồn sức mạnh

tinh thần của mỗi con người và cả dân tộc để mỗi người, mỗi gia đình, mỗi địa phương và cả nước xây dựng được mục tiêu k ế hoạch và quyết tâm làm giàu, đoàn kết giúp

đỡ nhau đưa đất nước, quê hương thoát khỏi nghèo nàn lạc hậu, có bước phát triển vượt bậc ở thế kỷ XXI.

Muốn vậy, người cán bộ lãnh đạo, quản lý phải nắm được khái niệm, đối tượng nghiên cứu của Tâm lý học lãnh đạo, quản lý, bao gồm cả tâm lý của từng cá nhân con người và các nhóm xã hội khác nhau Việc nghiên cứu tác động tâm lý đối vtá con người và các nhóm xã hội gắn chặt với công việc và đời sống hàng ngày của mỗi

con người là nhiệm vụ quan trọng và thường xuyên của người lãnh đạo, quản lýệ

Người lãnh đạo, quản lý còn phải nắm vững tri thức

và phương pháp của tâm lý học nói chung, các nguyên tắc

và phương pháp nghiên cứu tác động tâm lý đối với con người và các nhóm xã hội; hiểu được nguồn gốc, bản chất, đặc điểm và tính quy luật của các hiện tượng tâm lý con người và các nhóm xã hội diễn ra trong đời sống hàng ngày, từ đó có biộn pháp tác động đúng đắn, thích hợp và kịp thời để nâng cao chất lượng và hiệu quả công tác lãnh đạo, quản lýể Đó là một trong những yêu cầu, tiêu chuẩn có tính nghiệp vụ quan trọng đối với người lãnh đạo, quản lý hiện nay

2 Khái niệm và đối tượng nghiên cứu của Tâm lý học lãnh đạo, quàn lý

và tính quy luật đó vào hoạt động lãnh đạo, quản lý các quá trình lao động sản xuất, kinh tế - xà hội và đời sống hang ngay của con ngươi

Là một môn khoa học xã hội và nhân văn, Tâm lý học lãnh đạo, quản lý vừa nghiên cứu lý thuyết cơ bản, vừa nghiên cứu ứng dụng, hai yêu cầu này gắn bó mật thiết với nhau Trong hoạt động lãnh đạo, quản lý cũng như trong các quan hệ xã hội thường ngày, tâm lý con người luôn luôn phản ánh, thúc đẩy và điều chỉnh mọi quan hộ hành vi hoạt động, ứng xử, giao tiếp của con người Do đó, mọi hiộn tượng tâm lý của con người và các nhóm xã hội đều có quan hộ hữu cơ, đều gắn chặt với hoạt động lãnh đạo, quản lýệ Tâm lý học có tác động trực tiếp đến viộc nâng cao năng suất, chất lượng lao động và cải thiộn đời sống hàng ngày của con người Cùng với nhiều ngành khoa học kỹ thuật khác, nó đang trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp có tác động thường xuyên và nhạy cảm vào yếu tố quyết định của lực lượng sản xuất là con người - yếu tố góp phần tạo nên những bước nhảy vọt về năng suất lao động của xã hội loài người, tạo nên những bước nhảy vọt về năng suất, chất lượng, hiệu quả công tác của từng đơn vị, cơ quan, xí nghiệp, từng địa phương, từng ngành và mỗi cá nhân trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước

ta hiện nay

b Đối tượng nghiên cứu

Tâm lý học lãnh đạo, quản lý nghiên cứu tâm lý cá nhân và tâm lý của các nhóm xã hội, các nhóm người

liên kết, hiệp tác với nhau trong công việc và đời sống hàng ngày.

Tâm lý của mọi cá nhân con người đều phản ánh

tổn tại xã hội, đều mang bản chất xã hội, đều là tâm lý

có ý thức c Mác đã khẳng định: “Trong tính hiện thực

của nó, bản chất con người là tổng hoà những quan hộ

xã hội” (1) Tâm lý con người trong đời sống hiện thực cũng chính là sự phản ánh và thể hiện tổng hoà những

quan hệ xã hội Tâm lý có ỷ thức của con người là ranh

giới phân biệt tâm lý con người với bản năng sinh lý động vật Nếu tách biệt con người khỏi môi trường xã hội, khỏi mối quan hệ với con người thì con người sẽ không có ý thức xã hội, không có nhân cách, không có tâm lý người

và sẽ không còn là con người theo đúng nghĩa của nó Chuyện cô bé lợn ở Trung Quốc, người rừng ở Ân Độ, hình tượng nhân vật Rôbinscm lạc trên hoang đảo và thực tiễn đời sống của loài người đã chứng tỏ điều đó

Ý thức xã hội và đời sống tinh thần của xã hội loài người bao giờ cũng được thể hiện thông qua tâm lý có ý thức của mỗi con người Các đặc điểm tâm lý của cá nhân mỗi con người dù riêng biột đến đâu, kể cả tài năng, năng khiếu bẩm sinh, cá tính và thói quen cũng phải được người khác phát hiện, đánh giá, bồi dưỡng và sử dụng trong xã hội Những trạng thái “bất tỉnh”, “mất trí”, hành vi thiếu ý

(l) c Mác và Ph Ảngghen: Toàn tập, Nxb Chính trí quòc gia, H 1995, t.3,

tr ll.

thức, mất nhân tính cũng phải do xã hội nhận xét và đánh giá Tâm lý của cá nhân mỗi con người góp phần hình thành tâm lý chung của các nhóm xã hội, nhưng đồng thời

là một thế giới riêng có tính độc lập tương đối với môi trường và các quan hệ xã hội Người lãnh đạo, quản lý các nhóm xã hội phải hiểu biết tâm lý cá nhân, hiểu biết tâm lý của chính bản thàn mình để chỉ đạo, lãnh đạo, quản lý và tác động giáo dục quản lý, giáo dục cá biột có hiệu quả Trong quản lý chỉ đạo cá biệt, cần chú ý tác động thích hợp, kịp thời với đặc điểm tâm lý của mỗi cá nhân để họ phát triển tích cực và cân bằng hơn, sống và làm viộc tốt hơn Đối vói người chậm tiến phải tìm cách nâng họ lên kịp với mặt bằng trình độ chung của cả nhóm, nhưng đồng thời cũng phải chú ý tạo điều kiện thúc đẩy những người tiên tiến vượt lên, góp phần nâng cao nhanh chóng mặt bằng chung của cả nhómế Đó chính là những cá nhân tiêu biểu góp phần tích cực vào sự tiến bộ của cả xã hội

