Hoa sen đã được biết đến trong nhiều nền văn hóa của phương đông, đặc biệt là trong văn hóa Việt Nam, và từ lâu đã trở thành hình tượng được con người tôn quý, sự tôn quý của hoa sen khô
Trang 1TỔNG LIÊN ĐOÀN LAO ĐỘNG VIỆT NAM TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÔN ĐỨC THẮNG KHOA MỸ THUẬT CÔNG NGHIỆP
ĐỒ ÁN TỐT NGHIỆP (Phần lý luận)
Đề tài : THIẾT KẾ TRANG PHỤC DẠO PHỐ CHO NỮ THANH NIÊN TỪ HÌNH TƯỢNG HOA SEN TRONG
VĂN HÓA VIỆT NAM
Trang 33 Đối tượng nghiên cứu: 6
4 Nhiệm vụ nghiên cứu: 6
5 Phương pháp nghiên cứu: 6
Phần nội dung
1.1 Tổng quan lịch sử của đề tài 7
1.1.1 Lịch sử đề tài nghiên cứu 7
1.1.2 Hiện trạng và thực tế đề tài: Ví dụ: …… 28
2.1 Trình bày cách thức tổ chức sáng tác (thiết kế) 30
2.2 Mô tả phương pháp và kỹ thuật thiết kế 31
2.3 Những hoạt động nghiên cứu sáng tác 31
3.1 Những kết quả đạt được về mặt lý thuyết 33
3.2 Những kết quả sáng tạo cái mới 33
3.3 Đánh giá giá trị của những sáng tác 35
3.3.1 Giá trị về mặt thẩm mỹ 3.3.2 Giá trị về mặt kinh tế 3.3.3 Giá trị về mặt ứng dụng
Trang 4Phần mở đầu
1 Lý do chọn đề tài ( tính cấp thiết của đề tài )
Hoa sen đối mọi người Việt Nam là một hình ảnh gần gủi và thân thiết Từ lâu con người đã có cái nhìn thân thiện đối với loài hoa này Hoa Sen không mọc trên đất khô bình thường như bao loài hoa khác, hoa mọc dưới nước, nơi mà mọi khó khăn đều tồn tại Nhưng đồng thời cũng là nơi mà có thể tránh xa mọi bon chen với các loài cây khác Hoa sen mọc lên trong vũng bùn, sống trong vũng bùn nhưng lại không có mùi tanh hôi của bùn, ngược lại còn tỏa hương thơm ngát, hoa sen mọc ở đâu nước đục ở
đó sẽ được lắng trong Cái tinh thần khắc phục mọi nghịch cảnh đó thật đáng quý biết bao Cái lẽ sống tránh xa mọi ganh đua tầm thường, tự vương lên trong nghịch cảnh đó
dù là của một loài hoa cũng làm cho con người cảm thấy phải suy nghĩ Hoa sen đã được biết đến trong nhiều nền văn hóa của phương đông, đặc biệt là trong văn hóa Việt Nam, và từ lâu đã trở thành hình tượng được con người tôn quý, sự tôn quý của hoa sen không phải vì sự tượng trưng cho quyền uy, hay đơn gian bởi sự tôn sung vì
vẽ đẹp Người ta nhìn thấy ở hoa sen một lối sống, một cách ứng xử với cuộc đời Cứ như vậy trong lòng con người hoa sen không đơn giản chỉ là một loài hoa nữa
Vì vậy từ lâu hoa sen đã là một hình ảnh gần gủi với người Việt Nam, chiếm giữ một
vị trí cổ xưa trong nền văn hóa đặc biệt có liên quang đến phật giáo Trong phật giáo hoa sen đã trở thành một hình tượng đặc biệt, liên quang mật thiết với những đạo lý của người tu đạo và đi vào văn học phật giáo như một hình tượng thiên liên nhất về đức phật Tồn tại hàng nghìn năm nay trong văn hóa Việt Nam, hoa sen đã trở thành người bạn thân, là một biểu trưng văn hóa trong tâm hồn người Việt Nam Hoa sen không chỉ gần gủi mà còn là loài hoa đẹp Cái đẹp của hoa sen không chỉ là cái đẹp ở
bề ngoài mà còn là cái ý nghĩa thâm sâu trong lòng người khi cảm nhận về hoa sen
Vẽ đẹp tươi sáng, nét đẹp thanh cao của hoa sen chính vì thế mà đã đi vào lòng người
và vào bao tác phẩm nghệ thuật và trở thành nguồn cảm hứng bất diệt
Tôi thiết nghĩ có lẽ không người Việt Nam nào không biết bài ca dao:
Trong đầm gì đẹp bằng sen
Lá xanh bông trắng lại chen nhuỵ vàng
Trang 5Nhuỵ vàng bông trắng là xanh Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn
Hoa sen mọc lên từ bùn đen, cọng sen vươn lên khỏi mặt nước đở lấy bông hoa với những cánh lớn màu sắc xinh đẹp, những chiếc lá to xòe ra làm xanh tươi cả một vùng bùn lầy trên đầm phá Hương sen thì thanh tao mà không rủ ong hẹn bướm- hoa sen là loài hoa tao nhã biết bao, tôi vì yêu cái tính “gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn ấy
mà chọn hoa sen để nghiên cứu và đưa vào đề tài tốt nghiệp của mình Hoa sen là hình ảnh đẹp và gần gủi với người việt từ bao đời nay vậy đưa hình tượng này lên trang phục dạo phố sẽ làm sống lại tâm hồn người việt bằng một cánh gần gủi nhất trong đời sống Bằng cách khai thác những khía cạnh quen thuộc nhưng bằng một cái nhìn mới
ta sẽ mang tới cho bộ sưu tập nét độc đáo mà không mất đi cái gì rất sen rất Việt trong tâm thức người thưởng thức
2 Mục đích nghiên cứu :