Mặt khác, khi những cá nhân con người liên kết, hợp tác với nhau trong một tổ chức, trong một nhóm xã hội, trong công viộc và đời sống hàng ngày thì bao giờ cũng sinh ra một chất lượng tinh thần mới cao hơn tổng

số giản đơn đặc điểm tâm lý của từng cá nhân cộng lại

Đó là nguồn sức mạnh tinh thần có tính tích hợp mà

người lãnh đạo, quản lý phải biết khai thác, sử dụng và phát huy để nâng cao chất lượng và hiệu quả cổng tác lãnh đạo, quản lý

3 Ỹ nghĩa thực tiễn của việc nghiên cứu, vân dụng tâm lý học vào hoạt động lãnh đạo, quàn lý

Đây là một mổn khoa học có tính nghiệp vụ đối với người lãnh đạo, quản lý Một nhà tâm lý học, giáo dục học giỏi có thể không phải là người lãnh đạo, quản lý giỏi, nhưng ngược lại, một người lãnh đạo, quản lý giỏi nhất thiết phải nắm vững và vận dụng có hiệu quả những tri thức và phương pháp tâm lý học xã hội vào hoạt động lãnh đạo, quản lý Ý nghĩa lý luận và thực tiễn, tính nghiệp vụ của môn Tâm lý học lãnh đạo, quản lý được thể hiện ở những mặt sau đây:

Thứ nhất, người lãnh đạo, quản lý nhất thiết phải

hiểu rõ nhu cầu, lợi ích, động cơ hoạt động của các thành viên; phải biết tác động vào nhu cầu, lợi ích cấp thiết, chính đáng và trực tiếp để họ hành động tích cực nhằm thoả mãn nhu cầu và lợi ích của chính bản thân mình Người lãnh đạo, quản lý phải hiểu được người dưới quyền

và quần chúng lao động đang nghĩ gì và muốn gì Phải tạo điều kiện để họ biết giữ gìn và phát huy được những phẩm chất tâm lý truyền thống tốt đẹp, tính tích cực và trung thực, tinh thần trách nhiệm và sáng tạo trong công việc và đời sống hàng ngày, để sống cân bằng, thoả mãn

và hạnh phúc hơn

Thứ hai, Tâm lý học lãnh đạo, quản lý giúp người lãiili đạo, quản lý tiếp cân với những nguyôn lý cư bản của chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh;

nghiên cứu, bảo vộ và vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác- Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh vào thực tiễn lãnh đạo, quản lý ở mỗi ngành và mỗi địa phương Hiểu biết tâm trạng của quần chúng, biết tác động vào tâm tư nguyộn vọng của quần chúng lao động, hướng dẫn và tổ chức họ xây dựng cuộc sống mới là yêu cầu cơ bản, là mục đích chủ yếu của việc nghiên cứu, vận dụng chủ nghĩa Mác- Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, đó cũng là một ưu thế, một yêu cầu cao của môn Tâm lý học lãnh đạo, quản lý.

Thứ ba, kẻ thù và những thế lực chống đối cách

mạng nước ta, chống đối chủ nghĩa xã hội từ trước đến nay luôn sử dụng chiến ưanh tâm lý, diễn biến hoà bình như một vũ khí chiến lược quan trọng hết sức tinh vi, xảo quyột để phá hoại tư tưởng, làm rối loạn đời sống tinh thần của mỗi con người và các tầng lớp xã hội của ta Do

đó, Tâm lý học lãnh đạo, quản lý phải góp phần ổn định đời sống tinh thần, giữ gìn sự cân bằng tâm lý ở mỗi con người, mỗi gia đình, mỗi địa phương, góp phần giữ vững

an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội, làm thất bại mọi

âm mưu và thủ đoạn chiến tranh tâm lý của kẻ thù Trong điều kiộn hiộn nay, cần đặc biột chú ý chăm sóc và bảo vộ những tấm gương, những thủ lĩnh không chính thức có sức cảm hoá, thuyết phục quần chúng lao động, không để cho kẻ thù lôi kéo, mua chuộc, lợi dụng và vô hiệu hoá những tấm gưưng đố; phải nâng cao bản lĩnh và tính thích ứng trong mọi điều kiộn, nhất là trước những thử thách

quyết liệt và bước ngoặt của cuộc đời, không để kẻ thù lợi dụng sự mềm yếu, dao động, bất mãn để lôi kéo xa rời mục tiêu, con đường độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; phải tỉnh táo và quyết đoán, không do dự, chần chừ để kẻ thù lợi dụng mà làm lợi cho chúng trong cuộc chiến tranh tâm lý chống cách mạng.

Thứ tư, trong hoạt động lãnh đạo, quản lý, tất cả

những vấn đề và yêu cầu phải đặt ra cần giải quyết đều có nguyên nhân từ tâm lý Người lãnh đạo, quản lý phải sớm phát hiộn và giải quyết từ nguyên nhân tâm lý, không để

“lâu ngày dày kén” sẽ trở nên phức tạp và khó giải quyết, đổng thời phải biết kết hợp biện pháp tác động tâm lý với các biện pháp khác như hành chính, kinh tế, tổ chức, luậtpháp V.V

Thứ năm, mỗi người lãnh đạo, quản lý ở mỗi ngành và

địa phương đều có những kinh nghiệm trong công tác vận động quần chúng Những kinh nghiệm đó cần được tổng kết, nâng lên thành lý luận để nhân rộng trong hoạt động lãnh đạo, quản lý và góp phần xây dựng môn Tâm lý học lãnh đạo, quản lý của Việt Nam ngày một phát triển

Đó chính là những yêu cầu có tính nghiộp vụ đối với người lãnh đạo, quản lý Nghiên cứu tác động tâm lý đối với con người, hiểu biết nhu cầu lợi ích của con người, tâm tư nguyện vọng của quần chúng lao động, làm thất bại mọi ủm mưu và thủ đoạn chiến tranli 1£UI1 lý của kẻ thù, sớm phát hiện và kịp thời giải quyết mọi vấn đề từ

nguyên nhân tâm lý, tổng kết những kinh nghiệm thực tiễn trong công tác vận động quần chúng là những công việc cần thiết và cần được tiến hành thường xuyên của người lãnh đạo, quản lý.