- Nghiên cứu tìm hiểu hình tượng hoa sen trong văn hóa Việt ( thi, ca, nhạc, họa,ẩm thực, tôn giáo, kiến trúc …) Người Việt đã cảm nhận được ý hay “Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn”như thế nào?phải chăng sen sống trong bùn nhưng sen vươn lên trên lầy, toả hương thơm ngát Sen có một sức sống mạnh mẽ đến kỳ lạ và tự tính của sen là tinh khiết, vô nhiễm Nó tượng trưng cho bản tính thân thiện, phong thái tao nhã, tinh thần “vươn dậy” trong mọi nghịch cảnh của con người Việt Nam Với ý nghĩa như vậy sen đã trở thành một hình tượng tâm linh trong tâm hồn người Việt, tách khỏi cái ý nghĩa thông thười mà thường nghĩ về các loài hoa Hoa sen không chỉ tượng trưng cho cái đẹp như hoa hồng, hay tượng trưng cho sự quyền quý như hoa mẫu đơn Với người việt hoa sen là tâm hồn, là biểu trưng của đời sống, là cái mà khi nghĩ đến người ta thường có cảm giác ngưỡng mộ, tôn kính Cũng chính vì vậy mới có câu:
- Tháp Mười đẹp nhất bông sen
Việt Nam đẹp nhất có tên Bác Hồ
Trang 6Người Việt Nam tôn thờ những gì cao quý nhất, cũng như trong câu thơ này hình ảnh Bác Hồ và sen là một cặp đôi mà con người việt Nam luôn ngưỡng mộ
Tìm hiểu trong tư tưởng Phật giáo, lý do mà hoa sen được tôn quý và chiếm vị trí rất quan trọng: Tinh thần “cư trần bất nhiễm trần”,phải chăng cũng chính là ý nghĩa của hoa sen biểu trưng cho những giá trị đạo đức, sự thuần khiết và thánh thiện, sự duy trì và phát triển của Phật pháp, trí tuệ dẫn đến niết bàn Trong Phật giáo là biểu tượng của sự thuần khiết và sinh hóa hồn nhiên (svayambhu) phần tâm linh của con người thì
vô nhiễm, giống như hoa sen mọc trong bùn mà không bị hôi tanh bởi bùn Trái tim con người giống như đóa sen hàm tiếu, khi Phật tính phát triển bên trong thì đóa sen sẽ
nở Trong Phật giáo Tantra, đóa sen biểu thị cơ quan sinh dục nữ và đó chính là nguyên lý âm trong vũ trụ Đóa sen trắng ở trung tâm Mạn-đà-la, biểu thị tử cung (Thai tạng) của thế giới Các đoá hoa sen có màu khác nhau biểu thị những liên kết khác nhau Hoa sen có mặt trong các công trình Phật giáo như cây hoa sen thực trong các hồ ở chùa, có mặt ở các toà sen của các vị chư Phật, chư thần Trên các bức tranh lụa Phật giáo cũng có hình tượng hoa sen như trong tranh lụa Tây Tạng có dấu chân của Thanh-đa-la trên hoa sen Trong các tranh ảnh về cảnh Cực lạc Phật giáo, người ta tin rằng, những linh hồn kém đức hạnh thì được tái sinh vào những đoá sen còn khép
và phải đợi cho đến khi hoa nở mới nhận được sự giúp đỡ của A-di-đà
Trong các công trình kiến trúc Phật giáo ở Việt Nam, sen luôn trở thành hình tượng nghệ thuật
Ví dụ :- Một trong những công trình kiến trúc tiêu biểu lấy cảm hứng từ hoa sen là
chùa Một Cột Theo truyền thuyết, ngôi chùa này được hình thành từ một giấc mộng
đài sen của vua Lý Thái Tông Cảm hứng từ mộng là loại tâm lý nghệ thuật của các dân tộc phương Đông Chùa có hình dáng hoa sen, mọc lên từ hồ nước, chỉ với “một cột” một cọng sen Ở đây, hoa sen là sự giác ngộ, đạt được sự trong sáng và giải thoát khỏi bùn nhơ
-Mục đích nghiên cứu là tìm cách đưa hình tượng hoa sen trong văn hóa Việt
Nam vào bộ sưu tập trang phục dạo phố cho dịp xuân hè
Trang 73 Đối tượng nghiên cứu:
-hoa sen trong tôn giáo( phật giáo)
+ hoa sen trong công trình phật giáo
+đức tính của hoa sen: tánh không nhiễm, tánh trừng thanh, hương vị thùy mị, tánh tinh khiết, tánh cố gắn vá kiên nhẫn
-Hoa sen với các tôn giáo thời cổ
+ Người ta dùng nó để cúng dường các đấng thần linh
+ Ngoài ra, hoa sen còn là vật tượng trưng rất cổ của vũ trụ và con người -hoa sen trong nghệ thuật truyền thống qua các thời kì
-Hoa sen trong văn học nghệ thuật
- hoa sen trong hội họa, nghệ thuật trang trí
- hoa sen trong văn hóa ẩm thực
- hoa sen trong thời trang
4 Nhiệm vụ nghiên cứu:
Tìm hiểu về lịch sử hình thành và phát triển của hình tượng hoa sen trong văn hóa Việt
Khai thác hình tượng hoa sen đưa vào trang phục dạo phố
5 Phương pháp nghiên cứu:
Nghiên cứu hình tượng hoa sen trong văn hóa Việt Nam, cách thức ứng dụng vào thực
tế, chọn phương thức thích hợp để đưa lên trang phục
Trang 8Phần nội dung
Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn
1.1 Tổng quan lịch sử của đề tài
1.1.1 Lịch sử đề tài nghiên cứu ( lịch sử có liên quan đến đề tài nghiên cứu)
1.1.1.1 Hoa sen trong tôn giáo( phật giáo) 1.1.1.1.1 Hoa sen trong biểu tượng phật giáo
Hoa sen trong biểu tượng phật giáo