4 Những nhiệm vụ nghiên cứu của Tâm lý học lãnh đạo, quán lý

Tâm lý học lãnh đạo, quản lý có mặt trong tất cả các lĩnh vực hoạt động mà ở đó con người tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp Ở đâu có con người sống và hoạt động thì cần phải có hoạt động lãnh đạo, quản lý và vận dụng tâm

lý học vào công tác lãnh đạo, quản lý Nó gắn chặt với lịch

sử tồn tại, phát triển lâu dài của loài người Tuy vậy, trong bất kỳ lĩnh vực nào, ngành nào, Tâm lý học lãnh đạo, quản

lý cũng thường có một số nhiệm vụ cơ bản sau đây:

Một là, nghiên cứu đặc điểm tâm lý của đối tượng /?/ lãnh đạo, quản lý, của những người dưới quyền, của quần

chúng lao động để hiểu rõ và biết tác động vào những tình cảm, nhu cầu, lợi ích, hứng thú, phong tục tập quán, trình độ và thói quen của họ để họ sống và làm việc tích cực hơn, có hiệu quả và hạnh phúc hơn

Hai là, nghiên cứu đặc điểm tâm lý của chính bản thân người lãnh đạo, quản lý, xây dựng những tiêu chuẩn

vẻ phẩm chất, năng lực cần thiết của người lãnh đạo, quản

lý Đề ra những yêu cẩu và biện pháp học tập và rèn

luyện, bồi dưỡng theo những tiêu chuẩn đó để không

ngửng hoàn thiện nhân cách, củng cô' và nâng cao uy tín của người lãnh đạo, quản lý.

Ba là, nghiên CÍŨI đặc điểm tâm lý của mối quan hệ giữa người lãnh đạo, quản lý với người bị lãnh đạo, quản

lý, giữa người cầm quyền và người thuộc quyền hoặc dưới quyền, giữa người lãnh đạo, quản lý và quần chúng lao động Từ đó có những biện pháp thích hợp, kịp thời nhằm tăng cường sự thông cảm, gắn bó, hiểu biết lẫn nhau, tạo

ra sự đồng tâm nhất trí và hoà hợp tương đồng trong từng đơn vị, cơ quan, xí nghiệp, trong công việc và trong đời sống Giữ vững khối đoàn kết, tin cậy lẫn nhau trong từng ngành và cả nước, đảm bảo sự thống nhất giữa ý Đảng và lòng dân, giữa ý dân với đường lới chính sách của Đảng

và Nhà nước

Bốn là, nghiên cứii những đặc điểm tâm lý của con người và các tầng lớp x ã hội cùng với sự biến đổi của chúng trong nền kinh tế thị trường và diều kiện khoa học,

kỹ thuật, công nghệ hiện đại nhằm khẳng định và phát

huy những tác động tích cực, hạn chế và ngăn chặn những ảnh hưởng tiêu cực để giữ vững mục tiêu và con đường đã lựa chọn

Năm là, nghiên cứu những đặc điểm tâm lý truyền

thống của con người Việt Nam, của dân tộc Việt Nam; giữ vững và phát huy những phẩm chất tâm lý truyền thống tốt đẹp, những thuần phong mỹ tục, hạn chế và loại trừ những truyền thống, thói quen lạc hậu, giữ vững bản

sắc văn hóa Việt Nam; kết hợp được hiện đại với cổ truyền, nâng cao bản lĩnh và tính thích ứng của con người Việt Nam và dân tộc Việt Nam; tiếp thu những tinh hoa của các dân tộc khác, đóng góp và hoà hợp được vói nền văn minh nhân loại.

Trên đây là những nhiộm vụ có tính nghiệp vụ của người lãnh đạo, quản lý ở bất kỳ cấp nào và lĩnh vực hoạt động nào Đó là những nhiộm vụ mà người lãnh đạo, quản lý phải làm thường xuyên và suốt đời để luôn xứng đáng là những người tiến tiến, gương mẫu, giữ vai trò quyết định ưong việc nâng cao chất lượng và hiệu quả của hoạt động lãnh đạo, quản lý

LỶ CON NGƯÒi VÀ CÁ C NHÓM XÃ HỘI

l ễ Nhũng nguyên tắc cơ bàn

Khi nghiên cứu tầm lý con người và các nhóm xã hội phải nắm vững các nguyên tắc cơ bản xuất phát từ chủ nghĩa duy vật biộn chứng và duy vật lịch sử, từ quan điểm tôn trọng con người và vì con người:

Một là, tất cả các hiện tượng tâm lý của con người và

các nhóm xã hội đều thuộc về đời sống tinh thần, suy cho cùng luôn luôn có nguồn gốc tất yếu từ vật chất, kinh tế

và các quan hộ xã hội Không có hiện tượng “siêu tftm lý”

và tâm lý đơn thuần tách rời khỏi vật chất, kinh tế, đời

sống con người và các quan hệ xã hội Hiện tượng tâm lý

là sự phản ánh và thể hiện các mối quan hộ vật chất, kinh

tế, xã hội và đời sống của con người Tâm lý xã hội chính

là ý thức xã hội thông thường trong đời sống hàng ngày gắn với mọi hành vi hoạt động và quan hệ íừig xử của con

người và các nhóm xã hội.

Hai là, các hiện tượng tâm lý xã hội bao giờ cũng

gắn với một chủ thể nhất định và được thể hiện thông qua hành vi, hoạt động, quan hộ ứng xử của chủ thể đó Nó có tác động trực tiếp đến hành vi và quan hệ giao tiếp của chủ thể Con người không thể dấu được các hiện tượng tâm lý của mình, dù những hiện tượng đó có sâu xa, thầm kín và trừu tượng đến đâu Chính vì vậy, chúng ta có thể tìm hiểu, đánh giá được những đặc điểm tâm lý của con người thông qua hành vi và quan hệ xã hội của họ

Ba là, nguyên tắc giao tiếp Tất cả các hiện tượng

tâm lý của con người và các nhóm xã hội đều diễn ra

trong quan hệ giao tiếp giữa con người với con người,

giữa con người với môi trường xã hội và tự nhiên Giao

tiếp là một thuộc tính tâm lý của con người, là một quá trình tâm lý giữa con người với con người và đổng thời cũng là một nguyên tắc trong nghiên cứu tác động tâm lý đối với con người và các nhóm xã hộiỗ Không có giao tiếp thì không có tâm lý con người và các nhóm xã hội

Bứn lù, phải bảo đảm tính thống nhât giưa chính tn

và khoa học khi nghiên cứu tâm lý con người và tâm lý

các nhóm xã hội Đó là nguyên tắc tính Đảng trong nghiên cứu khoa học Chính trị tiến bộ và khoa học chân chính đều phải tôn trọng con người, vì sự tiến bộ của con người và loài người, tạo điều kiộn cho con người phát triển lành mạnh và toàn diện, không biến con người thành vật thí nghiêm, khồng làm tha hoá con người, không đối lập giữa chính trị và khoa học Cả hai đều thống nhất bởi mục tiêu vì con người và cho con người, vì sự tiến bộ của con người và nhân loại.

Năm là, khi nghiên cứu tâm lý con người và các

nhóm xã hội, phải bảo đảm tính thống nhất giữa tâm lý cá nhăn với tâm lý tập thể và toàn xã hội, không được đối

lập tâm lý cá nhân với tâm lý tập thể và cộng đồng xã hội

Tâm lý cá nhân góp phần hình thành và phát triển tâm lý

tập thể và các nhóm xã hội Ngược lai, tăm lý tập thể và

tâm ỉý xã hội bao giờ cũng được cụ thể hoá, cá biệt hoá

và nhân cách hoá ở mỗi con người, được thể hiện trong công việc và đời sống hàng ngày ở mỗi cá nhân Tâm lý

cá nhân càng phong phú, sinh động thì tâm lý tập thể và tâm lý xã hội càng đa dạng và phát triển

Năm nguyên tắc trên đây phải được quán triệt thường xuyên và không được tách rời nhau khi nghiên cứu tâm lý con người Những nguyên tắc đó cũng góp phần giữ vững

và nâng cao hản lĩnh chính trị sự kiên định và ý thức tôn trọng con người của cán bộ lãnh đạo, quản lý

2 C á c phương pháp nghiên cứu

Có nhiều phương pháp nghiên cứu tác động tâm lý đối vói con người song có thể quy về bốn phương pháp chủ yếu sau: quan sát, điều tra, phân tích, tổng hợp và thực nghiệm Bốn phương pháp này cũng được coi là những phương pháp có tính nghiệp vụ đối với người lãnh đạo, quản lý

- Phương pháp quan sát: là dùng mắt thường và các

giác quan khác hoặc các phương tiện kỹ thuật để xem xét hành vi, hoạt động, quan hộ ứng xử của chủ thể, từ đó có thể kết luận đặc điểm tâm lý của đối tượng nghiên cứu

Có thể quan sát trực tiếp hoặc gián tiếp với ba hình thức: quan sát thường xuyên, quan sát tình huống và quan sát tham dự (cùng ăn, cùng ở, cùng làm, cùng bàn bạc, thảo luận) Quan sát muốn có kết quả phải tập trung chú ý, vận dụng tất cả các giác quan, các phương tiện kỹ thuật cần thiết, thích hợp Trong thực tế có người đạt trình độ quan sát cao tới mức có tư duy trực giác và linh cảm Người lãnh đạo, quản lý phải bổi dưỡng và rèn luyện năng lực quan sát, phải có những giả thiết và những dấu hiộu bản chất để kết luận kịp thời, chính xác về đặc điểm tâm lý của đối tượng nghiên cứu

- Phương pháp điều tra: là xem xét, nghiên cứu hoạt động của đối tượng trong quá khứ, trong các mối quan

hô Điều tra thực chất là dựng lại hoạt động của đối tượng trong quá khứ để xem xét và quan sát Điều tra phải chú ý

(đến bốn kênh: lịch sử hoạt động của đối tượng, chú ý những thời kỳ lâu dài và có dấu ấn sâu sắc; các tài liệu, các sản phẩm của đối tượng làm ra, các ý kiến của đối tượng và ý kiến của người khác nhận xét đánh giá về đối tượng đó; các mối quan hộ của đối tượng nghiên cứu với cấp trên, cấp dưới, với bạn bè, người thân trong và ngoài nước, với công việc, với bà con thân thuộc Cuối cùng, còn phải lấy ý kiến chính thức của đối tượng với vấn đế đang nghiên cứu bằng cách phỏng vấn trực tiếp, trao đổi ĩhảo luận hay trả lời bằng phiếu thăm dò ý kiến Phải đối chiếu ý kiến chính thức với các nguồn tài liệu điều tra, quan sát được nếu cần phải kiểm tra bằng trực giác để có kết luận chính xác.

- Phương pháp phân tích vứ tổng hợp: trên cơ sở số

liệu, tư liệu và tài liêu đã quan sát và điều tra, sưu tầm và thu thập được phải lựa chọn, phân tích, đối chiếu SO sánh

và rút ra kết luận về đặc điểm tâm lý của đối tượng nghiên cứu Việc phân tích tổng hợp có thể nhờ chuyên gia, có thể tiến hành trong phòng thí nghiệm và cơ quan nghiên cứu nhưng quan trọng và cần thiết hơn là người lãnh đạo, quản

lý phải biết phân tích và tổng hợp nhanh để đưa ra được những quyết định quản lý đúng đắn, kịp thời

Muốn có năng lực phân tích, tổng hợp nhanh phải có tinh thần trách nhiệm cao, toàn tâm, toàn ý vì cồng việc, phải không ngừng nâng cao kiến thức chuyên môn và tích lũy kinh nghiệm công tác, trải nghiệm cuộc sống Những

người lãnh đạo, quản lý như thế thường đạt tới tư duy trực giác và linh cảm nghề nghiệp, có bản lĩnh và tính nhạycảm sâu sắc.

hoạt động thực tiễn và thồng qua hoạt động thực tiễn để kiểm tra và khẳng định những kết luận đã tổng hợp, khái quát được hoặc những đặc điểm tâm lý chưa thật rõ ràng

ở đối tượng nghiên cứu Thực nghiêm cần có hai hình thức là công khai và không công khai Mỗi hình thức đều

có lợi thế trong nghiên cứu tác động tâm lý đối với con người và các nhóm xã hội nhưng nói chung, nên coi trọng thực nghiệm công khai để phát huy dân chủ và sáng kiến của nhiều người, để xây dựng những định mức mới trong sản xuất và công tác Trong thực nghiệm, cả công khai và không công khai đều phải có nhóm đối chứng để dễ kiểm tra và đánh giá

Đối với người lãnh đạo, quản lý, phương pháp thực nghiệm có ý nghĩa quan trọng trong chỉ đạo điển hình và nhân ra diện rộng khi kết quả được mọi người thừa nhận Trong quá trình vận dụng phương pháp thực nghiệm, các trường đào tạo cán bộ lãnh đạo, quản lý hiộn nay cần coi trọng phương pháp tiếp cận và xử lý tình huống để nâng cao thêm bản lĩnh, nâng lực và kinh nghiêm công tác lãnh đạo, quản lýế

Các phương pháp nghiên cứu trên đây cũng là phương pháp có tính nghiệp vụ trong hoạt động lãnh