Sen trắng tượng trưng cho sự thuần hóa của nhân tính, bồ đề tâm hay còn gọi là giác tâm, thường có 8 cánh ứng với Bát chính đạo Nó là đặc trưng của phái Mật tông và là đoá sen của các vị Phật
Sen đỏ tượng trưng cho bản chất nguyên thuỷ của trái tim, là đoá hoa của tình yêu, đam mê và sự năng động Đây là loại sen của Quan Thế Âm
Sen xanh là biểu tượng của trí tuệ, tri thức của chiến thắng của tinh thần đối với các cảm quan Đây là loại sen của Văn Thù Sư Lợi, hiện thân của trí tuệ viên thành
Sen hồng là loại sen tối thượng, thường được dành cho các vị tối cao, là đoá sen của vị Phật lịch sử
Sen tím thẫm là đóa sen huyền diệu, biểu thị những ảnh tượng của phái Mật tông Các đoá hoa có thể đang còn e ấp hoặc đã được nở bung hết Chúng có thể được nâng đỡ bởi một cọng hay ba cọng hoa (tượng trưng cho ba phần của Garbhabatu: Vairocana, hoa sen và vajra) hoặc năm cánh hoa tượng trưng cho Năm tri thức của Vajradhatu
1.1.1.1.2 Hoa sen trong những biểu tượng khác
Khi lễ Phật, hai bàn tay chắp lại làm thành hình hoa sen chưa nở, kiểu lễ này gọi là "Liên hoa hợp chưởng"
Bộ áo cà sa của tỳ-khưu được gọi là "Liên hoa y" hay "Liên hoa phục"
Trang 9Cõi cực lạc của A-di-đà còn được gọi là "Liên bang", là một cõi có nhiều hoa sen Do vậy, Tịnh độ tông được gọi là "Liên tông"; nhóm bạn cùng tịnh nghiệp được gọi là "Liên xã"; thời gian được dùng để niệm Phật gọi là "Liên liêu"
Hoa sen trắng có 8 cánh nằm trên vòng tròn viền trắng, nền màu xanh lá mạ là huy hiệu của gia đình Phật tử Ba cánh hoa dưới tượng trưng cho Tam bảo - Phật, Pháp, Tăng Năm cánh hoa phía trên của tượng trưng cho 5 đức hạnh theo thứ tự từ trái qua phải, từ ngoài nhìn vào là: trí tuệ, hỷ xả, tinh tấn, thanh tịnh, từ bi
1.1.1.1.3 Trong văn học Phật giáo Trong sách "Tánh mạng khuê" có bài thơ về hoa sen như sau:
Hồng hồng bạch bạch thủy trung liên, Xuất ố nê trung sắc chuyền liên;
Hành trực ngẫu không bổng hựu thục,
Tu hành diệu lý kháp như nhiên
(Tạm dịch) Sen nở trong đầm đỏ trắng phơi, Bùn nhơ không nhiễm sắc thêm tươi
Thân ngay, ngó rỗng, gương đầy hột
Cái lý tu hành cũng thế thôi
Hoa sen là biểu tượng của sự thanh tịnh và an lạc
1.1.1.1.4 Hoa sen với Đạo Phật Hoa sen, tiếng Phạm là Padma (Bát mạ) ở Thiên trúc, sen có bốn thứ: 1) Ưu bát la hoa (Utpala): hoa sen xanh, 2) Câu vật đầu hoa (Kumuda): hoa sen vàng, 3) Ba đầu ma hoa (Padma): hoa sen đỏ, 4) Phân đà lợi hoa (Pundarika): hoa sen trắng Riêng về hoa Phân đà lợi còn tùy ba thời nở của nó mà có tên khác nhau Khi chưa nở gọi là Quật ma la (Mukula), khi nở rộ mới chính là Phân đà lợi, còn khi nở rồi và sắp tàn thì gọi là Ca ma la (Kamala) Hoa sen là một thứ hoa được đời yêu quí, nhất là trong giới Phật tử, hoa sen được dùng cúng dường và làm chỗ ngồi cho chư Phật Chẳng riêng gì giới Phật tử quí trọng hoa sen mà cả trong đển thở, trong nghệ phẩm thời cổ, hoa sen còn được dùng làm
Trang 10để tài trang tri Như ở Ai Cập cách nay 5.000 năm, hoa sen là một yếu tố quan trọng trong nghệ thuật hội họa và điêu khắc
Hoa sen hẳn có ý nghĩa gì siêu thoát lắm, nên mới được người đời, nhất là các tôn giáo, quí trọng như thế Cứ theo lý lẽ thông thường mà người đời nêu ra để ca tụng hoa sen chúng ta thấy nó có những đức tính cao quí
Đức tánh của hoa sen
TÁNH KHÔNG NHIỄM - Cây sen là một loại cây mọc dưới bùn lầy dơ bẩn nhưng có
tánh không nhiễm ô Đó là một đức tánh cao quí không thể tìm thấy ở các loại cây khác Thế nên nó được người đời ca tụng về tánh vô nhiễm ấy, như câu ca dao mà ta thường nghe :
Trong đầm gì đẹp bằng sen L.á xanh bông trắng lại che nhụy vàng Nhụy vàng bông trắng lá xanh Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn
Trong sách nho, người quân tử được ví với viên bạch ngọc ở trong bùn mà không
hoại sắc, còn trong nhà Phật thì kẻ tu hành được vi với hoa sen, cũng vì cái tánh không nhiễm ấy
TÁNH TRỪNG THANH– Ngoài tánh vô nhiễm, mọc trong bùn mà không nhiễm bùn,
cây sen còn có đức tánh, hễ mọc nơi nào thì làm cho nước đục nơi đó lóng trong Đã không nhiễm mà lại còn biến cải hoàn cảnh chung quanh mình thì hoa sen có thể sánh với đức tánh cảm hóa của người tu hay người quân tử
HƯƠNG VỊ THÙY MỊ– Hoa sen có một hương vị đặc biệt khác hơn các loại hoa Có