đạo, quản lý mà mỗi người cán bộ lãnh đạo, quản lý phải thường xuyên rèn luyện và sử dụng để hoàn thành nhiệm vụ; đồng thời cũng để hoàn thiện nhân cách, củng

cố và nâng cao uy tín của chính bản thân người lãnh đạo, quản lý

Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội từ năm 2001 đến năm 2010 được Đại hội lần thứ IX của Đảng Cộng sản Viột Nam thông qua, các văn kiện Đại hội Đảng lần thứ v n i và lần thứ IX đều chú trọng phát huy nhân tố con người, coi chiến lược con người là điểm mấu chốt của sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội Đảng ta khẳng định:

“Mục tiêu và động lực của sự phát triển là vì con người,

do con người Chiến lược kinh tế - xã hội đặt con người vào vị trí trung tâm, giải phóng sức sản xuất, khơi dậy

mọi tiểm năng của mỗi cá nhân, mỗi tập thể lao động và

cả cộng đồng dân tộc”.(1) Đại hội lần thứ IX của Đảng nhấn mạnh yêu cầu trí tuộ, dân chủ, đoàn kết, đổi mới, phát huy nội lực của con người Viột Nam và dân tộc Việt Nam để tiếp tục sự nghiệp cồng nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nướe(2) Để thực hiộn được chiến lược và mục tiêu đó, viộc hiểu biết các đặc điểm tâm lý, các cơ chế và quy luật tâm lý của con người và các nhóm xã hội có ý nghĩa quan

(l) Đảng Cộng sản Việt Nam: Chiến lược phái triển kinh t ế - x ã hội đến năm

2000, Nxb Sự Thật, H 1991, tr 8.

® Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội toàn quốc lẩn thứ IX, Nxb

Chính in quổc gia, H 2001, tr 159,35Ỏ.

24

trọng đối với người cán bộ lãnh đạo, quản lý Trong bối cảnh quốc tế có nhiều biến động sâu sắc và phức tạp hiện nay, trong sự tác động theo cả chiều hướng tích cực và tiêu cực của nền kinh tế thị trường và cuộc cách mạng khoa học công nghệ hiện đại, việc nắm vững và vận dụng những tri thức, phương pháp tâm lý học càng trở nên cần thiết đối với người lãnh đạo, quản lý Tâm lý học lãnh đạo, quản lý là môn học có tính nghiệp vụ, một môn học không thể thiếu được đối với người lãnh đạo, quản lý Việt Nam hiện đại.

III LỰA CHỌN VÀ PHÂN TÍCH NHỮNG HIỆN TƯỌNG TÂM LÝ TRONG HOẠT ĐỘNG LÃNH ĐẠO, QUẢN LÝ

1 ẳ Một SỐ điểm cẩn c h ú ỷ khi nghiên cứu lựa chọn các hiện tượng tâm lý trong hoạt dộng lành đạo, quán lý hiện nay

Tâm lý học là môn khoa học được tách ra từ triết học

ở cuối thế kỷ XIX khi có những thực nghiêm đầu tiên giải thích được các hiện tượng tâm lý - tinh thần, các phản xạ

có điều kiện ở các động vật cao cấp Tâm lý luôn là hiện tượng của đời sống tinh thần, của ý thức xã hội thông thường dù ở nhận thức cảm tính Không nên đồng nhất tâm lý với ý thức nhưng cũng không nên lẫn lộn hiộn tượng tâm lý với sinh lý tự nhiên, các quy luật tâm lý với quy luật sinh học, sinh lý về bản chất, có thể hiểu tâm lý theo nghĩa rộng là biểu hiện đầu tiên của quá trình nhận

25

thức, là ý thức tinh thần của con người cả từ cảm tính đến

lý tính Tâm lý là sự phản ánh hiện thực khách quan bằng các hộ thống tín hiộu, là hình ảnh chủ quan của thế giới hiện thực khách quan, là sản phẩm của vật chất có tổ chức cao là bộ óc con người

Tâm lý luôn luôn là trận địa đấu ưanh thường xuyên

và không khoan nhượng giữa chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm (cả duy tâm khách quan và chủ quan) Khi nghiên cứu hiộn tượng tâm lý và vận dụng tâm lý học vào hoạt động thực tiễn cần đề phòng khuynh hướng rơi vào chủ nghĩa duy tâm Nếu cho rằng, thế giới tự nhiên, bao gồm cả những cơ thể sống tổn tại một lực lượng “siêu nhiên”, một lực lượng tinh thần, “tâm lý vô thức” mà con người không thể nhận thức được đang điều khiển và quyết định thì đó là duy tâm khách quan Nhận thức luận Mác- Lênin khẳng định rằng, chỉ có cái chưa biết chứ không có cái gì là không biết được và cũng không có hiộn tượng

“siêu nhiên” biết hết tất cả Nếu cho rằng, trong con người, cái cơ bản quyết định là vô thức, tiềm thức và tiền

ý thức mà con người không thể hiểu biết và điều khiển được, ý thức chỉ là phần nổi của tảng băng chìm không phải là phần quyết định mà phần chìm của tảng băng mới giữ vai trò quyết định thì đó là biểu hiện của duy tâm chủ quan Phần chìm của tảng băng không thể là tâm lý, tinh thần mà đó chỉ là sự vận động của vật chất, của tự nhiên

và sự sống trong quá trình nhận thức của loài người

Tâm lý con người đều mang tính xã hội, đều là những hiộn tượng đời sống tinh thần mang bản chất xã hội Mặc dù toàn bộ quá trình nghiên cứu tác động tâm lý đối với con người và các nhóm xã hội đều gắn chặt với nguồn gốc tự nhiên, các quy luật sinh học, các khoa học liên ngành nhưng tâm lý học vẫn thuộc về ngành khoa học xã hội và nhân văn Ý thức, tinh thần, tâm lý của con người bao giờ cũng là sự phản ánh trực tiếp hay gián tiếp

có thể ghi lại, chụp lại hoặc cảm nhận được sự vận động của vật chất, đời sống sinh lý tự nhiên và xã hội

Nếu “sự đối lập giữa vật chất và ý thức chỉ có ý nghĩa tuyệt đối trong vấn đề nhận thức luận cơ bản Ngoài giới hạn đó sự đối lập đó là tương đối”0* thì trong thực

tế, ranh giới giữa vật chất và ý thức là tương đối, ranh giới giữa tâm lý, tinh thần và hành vi hoạt động của con người cũng là tương đối Trong thực tế, những lĩnh vực khó phân biột được ranh giới này nhiều khi được gọi là hiện tượng tâm sinh lý, cận tâm lý, “siêu tâm lý” và còn có cả quan niệm vật linh, tâm vật song hành Tâm lý con người và nhóm người là tâm lý có ý thức, là quá trình nhận thức từ cảm tính đến lý tính, từ thấp lên cao nên viộc nghiên cứu tác động tâm lý đối với cá nhân và các nhóm người trong lãnh đạo, quản lý phải tôn trọng con người, biết tác động vào tâm lý có ý thức của con người Các trường hợp vô

(l) V I Lênin: Toàn lập, Nxb Tiến bộ, M 1980, t.18, tr 173.

CỦA MÔN TÂM LÝ HỌC LÃNH ĐẠO, QUẢN LY

CẢ NHÂN Nâng lục Tinh khl Tinh cảm và

ý c h l

) k ; 1

i 1 r Giai cáp

D ân lic TÂM LÝ Tòraiáo CÁC Giòi linh NHỐM XẲH Ộ I Các cộng dỉng xâhộỉkhác Tâp thể lao đéng

Nhản cách

Uy tói Bán lĩnh Phong cách Tưduy

Thủính MỈU mục Danh nhân

Bàn inh Phong cách' Uy tin

Nguyên tác ĐẠcíáo Hiu húl chú ý

sáng lích cục Cả tính Đuọcchúý

Tích cực, tự chủ, trách nhiộm, trung thực, nâng động, sáng tạo, cân bằng, hạnh phúc, chân, thiện, mỹ

Nhân Nghĩa Tri Dũng Cẩn Kiêm Liêm Chính

Đối với hoạt động lãnh đạo, quản lý nắm bắt hiện tượng tâm lý của các thành viên, các tập thể và các nhóm

xã hội là vấn đề có ý nghĩa quan trọng, phản ánh đúng

yêu cầu hiện nay của công tác lãnh đạo, quản lý ở nước

ta, góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả lãnh đạo, quản lý

31

I HOẠT ĐỘNG LÃNH ĐẠO, QUẢN LỶ VÀ sự HÌNH THÀNIH NHŨNG HIỆN TƯỢNG TÂM LÝ TRONG LÃNH ĐẠO, QUẢN LÝ

1 Chủ ỉhể và đối tượng lãnh đạo, quàn lý

Lãnh đạo, quản lý là một hoạt động phản ánh nuối quan hệ giữa người lãnh đạo, quản lý (chủ thể) với người

bị lãnh đạo, quản lý (đối tượng) Trong quá trình lãnh đạo, quản lý các hiện tượng tâm lý được hình thành trong

mối quan hệ giữa chủ thể và đối tượng lãnh đạo, quản lý

đó Hiộn tượng tâm lý bao giờ cũng gắn với một chủ thể nhất định phản ánh tâm lý của người lãnh đạo, quản lý và đối tượng

Hiện tượng tâm lý của chủ thể - cá nhân hoặc tập thể (nhóm) lãnh đạo, quản lý được biểu hiộn qua nhân cách,

uy tín người lãnh đạo, quản lý và trong các nội dung, hình thức, phương pháp, cách thức và các quá trình ra quyết định, tổ chức thực hiện quyết định lãnh đạo, quản lý.ể.Đối tượng lãnh đạo, quản lý bao gồm các cá nhân, tập thể và các nhóm xã hội với các hiện tượng tâm lý cá nhân, tập thể và các nhóm xã hội đó

Hiện tượng tâm lý cá nhân phản ánh đời sống tâm lý của một cá nhân nhằm phân biệt với các cá nhân khác Ví

dụ, xu hướng, tính cách, năng lực, khí chất được phản ánh qua nhận thức, tình cảm, ý chí, hành vi của cá nhân A khác với xu hướng, tính cách, nang lực, khí chất của cá

nhân B.„ễ Trong lãnh đạo, quản lý, tâm lý cá nhân được thể hiện với tính cách là một thành viên.

Hiện tượng tâm lý xã hội là biểu hiện tâm lý của các nhóm, tập thể và cộng đồng, bao gồm các thành viên có quan hộ, ảnh hưởng và tác động lẫn nhau Hiện tượng tâm

lý xã hội phản ánh đời sống tâm lý của các nhóm, tập thể

và các cộng đồng đó Hiện tượng tâm lý xã hội không phải là tổng số giản đơn các hiện tượng tâm lý cá nhân cộng lại Hiện tượng tâm lý xã hội chi phối tâm lý cá nhân và có ảnh hưởng quan trọng đến hoạt động lãnh đạo, quản lý Do vậy, để lãnh đạo, quản lý có hiệu quả, người lãnh đạo, quản lý nghiên cứu nhóm, tâm lý nhóm là vấn

đề cần được quan tâm, coi trọng

Nhóm là một cộng đồng người thống nhất với nhau trên cơ sở một số dấu hiệu nhất định và có quan hệ trong việc cùng thực hiện hoạt động theo một mục đích chung

Nhóm - nghĩa là các thành viên cố kết với nhau trên một

số dấu hiệu như: lãnh thổ, dân tộc, giai cấp, giới tính, lứa tuổi, giáo phái, tầng lớp và các tổ chức kinh tế, chính trị, vãn hóa - xã hội khác nhau Nhóm được hình thành thông qua hoạt động Căn cứ vào quy mô, phạm vi hoạt đống, vào cách thức và tính chất quan hệ và vào số lượng người tham gia mắ nhóm được phân thành hai loại cơ bản: nhóm lớn và nhóm nhỏ

Nhóm lớn là một cộng đồng người đông đảo, được cố két và chịu sự quy định của một số dấu hiệu chung như:

33

dân tộc, giai cấp, giới tính, lứa tuổi, nghê nghiệp, tôn

giáo và các tầng lớp xã hội khác

Ví dụ: dân tộc Viột Nam, giai cấp nông dân, công nhân nông nghiệp, người cao tuổi và cựu chiến binh, những người theo đạo, thanh thiếu niên và nhi đồng, phụ

nhóm lãnh đạo, tập thể lao động, tổ sản xuất, nhóm bạn

bè, gia đình

Nhóm nhỏ có đặc trưng cơ bản là:

- Là một tập hợp với một số lượng người nhất định

- Hình thức quan hệ của các thành viên là trực tiếp

- Tính chất quan hệ của các thành viên mang cấu trúc “kép”

- Biểu hiện của nhóm nhỏ là đa dạng, sinh động vừa

có tính thuần nhất, vừa không thuần nhất

Dựa vào cách thức quan hệ và tính cố kết nhóm mà nhóm được phân theo các hình thức khác nhau: nhóm chính thức, không chính thức; nhóm chuẩn, nhóm quy chiếu, nhóm mở, nhóm thành viên, nhóm ước lộ và nhóm kínỗ Các hình thức nhóm trên với tính chất cố kết của chúng có những ảnh hưởng nhất định đến hoạt động lãnh đạo, quản lý.