thứ hoa có sắc mà không hương; có thứ hoa có hương mà không sắc Đến như hoa sen thì hương sắc đều gồm đủ, nhưng về hương thì mùi thơm của hoa sen rất dịu, rất thùy mị, gây nơi người ngửi nó một tinh thần cao thượng, khác hơn hương hoa hường quá nồng, hoa dạ
lý hương quá gắt, kích thích những ý nghĩ về dục lạc, còn về sắc thì hoa sen đểu đặn nhất, ngoài hợp những tai hoa hoặc trắng hoặc hồng, trang điểm thêm những nhụy vàng rất xinh xắn, trông vừa kín đáo vừa đầm thấm, như hạnh của người tu, không lả lơi hay khêu gợi như các hoa khác
Trang 11TÁNH TINH KHIẾT- Trong các thứ hoa, có thể nói hoa sen là trong sạch hơn hết, từ
khi hoa nở cho đến khi hoa tàn, chẳng hể có bướm ong bén mảng, không như hoa hường, hoa lan, hoa cúc, hoa thọ tấp nập rủ bướm quấn ong, con thì giữa hoa, con thì hút mật, làm cho các tai hoa bần nhơ những phấn bụi Bởi hoa sen tinh khiết như thế nên được người đặc biệt chọn để cúng dường ngôi Tam bảo
TÁNH CỐ GẮNG VÀ KIÊN NHẪN- Ngoài các đức tính thanh bạch, vô nhiễm, cây
sen còn có đức tính cố gắng và kiên nhẫn Hãy xem sự sinh thành của cây sen sẽ thấy, không giờ phút nào sen không cố gắng và kiên nhẫn chịu đựng mọi hoàn cảnh khó khăn
Hạt giống để lâu không hư.– Trong các hạt giống, có thể nói, hạt sen giữ lâu đã
không hoại mà vẫn còn duy trì mầm sống mãi mãi, có lẽ nhờ các vỏ cứng bên ngoài bao bọc Nhiều cuộc thí nghiệm đã chứng minh điều ấy Như từ năm 1843 đến năm 1855, ông Bobert Brown, nhà thảo mộc học nước Anh đã đem ương những hạt sen hái từ 150 năm
về trước Trong 16 hạt có đến 14 hạt mọc mầm đâm tược Năm 1942, Bác sĩ J Bamsbattơm đem thể nghiệm những hạt sen hái từ 237 năm, đều thấy kết quả không kém Sau đó, bác sĩ Ichiroohga nhà thảo mộc học nước Nhật, đem ương những hạt sen độ 400 năm, đào được ở Mãn Châu, vẫn thấy mọc lên tươi tốt
Những cuộc thí nghiệm ấy đủ cho ta thấy hạt sen, dù để lâu vẫn giữ mầm sống của
nó không ủng, có thể ví với hạt giống (chủng tử) của các nghiệp tàng ẩn trong tạng thức, một khi gặp đủ nhân duyên thì phát triển rất mau
Từ trong bùn mọc lên- Khác hơn nhiều loại cây, thường mọc trên khô cạn, cây sen
mọc trong bùn, sâu dưới đáy nước Cái mầm phá cho được cái vỏ cứng để chui ra, đã là một sự cố gắng lớn lao và nhiều kiên nhẫn; nhưng khi chui ra được rồi, ngó sen còn phải
cố gắng vượt cho hết lớp bùn hôi tanh để ngóc đầu ngoi lên trong nước
Vượt qua lớp nước sâu - Tuy từ bỏ lớp bùn đất nhơ bẩn vượt lên trên mặt nủởc,
nhưng cây sen chưa lấy thế làm thõa mãn, nó còn cố gắng vượt qua lớp nước đục ở tận đáy để ngoi lên lớp nước trong, càng vượt lên càng làm cho hoàn cảnh vẩn đục bao bọc chung quanh minh trở nên trong sạch ấm áp
Vượt lên hư không.- Mặc dầu phá vỡ bao nhiêu ràng buộc bởi đất và nước để vượt
ra chỗ khoáng đạt hư không, sen cũng chưa hết cổ gắng Nó còn cố ngóc đầu và vượt lên
Trang 12giữa ánh sáng mặt trời Kết lấy đóa hoa để rồi một hôm, khi cuộc tiến hóa viên mãn, khoát nhiên khai nở, khoe màu sắc thanh tươi và xông hương thơm tràn ngập trong không gian
Sự sinh thành của cây sen, xem đó, là một tấm gương kiên nhẫn và cố gắng Nó hàm súc một triết lý cao siêu vè sức sống cua con người, tiêu biểu đức tánh cần cù và tinh tiến của kẻ tu hành tiến trên con đường giải thoát đầy gian lao nguy khổ
Ba lớp: đất, nước, hư không mà cây sen đã trải qua, nào có khác ba trạng thái của cõi : Dục giới, Sắc giới và Vô sắc giới Từ trạng thái cõi Dục đầy nhơ bần, người tu cố gắng vượt lên trạng thái cõi Sắc, nhưng khi đạt đến các cõi thiên, bởi thấy chưa được giải thoát, nên cố gắng vượt lên trạng thái vối Vô Sắc, và khi đạt đến cõi Phi tưởng cũng chưa thấy được giải thoát nên còn phải cố gắng vượt lên cho đến chỗ hoàn toàn giải thoát tức là trạng thái của tri tuệ triển khai; như đóa hoa sen khi nở vậy Sự sinh thành của cây sen hình dung được ý chí của người tu giải thoát
Phải chăng nhờ gồm đủ những đức tánh: thanh bạch, tinh tiến, kiên nhẫn, cảm hóa như đức tánh của kẻ tu hành mà hoa sen được quí trọng và dùng làm đối tượng tiêu biểu những triết lý mầu nhiệm trong đạo Phật
Hoa sen đối với đạo Phật
Đối với đạo Phật, hoa sen là một vật quí trọng tôn kính hơn hết Khi bước vào chùa, ngó lên ngôi Tam bảo là thấy bao nhiêu hình sắc của Hoa sen Trước hết, đập mạnh vào thị giác của mỗi người là chỗ ngồi và chỗ đứng của chư Phật đều làm thành hình một đóa hoa sen lớn mà danh từ Phật học gọi là Liên tòa hay tòa sen Sau đó là những Hoa sen tươi hoặc đã nở hoặc còn búp dâng cúng trước mỗi bàn thờ Phật
Danh từ Hoa sen (Liên hoa) còn được đùng vào nhiều vật dụng của chư tăng hay nghi thức lễ bái
Như bộ áo cà sa của tỳ-khưu được gợi là Liên hoa y hay Liên hoa phục, có ý biểu dương cái nghĩa thanh tịnh không nhiễm trước như Hoa sen
Trang 13Khi chúng ta lễ Phật, hai bàn tay chấp lại làm thành hình Hoa sen còn búp mà nhà Phật gọi là Liên hoa hợp chưởng Đó là hình tướng của một cái ấn mà khi hành lễ chúng
ta phải kết trước hết Nó còn phản ảnh cái hình hài khi chúng ta còn ở trong thai mẹ Theo kinh điển, liên hoa hợp chưởng (chắp tay thành hình hoa sen bùn) còn hàm xúc nhiều ý nghĩa rất sâu xa Nỏ biểu thị cho Lý và Tri cùng một thể Tay trái thuộc về tịnh và không hay làm việc, là hiểu thị của Lý còn, tay mặt thì năng làm việc, cho nên biểu thị cho Trí Trong kinh Nhiếp vô ngại có nói : “năm ngón tay trái gọi là ngũ trí của Thai tạng giới, còn năm ngón tay mặt là ngũ trí của Kim Cương giới Mười ngón hiệp lại gọi là Thập độ hoặc Thập pháp giới hay là Thập chân như” Về thập pháp giới thì chia ra năm phàm và năm thánh: Tay trái là tay không tự tại thuộc về năm giới mê của phàm như : Địa ngục, Ngã quả súc sinh, Nhân và Thiên Còn tay mặt là tay tự tại thuộc về năm giới của Thánh như: Thanh văn Duyên giác, Bồ tát, quyền Phật và thiệt Phật
Ngoài lối chắp tay gọi tà Liên hoa hợp chưởng, nhà Phật còn cách ngồi gọi là Liên hoa toạ (cách ngồi hình Hoa sen) Đó là lối ngồi kiết già, trước hết gạt chân trái lên bắp vế chân mặt rồi sau mới gác chân mặt lên bắp vế chân trái Ngồi như thế làm thành hình hoa sen, cho nên ngồi kiết già được gọi là Liên hoa toạ Đến như cách ngồi gạt một chân trái lên bắp vế chân mặt hay gạt một chân mặt lên bắp vế chân trái thì đó là cách ngồi bán già Cách trước có tên là Cát tường toạ, còn cách sau gọi là Hàng ma tọa
Chư Phật thường ngồi trên toà sen hay ngồi xếp chân theo hình Hoa sen là lấy theo nghĩa của Yên hoa tạng thế giới, gọi tắt là Hoa tạng thế giới
Hoa tạng thế giới là danh từ Phật học dùng để gọi cõi thanh tịnh nơi báo thân của chư Phật an trụ, vì cõi ấy do sen báu làm thành Như cõi thanh tịnh của đức Phật A-Di-Đà là cõi hoa tạng mà kinh Hoa nghiêm đã nói, hay cũng gọi là cõi Cực lạc; cõi Hoa tạng của đức Phật Đại Nhật là Mật nghiêm quốc
Riêng về cõi cực lạc của đức Phật A Di Đà còn được gọi là Liên bang, cõi có nhiều Hoa sen Do đó Tịnh độ tông được gọi là Liên tông; bạn đồng ấu tịnh nghiệp được gọi là Liên xã; phân thời giờ để niệm Phật gợi là Liên liêu
Cứ theo các kinh Tịnh độ tông thì ở cõi Cực lạc có rất nhiều ao sen báu Quán kinh nói rằng: mỗi mỗi trong ao có 60 ức Hoa sen bằng bảy báu, tròn trịa vừa đúng 12 do tuần
Trang 14Mỗi hoa sen là mỗi chỗ dành cho những người vãng sinh về gá thai, tùy theo công đức và căn cơ mà gá vào Thượng phẩm, Trung phẩm hay Hạ phẩm
Hoa sen ở cõi Cực-lạc có đủ đức tánh vi diệu và hương khiết hơn Hoa sen ở các cõi
khác
Trong Di Đà sớ sao có giải rõ nghĩa vi diệu và hương khiết như sau:
Chư vi có bốn nghĩa:
Rễ nó ngầm dưới đáy ao không trông thầy, đó là nghĩa U vi;
Không sanh nơi gò cao đất dày, cùng các hoa khác tranh phần xinh tốt, đó là
nghĩa ẩn vi;
Trong quán kinh nói: trên mỗi lá sen có tám vạn bốn ngàn gân mạch như thợ
trời khéo vẽ, đó là nghĩa tế vi;
Bảy báu làm thành, quí, lạ, đẹp, xinh, đó là nghĩa tinh vi
Về chữ Diệu có 12 nghĩa:
Cái diệu đầu tiên: Mới có hoa liền có quả, chẳng đợi hoa rụng, đó là nghĩa: Nhân
quả đồng thời diệu;
Thứ hai: Nhiễm mà không nhiễm, không nhiễm mà nhiễm, đó là nghĩa: Cấu
tịnh song phi diệu;
Thứ ba: Một hoa bao bọc các hột, các hột sắp hàng ở trong hoa, đó là nghĩa: Tống biệt tề chương diệu;
Thứ tư: Ngày thời nở, đêm thời búp lại đó là nghĩa: Ẩn hiển tùy nghi diệu;
Thứ năm: Hoa lớn ở giữa có tràm nghìn vạn ức hoa sen làm quyến thuộc, đó là
nghĩa: Chủ bạn tương thân diệu;
Trang 15Thứ sáu: Thượng, Trung, Hạ phẩm, mỗi phẩm phân làm chín, chín nhân với chín cho đến vô lượng, tùy nhân trước của mỗi người không hề làm lẫn đó là nghĩa:
Thắng liệt phân minh diệu;
Thứ bẩy: Lớn một do tuần cho đến làm ngàn vạn ức do tuần, đó là nghĩa: Tiểu
đại vô địch diệu;
Thứ tám: Chẳng do mùa xuân banh, chẳng vì mùa thu héo, luôn luôn thường
mới, đó là nghĩa: Hàn thử bất thiên diệu;
Thứ chín: Đỏ, tía, đen, vàng, hoặc là thần trắng hay tạp sắc tạp quang, cũng lại
như vậy, đó là nghĩa: Thể tố giao huy diệu
Thứ mười: Sanh ở nước kia, từ hư không bay đến cõi này mà tiếp người vãng
sanh, đó là nghĩa: Động tĩnh nhất nguyên diệu
Thứ mười một: Chư Phật, Bồ Tát ngồi kiết già trong đó, những chúng sinh niệm
Phật cũng gá thai trong ấy, đó là nghĩa: Phàm Thánh kiêm thành diệu
Thứ mười hai: Người phương này niệm Phật, hoa liền nêu danh, siêng, trễ phân,
ranh, tươi, khô đều khác, đó là nghĩa: cảm ứng minh phù diệu
Về chữ Hương có hai nghĩa:
Ở phương này (Ta-Bà) sen từ trong bùn mọc ra; tuy ở chỗ nhơ vẫn thơm tho
ngào ngạt, đó là nghĩa: Ở giữa uế mà vẫn thơm
Ở nước kia (Cực lạc) như kinh Đại bản nói: màu sắc đã khác nên mùi hương
cũng khác, thơm tho ngào ngạt không thể kể kết, cho nên người tụng bài kệ “Thanh liên hoa hương, Bạch liên hoa hương”, còn được trong miệng bay ra mùi hương Hoa
sen, hơn các thứ hương không sao sanh kịp, đó là nghĩa Hương thơm hơn các thứ
hương
Về chữ Khiết cũng có hai nghĩa:
Trang 16Ở phương này sen từ trong bùn mọc ra, đáng lẽ bị nhơ, nhưng lại trong sạch, đó là
nghĩa : Sạch trong chỗ nhơ
Ở nước kia, vì gốc sen từ nơi cát vàng mọc lên, khác hơn cõi trược, sanh trong nước công đức khác hơn nước thường, do các báu hợp thành khác hơn cõi phàm; cho
nên sạch hơn tất cả, không chi sánh bằng, đó là nghĩa: sạch ở trong chỗ sạch
Hoa sen đã vi diệu và hương khiết dường ấy nên Đức Phật Thich Ca dùng nó làm
tên cho bản Diệu pháp liên hoa kinh, để dụ diệu pháp với Hoa sen
Mà dụ như thể là bởi Hoa sen, theo ngài Thiên Thai đã nói, có đủ ba nghĩa thù thắng như sau:
Vị liên cố hoa, nghĩa là trong khi hoa nở thì sen đã phát sanh
Khai hoa liên hiện, nghĩa là sen đơm hoa thì uất trái cùng một lúc Đó là điều vi
diệu mà hoa khác không có
Hoa lạc liên thành, nghĩa là khi hoa rụng thì trái hãy còn
Ngài Thiên Thai đem ba cái nghĩa vi diệu ấy dụ với ba nghĩa của môn Quyền thực
và môn Bản tích
Ba nghĩa của môn Quyền thực là:
Vị thực thi quyền có nghĩa: “Thật” là cái diệu pháp của Phật tự chứng, còn
“Quyến” là cái phương tiện của Phật hóa độ chúng sinh Phật từ thực pháp Đại thừa
mà phương tiện ra vô lượng quyền giáo khiến cho tất cả chúng sinh đểu có thể thành Phật quả Đó là vì “Thật” đặt ra “Quyền”, cũng đồng nghĩa với “vị liên cố hoa”
Khai quyền hiển thực có nghĩa : Phật thấy các hàng Thanh văn không rõ thấu
chỗ “vị thực thi quyền” lại trở chấp cái quyền pháp cho là cứu cánh, nên ngài mới mở cái “quyền Tam thừa” cho chúng sinh thấy rõ cái “thực pháp của nhất thừa” Đó là mở quyền để hiện cái thực cũng đổng nghĩa với “Hoa khai liên hiện” Hoa khai là dụ với khai quyền, còn liên hiện là dụ với hiển thực
Trang 17Phế quyền lập thực có nghĩa: Khi Phật đã khai cái quyền giáo của Tam thừa thì cái
quyền-giáo tự nó đã bỏ, chỉ còn lại cái thực giáo của 'nhất-thừa Thế là Phật đem cái quyền-pháp của Tam-thừa gom về trong một cái “thực” rộng lớn thì đâu còn cái
“quyền” kia nữa Đó là bỏ cái “quyền” mà còn lại cái “thực”, cũng đồng nghĩa với
“Hoa lạc liên thành” kia vậy
Đến như môn Bản tích cũng có ba nghĩa :
Tùng bản thùy tích có nghĩa: Từ cái gốc (bản) mà rọi lại cái dấu (tích Phật được
thành-quả ngày nay là từ “bản Phật” đã thành trong mấy kiếp quá khứ lâu rồi, cũng như trong tuyết thấy dấu chân thì biết chắc là có gốc của chân Đó là từ gốc rọi dấu lại, cũng đổng nghĩa với “Vị liên cố hoa”
Khai tích hiền bản có nghĩa: Bày cái dấu mà rõ cái gốc Như trong phầm “thọ
lượng” nêu rõ cái cận tích của Phật xuất-gia tại thành Ca-đa, để hiển cái Phật đã có từ lâu đời Nếu không khai cái “tích” ra cho rõ thì làm sao biết được cái “bản” Đó là bày cái “tích” để rõ cái “bản”; cũng đồng nghĩa với “khai hoa liên hiện”
Phế tích lập bản có nghĩa: Bỏ cái “tích” mà còn lại cái “bản” Khi Hội Pháp Hoa
chưa mở thì chưa biết cái “bản” và cái “tích” thế nào, đến khi mở rồi thì thấy ra cái
“tích” của Phật tức là cái bản Phật đã thành từ bao nhiều kiếp trước Đó là bỏ cái
“tích” thì còn lại cái “bản”, cũng đồng nghĩa với “Hoa lạc liên thành” vậy
Trên đây là lấy ba cái nghĩa của Hoa-sen để dụ cho hiểu rõ cái Bản-địa của Phật Thế đủ thấy Phật-pháp rất vi-diệu khó diễn đạt cho liễu-nghĩa, cần phải đem cái nghĩa mỹ-diệu trang-nghiêm của Hoa-sen mới dụ được (cái diệu-pháp của Phật)
Ngoài nghĩa vi-diệu, Hoa-sen còn là cái huyền-lực nhiệm-mầu mà nhà Phật hay các nhà tu Tiên thường dùng làm câu chân-ngôn để sai Thần khiển quỉ, từ tai diệt nạn, xua đuổi tà ma
Chẳng hạn như câu chân ngôn: Án-ma-ni bát mê hồng (Om mani padme hum), trong đó chữ Bát-mê (Padme) tức là Hoa-sen gọi theo tiếng Phạm Theo Blavatsky, nhà khoa-học huyền-bí thì câu chân ngôn này có nghĩa: “Ô! chân linh trong Hoa-sen”
Trang 18kể ra thì hơi tối nghĩa, nhưng nó hàm-súc một huyền-lực vô biên khi một tu-sĩ niệm đến nó
Blavatsky có giải rằng: “Theo quan-niệm bí-truyền thì câu ấy có nghĩa: Ô, tánh! (hay chân-linh) ngươi ở trong ta Thật vậy, trong mỗi chúng sinh đều có Phật-tánh Vì chúng sinh đã và sẽ thành Phật Câu này ám chỉ sự hòa-hợp không thể chia lìa được giữa con người và vũ-trụ Như thế, Hoa-sen là một tượng trưng phổ-thông về vũ-trụ, vừa là sự hoàn-toàn trọn vẹn, vừa là chơn-nhân hay chơn-linh của con người tinh-thần hay Phật” (La doctrine Secrète Quyển IV, trang 180)
Quả thật, Hoa-sen có một huyền-năng vô-biên có thể đánh tan mợi điều tà ma quỉ
mị Ai có đọc truyện “Phong Thần” sẽ thấy: để phá tan mọi tà-pháp của phe triệt-giáo, chư Tiên bên Xiển-giáo đều dùng phép linh hóa hiện ra Hoa-sen xanh Như cây Hạnh-huỳnh-kỳ của Khương Tử-Nha mỗi khi lâm trận đều hiện ra hàng trăm Hoa-sen tủa xuống chở che và phá tan các pháp thuật của triệt-giáo Nguyên-Thỉ Chân-tôn mỗi khi lâm trận, nhờ ngổi trên chiếc xe hoa hiện ra vô số Hoa-sen xanh bao bọc mà bình an tự-tại
Trong kinh Phật, ta cũng thấy trong nhiều pháp hội, Đức Phật thường phóng ra
hào-quang vô số Hoa-sen và trong mỗi Hoa-sen có một hóa-Phật Như kinh NHƯ-LAI
tạng đã chép: “Bấy giờ Bức Thế-Tôn ở trong chiên-đàn lầu các, đang ngồi chốn
Đạo-tràng mà hiện pháp-thân biến ra Hoa-sen ngàn cánh, lớn như bánh xe, trong sen hóa ra
vị Phật, mỗi vị Phật phóng ra vô số trăm ngàn hào quang”
Hoa-sen đã vi diệu như thế, cớ sao trong lúc quí-trọng nó đem cúng dường chư Phật, lại còn đem nó làm chỗ ngổi cho chư Phật phu-tọa ? Vậy thì thứ sen nào để cúng dường, thứ sen nào để phụ-tọa và thứ sen nào để gá thai? Đó là câu hỏi mà có nhiều Phật-tử băn-khoăn tự-vấn
Kể ra thì chưa thấy kinh sách phân loại thứ sen nào để cúng dường, thứ nào để phu-tọa, thứ nào để làm hóa~thân, nhưng cứ lấy cái lý mà xét thì mặc dầu trong lời nói
có chỗ phân biệt, nhưng kỳ thật về tự-tánh, Hoa-sen vẫn có một, cũng như về tam-thân của Phật có phân ra Pháp-thân, Báo thân và Ứng thân, hay Hóa thân, nhưng thật ra vẫn
là một thân Phật mà thôi
Trang 19Thế nên, ta có thể nói Hoa-sen dùng cúng-đưởng là Hoa-sen Pháp-thân, Hoa-sen dùng làm chỗ ngồi chư Phật là Hoa-sen Báo-thân và Hoa-sen dùng để gá thai là Hoa-sen Hóa-thân hay Ứng thân
Tu hành diệu lý kháp như nhiên
Thật thế tự bản thân cây sen và sự sinh thành của nó hàm súc một triết lý siêu mầu cao
cả Kẻ học đạo, nếu biết lấy đó làm tấm gương tu tiến thì việc tu luyện chẳng phải là khó được
1.1.1.1.5 Hoa sen với các tôn giáo thời cổ
Từ ngàn xưa, hoa sen được xem là vật thiêng liêng đối với các tôn giáo, vì nó là
một thứ hoa tượng trưng cho vũ trụ hữu hình và vô hình, tuợng trưng cho sức sáng tạo vật chất và tinh thần của vạn vật Người ta dùng nó để cúng dường các đấng thần linh Hổi thời cồ giống dân A lợi á ở Ấn-Độ, cũng như giống dân Ai-Cập và sau đó những dân tộc tu theo Đạo Phật, đã biết kính trọng nó Đối với dân Ấn Độ, hoa sen là tượng trưng quyền lực sáng tạo của Thiên nhiên, của Lửa và Nước, tức là của tinh thần và vật chất Còn đối với dân Ai Cập, hoa sen là tượng trưng của thần Orisis và thần Horus đều là thần Thái dương hay Hỏa thần Ở xứ Zudée thuộc miền Cận đông ở Âu Châu không có hoa sen, nên ở đấy người theo đạo Thiên chúa dùng hoa huệ và kinh trọng nỏ không khác tín đồ tạo Phật đối với hoa sen vậy Họ còn cho hoa huệ là tượng trưng của
Trang 20điềm linh ứng Trong bức họa “Thiên thần báo tin” có vẽ thiên thần Gabriel hiện ra cầm nơi tay một hoa huệ báo tin là Bà Maria thụ thai Cành hoa huệ tiêu biểu cho Lửa
và Nước, tức là ý sáng tạo và truyền thống, không khác ý nghĩa cái hoa sen mà Đức Bồ Tát cầm trên hay khi đến báo tin cho Đức Mẫu-hoàng Ma-gia biết ngày giáng lâm của Phật
Về hoa sen, bà Blavalsky, nhà khoa học huyền bí còn luận giải rằng:
Một trong những hình thức tượng trưng của hai quyền lực sáng tạo trong thiên nhiên (vật chất và sức lực trên phương diện hữu hình) là hoa sen của Ấn Độ Hoa sen
là kết quả của sức nóng (lửa) và nước (chất hơi hay chất ê-te); lửa vừa tiêu biểu, trong
hệ thống triết lý và tôn giáo, cả giáo lý Cơ Đốc, cái linh trí của Thần Thánh, cái nguyên tắc động, giống đực và vừa tiêu biểu cái nguyên tắc giống cái, thụ động, hàm chứa trong vũ trụ Thế cho nên, chất ê-te (dĩ thái) hay nước được xem là Mẹ, thuộc âm; còn lửa được xem là Cha, thuộc dương Ông Sir William Zones, và khoa thảo-mộc-học thái cổ trước ông, đã chỉ cho thấy rằng hạt sen, ngay khi chưa đem ương, chứa sẵn một cây sen bé tí, để chờ khi phát triển hoàn toàn vượt ra khỏi vỏ vì rằng hạt giống của các thứ cây thuộc loại hiển hoa (Phanérogames) sinh ra những hoa chứa ngậm sẵn một cây non đã thành hình
Ngoài ra, hoa sen còn là vật tượng trưng rất cổ của vũ trụ và con người vì lý đo phổ thông này: Một là trong mỗi hạt giống đã chứa ngậm một cây sen nhỏ để trở thành cây sen vị lai; điều đó chứng minh rằng mọi vật hữu hình trên thế gian đểu do trạng thái tinh thần nguyên sơ mà ra Hai là cây sen mọc dưới nước, rễ ẩn sâu trong bùn, còn bông thì nở trong không khí, trên mặt nước Như thế hoa sen là điển hình của đời sống con người và vũ trụ, bởi giáo lý bi truyền có dạy rằng: Nguyên tố của con người và vũ trụ đều thư nhau và cả hai đều phát triển cùng một chiều hướng Rễ sen ăn sâu dưới bùn, tiêu biểu cho đời sống vật chất, cọng sen vượt ngang qua nước, tượng trưng cho cõi trừng giới, còn hoa sen đứng giữa không khí ngửa mặt lên trời là biểu hiệu của đời sống tinh thần (La doctrine secrete Quyển I)
Còn theo bác sĩ Allendy thì hoa sen là biểu hiệu của sự luân hồi Hạt sen nứt mọng đâm ngón dưới bùn, lẩn lần lớn lên, vượt qua khỏi mặt nước để vươn mình lên
hư không, trổ hoa kết trái Khi hoa tàn thu hạt sen khô rơi ra khỏi gương, đi ngang qua
Trang 21lớp nước rồi mới đến đất, nơi đây sen nẩy mầm để sanh ra cây sen khác Sự luân hồi của con người cũng như vậy
Hoa sen đối với tôn giáo có ý nghĩa cao xa như thề nên được người đời quí trọng, vì họ xem nó là một tượng trưng thiêng liêng Song kể ra, sự kính trọng của các tôn giáo đối với hoa sen chưa bằng sự sùng ngưỡng của tín đồ Phật Giáo
1.1.1.2 hoa sen trong mỹ thuật truyền thống qua các thời kì
1.1.1.2.1 thời Đinh Tiền Lê
Trên một số viên gạch lát nền cỡ lớn tại khu vực đền vua Đinh và đền vua Lê, ngoài đề tài trang trí chim phượng còn có đề tài hoa sen Đồ án về các hoa sen ở đây gồm 4 loại
Loại hoa sen có 16 cánh thường được thể hiện nổi trên các viên gạch vuông cỡ lớn Nhìn chính diện (từ trên xuống), họa tiết được bố cục chung dưới dạng một mặt tròn nằm giữa viên gạch, gồm 3 lớp Lớp ngoài cùng là 16 cánh sen xếp đều nhau kết thành một vành tròn đều đặn Lớp giữa gồm những vân xoắn đơn được xếp cùng chiều, nối lưng nhau thành một vành tròn thứ hai, có lẽ thể hiện nhụy hoa Lớp trong cùng là một hình tròn điểm 13 chấm nổi, thể hiện hình gương sen với các hạt Mười
ba hạt sen được sắp xếp thành các cạnh từ trung tâm chạy ra 8 phía, cân đối, đều đặn Các cánh sen không chạm thêm chi tiết gì ngoài một đường gờ nhỏ viền theo chu vi của cánh Loại đồ án hoa sen 16 cánh này còn gặp nhiều ở thời kỳ sau, ở các tảng đá
kê chân cột cho nên phần giữa và phần nhị hoa không chạm khắc gì và nó có nhiều nét tương đồng với các đồ án trang trí ở Trung Quốc và Nhật Bản
Loại hoa sen 14 cánh được trang trí trên một đài sen bằng đất nung, cao xấp xỉ 10,5cm Đài sen hình tròn, trang trí một hình hoa 14 cánh ở giữa và bao quanh sen là
đồ án hoa cúc dây và một băng các chấm tròn Trong trường hợp này, sen cũng bố cục theo lối nhìn chính diện từ trên xuống, được chia thành 3 lớp như kiểu hoa sen 16 cánh Lớp thứ hai làm nhụy hoa ở đây rất hẹp, các nhụy được thể hiện như những đường gạch chéo nhỏ Lớp trong cùng (gương sen) đã có số ụ tròn (thể hiện hạt sen) nhiều tới 21 hạt, gồm một hạt tương đối to ở giữa và 20 hạt nhỏ bao quanh thành 2 vòng (vòng trong 8 và ở vòng ngoài là 12) Đồ án này khắc họa khá tỉ mỉ Các hạt sen
ở giữa đều được thể hiện kép bằng 2 vòng tròn đồng tâm còn trong lòng các cánh sen không những có gờ viền quanh mà còn điểm cả vân lá Phía ngoài hoa sen là một