Tâm lý nhóm được hình thành, phát triển trong sự hình thành nhóm và chịu sự quy định vể cách thức hoạt

động và tính chất cố kết của nhóm Tâm lý nhóm là hoạt động tinh thần, bao gồm nhận thức, tình cảm, ý chí

được thể hiện qua lối sống, nếp nghĩ và cách íũĩg xử của một tập hợp người có chung những dấu hiệu nhất định Ví

dụ: tâm lý dân tộc, tâm lý giai cấp, tâm lý nông dân, tâm

lý thanh niên, tâm lý phụ nữ, tâm lý người cao tuổi, tâm

lý tôn giáo, tâm lý tập thể, tâm lý gia đình

Trong quá trình lãnh đạo, quản lý nhóm nhỏ, tâm lý nhóm nhỏ có vai trò đặc biệt quan trọng Nó có ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng, hiệu quả lãnh đạo, quản lýẻ Song để nhận thức một cách cơ bản về tâm lý nhóm nhò, người lãnh đạo, quản lý rất cần thiết phải nghiên cứu tâm lý nhóm lớn Bởi lẽ, mỗi thành viên trong nhóm nhỏ đẻu mang đạc nung lầm lý của môt nhóm lớn nhat đinh vào các hoạt động chung của nhóm nhỏ

Nghiên cứu tâm lý đối tượng lãnh đạo, quản lý, cơ sở tìm hiểu các hiện tượng tâm lý nảy sinh trong các nhóm đối tượng, người lãnh đạo, quản lý cần nghiên cứu tâm lý các nhóm cơ bản sau:

- Tâm lý dân tộc - con người Viột Nam nói chung

- Tâm lý giai cấp - nông dân, công nhân

- Tâm lý các giới: trí thức, thanh niên, phụ nữ, doanh nghiệp, tôn giáo

2 Một số dộc điểm tâm lý co bàn củ a c á c nhóm trong lãnh dạo, quàn iỷ

Tâm lý trong lãnh đạo, quản lý bao gồm tâm lý cá nhân và các nhóm xã hội, trước hết mang đặc trưng của một số tâm lý nhóm xã hội lớn như: dân tộc, giai cấp, tầng lớp và các giới xã hội khác Những đặc trưng tâm

lý của đối tượng quản lý thể hiện trong các nhóm xã hội hình thành, chịu sự quy định của điểu kiện tự nhiên - xã hội và phản ánh điểu kiện tự nhiên - xã hội trong tính lịch

sử - cụ thể và trong cácb thức hoạt động, trong tính chất

cố kết của các nhóm xã hội Tâm lý trong lãnh đạo, quản

lý được thể hiện trong các nhóm xã hội nhất định

Do vây, nghiên cứu tâm lý lãnh đạo, quản lý rất cần thiết nghiên cứu các điều kiện tự nhiên - xã hội với nghĩa

là cơ sở hình thành tâm lý xã hội và nhũng đặc điểm tâm

lý cơ bản của các nhóm xã hội.

a Đặc điểm và xu hướng biên đổi tâm lý giai cấp nông dân Việt Nam trong thời kỳ mới

Đặc điểm:

+ Trọng tình cảm: thể hiện trong tình yêu quê hương,

đất nước, yêu lao động, yêu con người, gắn bó với tự nhiên, đồng ruộng, xóm làng và với huyết thống, gia đinh Giàu lòng nhân ái, đôn hậu, vị tha, thủy chung

+ Cần cù, nhẫn nại, không ngại gian khó, chăm chỉ lao động Tiết kiệm “tích cốc, phòng cơ”, “hay lam, hay làm”, “chịu thương, chịu khó”

+ Coi trọng cộng đồng, trọng đức, trọng nghĩa, trọng

lễ, trọng văn

Nét hạn chế của tâm lý giai cấp nông dân truyền thống biểu hiện trong thời kỳ phát triển mới: tâm lý thụ động, an phận, “kinh nghiệm chủ nghĩa”, tư hữu, thiển cận, trọng tình hơn trọng lý, trọng lộ hơn trọng luật, yếu

về tổ chức, tuỳ tiện, đại khái, tính kỷ luật không cao

Xu th ế biến đổi:

Trong xu thế phát triển, tâm lý giai cấp nông dân Việt Nam đang có những chuyển biến tích cực: thái độ đối với lao động, với quê hương, đất nước được biểu thị ở tinh thần lao động - làm kinh tế, làm giàu, chống đói nghèo Trình độ dân trí phát triển, nhu cầu hưởng thụ dưực nang len ro rẹt

b Đặc điểm và xu hướng biên đổi tâm lý giai cấp công nhàn Việt Nam trong thời kỳ mới

Đặc điểm:

+ Tính cách mạng, tính tiên phong và tính tự giác kỷ luật cao, gương mẫu, kiên cường, có bản lĩnh mạnh mẽ, dũng cảm, hăng hái, nhiộí tình, “dám làm, dám chịu”, có tính tổ chức và tinh thần tập thể tốt

+ Có lòng yêu nước sâu sắc, lập trường quan điểm rõ ràng, kiên định, thông minh, sáng tạo, ham hiểu biết, cần

cù lao động, kiên trì, quả cảm, không sợ đói nghèo song không cam chịu đói nghèo, có chí khí, nghị lực quyết tâm cao, có đạo đức trong sáng, thương người và có tình cảm quốc tế đúng mực

Xu thê biến đổi:

Trong nền kinh tế thị trường, tâm lý giai cấp cồng nhân Việt Nam luôn giữ gìn và phát huy những phẩm chất quý báu của một giai cấp đại diện cho nển công nghiệp tiên tiến, hiện đại Trước xu thế hội nhập, sự biến đổi rõ nét nhất trong tâm lý giai cấp công nhân Viột Nam là năng lực trí tuộ (tri thức hoá công nhân) được biểu hiộn đậm nét Đời sống, nhu cầu của đội ngũ công nhân nhân ngày càng phát triển một cách phong phú hơn, đa dạng hơn làm động lực tích cực cho giai cấp công nhân đáp ứng được những yêu cầu của thời kỳ phát triển mới Song bên cạnh đó, không tránh khỏi một bộ phận trong giai cấp công nhân phát sinh những

biểu hiện tiêu cực, tha hoá chạy theo lối sống vật chất tầm thường, tiếp tay cho những tệ nạn xã hội - tham ô, hối lộ, móc ngoặc, lười lao động, chạy theo hưởng lạc

thức Việí Nam trong thời kỳ mới

Đặc điểm:

+ Ham học hỏi, thích hiểu biết, cầu tiến, ưa khám

phá, thích cách tân, chuông cái mới

+ Có bản tính tự lập, tự trọng, tự tôn, yêu quê hương,

xứ sở, yêu con người, yêu lao động, đặc biệt lao động trí óc

+ Thông minh, có tính sáng tạo, tự giác và ý chí vươn lên, luôn phấn đấu tự khẳng định mình

Xu thế biến đỏi:

Trong nền kinh tế thị trường, đội ngũ trí thức Việt Nam có những biến đổi tâm lý nhất định, đặc biệt là tính năng động, chủ động, đổi mới tư duy, biết kết hợp hài hoà giữa nghiên cứu khoa học với hiộu quả kinh tế, muốn làm giàu bằng chính lao động trí óc của mình và muốn đóng góp nhiều thành quả lao động trí tuệ cho xã hội

Tuy nhiên, do ảnh hưởng mặt trái của nền kinh tế thị trường, xuất hiện một số cá nhân trong đội ngũ trí thức có những phát sinh tiêu cực: chưa thực sự tin tưởng vào sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội, còn dao động, dễ bất mãn, tự cao, tự đại, thiếu khiêm tốn, chạy theo nhu cầu, lợi ích vật chất

d Tàm ỉý tập thể lao động trong thời kỳ mới

Tập thể lao động là một khái niộm chung - chỉ một tập hợp người được cố kết thành một tổ chức nhất định, giữa họ có những dấu hiệu chung, có sự tương tác, ảnh hưởng lẫn nhau với mục đích làm thoả mãn nhu cầu của mỗi thành viên tham gia

Tâm lý tập thể lao động bao gồm bao gồm các thành viên với những đặc điểm tâm lý khác nhau về thành phần, dân tộc, giai cấp, giới tính, lứa Tuổi, trình độ, nghề nghiệp ề được tập hợp theo một tổ chức nhất định, hình thành một tâm lý thống nhất bởi tính chất hoạt động chung của tâp thể đó Trong tập thể lao động, các thành viên vừa có đặc tính tâm lý chung, vừa có tâm lý riêng, song được gắn kết trong tính tổ chức và mục đích hoạt động của tập thể

Trong nến kinh tế thị trường, tập thể lao động được phản ánh trên ba đặc điểm cơ bản sau:

- Là một tập hợp người có động cơ, nhiộm vụ và mục đích hoạt động thống nhất theo mục tiêu đặt ra của tập thể

- Được tổ chức chặt chẽ và tổ chức hoạt động có hiệuquả

- Đảm bảo sự kết hợp hài hoà giữa lợi ích cá nhân, tạp thể với lợi ích xã hội

Tập thể lao động hiện nay đang có những biến đổi đổng kể, đặc hiệt là nhu cẩu người lao động ngày càng tăng cả về số lượng, về chất lượng

Trình độ nhận thức, trình độ chuyên môn phát triển (trí thức hoá người lao động) Điều đó được thể hiện ở số người lao động có trình độ đại học ngày càng nhiều.

Mối quan hệ giữa lãnh đạo với họ cũng dân chủ hơn, quan niệm về lợi ích cũng khác hơn Do vậy, để nâng cao hiệu quả lãnh đạo, quản lý hiện nay, cần tính đến các đặc điểm và xu hướng biến đổi tâm lý của các thành viên trong tập thể lao động đó

/ỵ Ỹ/Hiện tượng tâm lý là những biểu hiện của nhận thức, tình cảm, ý chí trong mỗi cá nhân và các nhóm xã hội được hình thành và phản ánh các mối quan hệ xã hội của con người trong những điều kiện kinh tế - xã hội nhất định

Khi nói đến khái niệm hiện tượng tâm lý, chúng ta

cần chú ý những điểm cơ bản sau:

Thứ nhất, hiện tượng tâm lý hình thành từ nhận thức,

tình cảm, ý chí của mỗi cá nhân và các nhóm xã hội thông qua các mối quan hộ nhất định mà biểu hiên thành nhu cầu, tình cảm, tâm trạng, dư luận, định hướng giá trị, bầu không khí tâm lý, truyền thống, tập quán, xung đột tâm lý trong mỗi cá nhân, tập thể và nhóm xã hội.ế

Thứ hai các hiện tượng tâm lý của mÃi rá nhAn và các nhóm xã hội phản ánh những điều kiện kinh tế - xã

II HIỆN TƯỢNG TÂM LỶ TRONG LÃNH ĐẠO, QUẢN LÝ

1 Hiện tưọng tâm lý

hội nhất định Trong một điều kiện kinh tế - xã hội nhất định, các hiộn tượng tâm lý ở mỗi cá nhân và mỗi nhóm

xã hội được biểu hiện một cách cụ thể, phong phú, sinh động Cùng với sự khác nhau về các đặc điểm của cá nhân và các nhóm xã hội, tính cụ thể, phong phú, sinh động của các hiện tượng tâm lý còn chịu ảnh hưởng và quy định của sự biến đổi thường xuyẽn, sự tác động qua lại của các điều kiộn kinh tế - xã hội

Trên cơ sở kinh tế - xã hội và đặc điểm của mỗi loại hình, mỗi lĩnh vực, hoạt động lãnh đạo, quản lý, có thể nhận diện được tính chất khác nhau của các hiện tượng tâm lý trong mỗi cá nhân và các nhóm xã hội

Mặt khác, người lãnh đạo, quản lý cần phải xác định hình thức biểu hiện và mức độ phản ánh của các hiện tượng tâm lý ở mỗi cá nhân và các nhóm xã hội trong từng điều kiện kinh tế - xã hội cụ thể, từng môi trường và hoàn cảnh lịch sử cụ thể Vấn đề này có ý nghĩa lý luận

và thực tiễn giúp người lãnh đạo, quản lý xây dựng phương hướng, mục tiêu và biện pháp quản lý thích hợp, thực hiện nhiệm vụ lãnh đạo, quản lý có kết quả

2Ệ Phân loại c á c hiện tuọng tâm lý

Hiện tượng tâm lý của con người và các nhóm xã hội rất phong phú, đa dạng nên người lãnh đạo, quản lý cần biết phân loại Có nhiều cách phân loại hiện tượng tâm lý.Sau đây là một số cách phftn loại có vai tTÒ cần thiết trong hoạt động lãnh đạo, quản lý: