Lời giới thiệu: Trong chương trình của môn tiếng việt bậc Tiểu học, phân môn tập làm văn là phân môn giữ vị trí rất quan trọng, nó xuyên suốt quá trình học tập của học sinh từ lớp 2 đến
Trang 1
Mục lục Danh
7.2 Thực trạng của việc dạy và học phân môn Tập làm văn –
mảng văn miêu tả của học sinh tiểu học
4
7.3 Một số phương pháp dạy văn miêu tả ở tiểu học: 4
9 Các điều kiện cần thiết để áp dụng sáng kiến 14
10 Đánh giá lợi ích thu được từ việc áp dụng sáng kiến 15
11 Danh sách những tổ chức/ cá nhân đã tham gia áp dụng
sáng kiến
17
Trang 2
BÁO CÁO KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN
1 Lời giới thiệu:
Trong chương trình của môn tiếng việt bậc Tiểu học, phân môn tập làm văn là phân môn giữ vị trí rất quan trọng, nó xuyên suốt quá trình học tập của học sinh từ lớp 2 đến lớp 5; không chỉ rèn luyện cho học sinh tất cả các
kỹ năng như quan sát, nghe, nói, đọc, viết… mà còn rèn cho học sinh khả năng giao tiếp, quan sát, phân tích tổng hợp và đặc biệt còn hình thành cho học sinh những phẩm chất tốt đẹp của con người mới hiện đại và năng động Dạy Tập làm văn là dạy học sinh cách nhìn nhận cuộc sống xung quanh trong thực tế vốn có của nó với cảm xúc thực của các em Đồng thời cũng dạy các em cách ghi lại sự nhìn nhận ấy qua các văn bản - còn gọi là đoạn văn, bài văn một cách chính xác về đối tượng, về ngữ pháp Tiếng Việt Với học sinh lớp Năm, việc rèn kĩ năng làm văn miêu tả cho các em là cần thiết Học tốt văn miêu tả sẽ là điều kiện thuận lợi để học tốt các môn học khác ở Tiểu học và học tiếp lên các lớp trên Việc giúp các em hoàn thành tốt bài văn miêu tả sẽ góp phần nâng cao năng lực cảm thụ văn học mà còn giúp các em khám phá được những cái đẹp qua việc xây dựng văn bản Nhằm góp phần đổi mới phương pháp và nâng cao chất lượng dạy học trong nhà trường nói chung, dạy cho học sinh lớp Ba, Bốn, Năm học tốt văn
miêu tả nói riêng, tôi đã chọn đề tài: Một số phương pháp dạy văn miêu tả
ở Tiểu học.
2.Tên sáng kiến: “Một số phương pháp dạy văn miêu tả ở Tiểu học.”
3.Tác giả sáng kiến:
Họ và tên: Nguyễn Thị Tám
Giáo viên Trường tiểu học Ngọc Mỹ - Lập Thạch – Vĩnh Phúc
Số điện thoại
Email: nguyenthitam.gvc1ngocmy@vinhphuc.edu.vn
Trang 3
4 Chủ đầu tư tạo ra sáng kiến: Nguyễn Thị Tám
Giáo viên Trường tiểu học Ngọc Mỹ - Lập Thạch – Vĩnh Phúc
5 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến : Bước đầu là HS của trường tiểu học
Ngọc Mỹ - Lập Thạch – Vĩnh Phúc, nếu được có thể áp dụng rộng ra các trường khác, là tài liệu giúp GV dạy tốt phân môn Tập làm văn – mảng văn miêu tả ở tiểu học
6 Ngày sáng kiến được áp dụng lần đầu :
Tháng 10 năm học 20121 - 2022
7 Mô tả bản chất của sáng kiến
7.1 Cơ sở lí luận :
Trong môn Tiếng Việt thì Tập làm văn là một phân môn có tính tổng hợp và tư duy sáng tạo rất cao Các em học sinh cần tổng hợp kiến thức, kĩ năng của các phân môn Tập đọc, Kể chuyện, Chính tả, Luyện từ và câu để viết một bài Tập làm văn hoàn chỉnh
Các phân môn trong môn Tiếng Việt được tập hợp lại xung quanh trục của chủ điểm và các bài tập đọc Việc cung cấp kiến thức và rèn luyện kĩ năng gắn bó mật thiết với nhau Vì vậy, để có thể dạy - học một cách hiệu quả phân môn Tập làm văn - mảng miêu tả (tả cảnh, tả người, tả cây cối, tả
đồ vật….) đòi hỏi người giáo viên cần phải dạy tốt các phân môn Tập đọc,
Kể chuyện, Chính tả, Luyện từ và câu bởi vì trong các bài tập đọc, trong các câu chuyện, hay trong các bài tập luyện từ và câu thường có các đoạn văn, khổ thơ có nội dung miêu tả về cảnh vật, thiên nhiên, đồ vật hay con người, Mỗi bài Tập làm văn đòi hỏi học sinh có sự sáng tạo riêng nếu không sáng tạo sẽ trở thành một bài văn khô cứng, góp nhặt của người khác, nội dung bài văn sẽ không mang nét hồn nhiên, trong sáng, mới mẻ như tâm hồn cuả các em
Dạy văn miêu tả là dạy cho các em khả năng dùng từ ngữ để cảm thụ cái đẹp riêng của đối tượng miêu tả Vì vậy người giáo viên cần có phương pháp dạy học linh hoạt, phát huy được khả năng sáng tạo của các em
Trang 4
7.2 Thực trạng của việc dạy và học phân môn Tập làm văn – mảng văn miêu tả của học sinh tiểu học.
Đầu năm học 2021 – 2022 vừa, tôi đã làm trắc nghiệm trên 203 em học sinh các khối lớp 3,4,5 của trường tiểu học Ngọc Mỹ kỹ năng làm văn phù hợp với kiến thức của các em qua trắc nghiệm, thực tế cho thấy kết quả chưa cao, cụ thể:
Khối
lớp
Sĩ
số
Điểm 9- 10
Điểm 7- 8
Điểm
5 -6
Điểm dưới 5
TB trở lên
Từ kết quả cụ thể ở trên và qua thăm nắm kết quả dạy học tập làm văn ở một số trường tiểu học lân cận, tôi nhận thấy việc dạy và học tập làm văn ở tiểu học không quá khó nhưng kết quả chưa cao do nhiều nguyên nhân như học sinh dùng sai lỗi chính tả, không biết sử dụng từ ngữ phù hợp, viết câu sai ngữ pháp, không nắm được bố cục bài văn, không biết quan sát lựa chọn chi tiết hình ảnh tiêu biểu của đối tượng để miêu tả… nhưng nguyên nhân cơ bản và chủ yếu nhất vẫn là do học sinh chưa nắm được cách thức và phương pháp làm một bài văn phù hợp với kiểu bài đã học
7.3 Một số phương pháp dạy văn miêu tả ở tiểu học:
Trong đời sống, muốn mọi người cùng nhận ra những điều mình đã học, đã đọc, đã nhìn thấy, đã sống chúng ta phải miêu tả Trong văn học các câu chuyện, các truyện ngắn… được xây dựng trên nhiều đoạn miêu tả ngay đến khi viết bài văn nghị luận hay viết thư nhiều lúc ta cũng xen vào những đoạn văn miêu tả Vì thế, có thể nói miêu tả có một vị trí rất quan trọng trong sáng tác văn chương Cũng vì thế mà văn miêu tả chiếm một vị trí đặc biệt trong chương trình tập làm văn ở bậc tiểu học Ở lớp 3, 60 % thời gian môn tập làm văn được dành để học văn miêu tả; ở lớp 4 là 56%, ở lớp 5 là 49 % Vì vậy muốn dạy và học có hiệu quả môn tập làm văn ở bậc
Trang 5
tiểu học mỗi giáo viên cần nắm vững về văn miêu tả và phương pháp dạy văn miêu tả
Hiện nay, văn miêu tả được đưa vào phổ thông ngay từ các lớp đầu bậc tiểu học Từ lớp 2, khi tập quan sát tranh để trả lời câu hỏi, các em đã làm quen với văn miêu tả qua bài viết ngắn Học sinh tiểu học học văn miêu tả vì nó phù hợp với đặc điểm tâm lý của tuổi thơ (ưa quan sát, thích nhận xét) góp phần nuôi dưỡng mối quan hệ và tạo sự quan tâm của các em với thế giới xung quanh, trong đó quan trọng nhất là với thiên nhiên, góp phần giáo dục tình cảm thẩm mỹ, lòng yêu cái đẹp, góp phần phát triển ngôn ngữ cho trẻ Học văn miêu tả, học sinh có thêm điều kiện để tạo nên
sự thống nhất giữa tư duy và tình cảm, ngôn ngữ và cuộc sống, con người với tự nhiên, với xã hội, khơi gợi ra những tình cảm, cảm xúc, ý nghĩ cao thượng đẹp đẽ
Ở bậc tiểu học, lần đầu tiên học sinh được học văn miêu tả, các em gặp nhiều khó khăn cả về tri thức lẫn phương pháp, các em lấy đâu ra hiểu biết
về các cây đang ra hoa, ra quả về anh công nhân đang xây nhà nếu không được quan sát? Hầu như các em sẽ không có gì để hồi tưởng nếu trước khi làm bài các em không được trực tiếp quan sát Vì thế cần xem xét các bài miêu tả ở tiểu học là những bài tập ban đầu về luyện những kỹ năng miêu
tả Có như vậy, việc đánh giá mới phản ánh đúng yêu cầu của chương trình
và có tác dụng động viên học sinh
Ở tiểu học gồm có 6 kiểu bài miêu tả:
1) Miêu tả đồ vật.
2) Tả cây cối.
3) Tả con vật.
4) Tả cảnh.
5) Tả người
6) Tả cảnh sinh hoạt.
Để giúp học sinh học tập và rèn luyện tốt kỹ năng làm các kiểu bài trên thì bản thân mỗi giáo viên cần có kinh nghiệm, nắm vững phương pháp dạy
Trang 6
mỗi kiểu bài đó Sau đây tôi xin trình bày một số kinh nghiệm và phương pháp dạy các kiểu bài văn miêu tả ở tiểu học
Tả đồ vật:
1 Yêu cầu miêu tả:
Tả đồ vật là dùng lời văn có hình ảnh gợi cho người đọc như thấy cụ thể trước mắt đồ vật về hình dạng, kích thước, màu sắc ra sao? Gắn bó với người làm hoặc sử dụng nó như thế nào?
Các đồ vật học sinh tiểu học tả thường là đồ vật quen thuộc với các
em như quyển sách, cái thước kẻ, cái bút…
Ở đây chúng ta cần hiểu: việc miêu tả đồ vật không nhằm giới thiệu những tri thức đơn thuần về đồ vật như cấu tạo, công dụng, lợi ích của nó
mà miêu tả đồ vật thông qua tả những đặc sắc của đồ vật Đồ vật được tả phải gắn liền với cảm xúc của người miêu tả điều này chúng ta có thể thấy
rõ qua nhiều bài tập đọc ở tiểu học như: “chiếc xe lu”, bài viết không nhằm giới thiệu tính năng, hoạt động của chiếc xe lu mà chiếc xe lu được miêu tả như một người làm việc chăm chỉ, cần cù và có sức khoẻ đặc biệt Mỗi chi tiết giới thiệu chiếc xe lu đều gợi lên trong lòng người đọc mỗi tình cảm, sự quý trọng đối với “bác xe lu” Qua bài miêu tả, chiếc xe lu trở nên thân thiết đối với con người, có hồn và biết hoạt động như con người
2 Nội dung miêu tả:
Mỗi đồ vật gồm nhiều bộ phận Đơn giản như cái bút, cái thước cũng không chỉ có một, hai bộ phận Đến các đồ vật phức tạp có thể chuyển động được như chiếc xe lu, chiếc xe máy, ô tô…thì các bộ phận của nó lại càng phong phú Khi hướng dẫn học sinh làm bài phải hướng dẫn các em tả
có cảm xúc, có hồn, tránh liệt kê
Khi tả bộ phận cũng như tả bao quát cần chú ý không chỉ tả đến hình dáng, kích thước, màu sắc… mà còn cần chú ý đến các hoạt động hoặc việc
sử dụng đồ vật đó của con người
Trang 7
Khi tả các đồ vật cũng cần xen kẽ các nhận xét, đánh giá, cảm nghĩ thành thật của người viết, không nên để đến phần kết luận mới nói, để các chi tiết miêu tả bớt đi vẻ lạnh lùng, khô khan
3 Ngôn ngữ miêu tả:
Đồ vật là những vật vô tri, vô giác để tả cho sinh động, chúng ta thường
sử dụng phép nhân hoá chúng ta thường sử dụng các đại từ xưng hô như:
cô, dì, chú, bác để tả, và kèm theo các đại từ xưng hô đó là hàng loạt các tính từ miêu tả hoạt động hoặc tâm trạng, ý nghí của con người được dùng
để tả đồ vật Chúng ta thấy rất rõ điều đó qua đoạn văn tả cái trống trường sau đây: “Anh chàng trống này chúng tôi quen biết từ nhiều năm nay mình anh là một thứ gỗ tròn trùng trục như một cái chum sơn đỏ choé, ngang lưng quấn hai vòng đai to bằng con rắn cạp nong, trông hùng dũng quá ” Tuy vậy, nếu sử dụng phép nhân hoá không đúng chỗ thì có thể làm cho việc tả đồ vật mất tính chân thực Trong những trường hợp này, tốt nhất giáo viên hướng dẫn học sinh dùng ngôn ngữ sát hợp, chính xác để tả đúng
đồ vật
Tả cây cối:
1.Yêu cầu miêu tả:
Đối tượng miêu tả của kiểu bài này là cây cối ở xung quanh ta Tả cây cối
là nêu ra đặc điểm cụ thể, riêng biệt về hình dáng, hoa, quả, hương thơm… của cây ở thời kỳ phát triển nào đó, làm cho người đọc tưởng như mình đang nhìn, đang ngắm cây Có thể tả cây mới mọc, lúc mới vươn cành, trổ lá, đơm hoa quả, lúc đã già cỗi… có thể tả cây cối qua nhiều chặng biến đổi của thời gian hay sự thay đổi của thời tiết, qua nhiều chặng phát triển
(Các bạn tham khảo bài: sầu riêng – tiếng việt 4 – tập 2 – trang 34; bài: bãi ngô - tiếng việt 4 – tập 2 – trang 30 – 31)
Lại có khi miêu tả nhiều cây cùng sống trong một vùng, cần miêu tả một rặng cây, một rừng cây Lúc ấy một vài cây lại được lấy ra để tả bằng một vài chi tiết thật đặc biệt gợi hình, gợi cảm bên cạnh những chi tiết tả chung
cả rặng, cả rừng
(Tham khảo bài: hoa sầu đâu – tiếng việt 4 – tập 2 – trang 50)
Trang 8
Bài tả cây cối không phải là bài học tự nhiên nhằm truyền thụ các kiến thức về các loại cây: cây lá kim, cây thân gỗ, cây thân thảo… bài tả cây cối cần gợi lên trong làng người đọc hình ảnh của cây với vẻ đẹp của riêng nó, với những cảm xúc của người viết
2 Nội dung miêu tả:
Miêu tả cây cối trước tiên là miêu tả bản thân cây đó: Tả bao quát toàn cây, tả các bộ phận của cây Tả bao quát toàn cây là tả cây nhìn từ xa để nhận đặc điểm của tầm cao, dáng đứng, ngọn cây, tán lá là tả khi đến gần: Những đặc điểm trội nhất chỉ rõ giai đoạn phát triển của cây như cây đang
ra hoa, ra lá vươn cành, kết quả
(Tham khảo bài: Cây chuối mẹ – tiếng việt 5 – tập 2 – trang 96)
3 Ngôn ngữ miêu tả:
Bài tả cây cối thường dùng ngôn ngữ xác thực nhưng lại giàu hình ảnh
và cảm xúc Chính các danh từ cụ thể và các tính từ chỉ màu sắc, phẩm chất, khối lượng… được lựa chọn phù hợp với đặc điểm cần tả, tạo nên chất lượng tốt cho bài văn Miêu tả cây cối người ta hay sử dụng các biện pháp so sánh, ẩn dụ, nhân hoá
(Tham khảo bài: cây sồi già - tiếng việt 4 – tập 2 – trang 42)
Tả loài vật:
1.Yêu cầu miêu tả:
Đối tượng miêu tả của thể văn này là những con vật Ở lớp 4 các em học
tả những con vật mà các em đã có dịp tiếp xúc: con lợn, con mèo, con gà… Bài miêu tả loài vật làm cho người đọc như đang sống cùng với chúng ngắm nhìn hình dáng bên ngoài và chứng kiến các hoạt động của chúng
(Tham khảo bài: con mèo hung – tiếng việt 4 – tập 2 – trang 113- 114)
Con vật được miêu tả trong bài văn bao giờ cũng gắn liền với tình cảm của người viết Từng chi tiết đều mang dấu ấn chủ quan và tạo nên sức sống cho hình ảnh con vật
2.Nội dung miêu tả:
Trang 9
Tả loài vật cần chú ý tả cả hai mặt: hình dáng bên ngoài và tả hoạt động tính nết của con vật, miêu tả ngoại hình hay tính nết đều đòi hỏi những chi tiết độc đáo, tinh tế trong việc phát hiện đặc điểm riêng, mới lạ của con vật
so với đồng loại của chúng
(Tham khảo bài: con chuồn chuồn nước – tiếng việt 4 – tập 2 – trang
126 – 127)
Tả con vật cần chý ý lựa chọn một trình tự hợp lý nhất định, theo cách suy nghĩ của bản thân Có thể tả ngoại hình rồi đến tả tính nết và hoạt động của con vật lại cũng có thể tả xen kẽ giữa hình dáng và hoạt động, tính nết của con vật như Võ Quảng đã làm trong bài tả con gà: (Những chú gà xóm tôi) Khi miêu tả hình dáng không nhất thiết phải tả lần lượt mọi bộ phận, bắt đầu
từ tả đầu rồi đến mình, chân cách làm này cốt cho đủ ý nhưng lại khô khan rời rạc tôi đưa ra một ví dụ sau để các bạn tham khảo:
Bài văn tả một con mèo của học sinh: “con mèo có đầu, mình, chân và đuôi Đầu nó có hai tai nhỏ, mắt nó màu xanh mũi nó nhỏ, miệng nó có nhiều răng nhọn, hai bên mép có nhiều ria…”
Bên cạnh hai nội dung trên, một nội dung khác cần chú trọng miêu tả đó
là thể hiện tình cảm của người viết đối với con vật
3 Ngôn ngữ miêu tả:
Bài miêu tả bao giờ cũng phải đảm bảo yêu cầu chung về ngôn ngữ miêu tả: Sinh động, có hình ảnh và giàu cảm súc Bài văn miêu tả loài vật thường chú ý sử dụng các tính từ chỉ màu sắc, khối lượng, các từ tượng thanh, các động từ chỉ hoạt động, các phép nhân hoá so sánh…
Tả cảnh:
1.Yêu cầu miêu tả:
Con người sống trong thiên nhiên Đã từ lâu thiên nhiên được con người miêu tả làm nên bức tranh phong cảnh hữu tình bằng ngôn ngữ Ở lớp 5 các
em học sinh thường tả những cảnh nhỏ, gần nơi các em đang sống: Ngôi trường em trước buổi học, con đường quen thuộc từ nhà tới trường…
Cảnh nào cũng gồm nhiều bộ phận Trong các bộ phận ấy, có khi có những đồ vật như giường tủ ở trong nhà, bàn ghế trong lớp học…có khi có
Trang 10
cây cối (như cây bàng, cây phượng trên sân trường, cây gạo trên đường đi )
có các con vật (con bướm bên bờ sông, con bò gặm cỏ trên cánh đồng ) có con người và các hoạt động của họ Bài tả cảnh cần tả các bộ phận đó nhưng không coi chúng là chủ yếu Nổi bật trong bài phải là cảnh cần tả: cảnh thiên nhiên hay nhân tạo, cảnh thiên nhiên thường gồm, trời mây, nước, địa hình, cây cối… của một khu vực, một cánh đồng, một bãi biển, một dòng sông
(Tham khảo bài: dòng sông mặc áo của nguyễn trọng tạo – tiếng việt 4 – tập 2 trang 118 – 119)
2 Nội dung miêu tả:
Cảnh miêu tả rất đa dạng Mỗi cảnh lại có phần trọng tâm, có miêu tả được phần đó mới làm nổi bật lên cảnh cần tả: Tả một ngọn núi thì phải tả núi kỹ hơn, tả một ngôi nhà thì phải chú ý tả kỹ các chi tiết của ngôi nhà như cửa, mái ngói… không nên xa vào các cảnh phụ thứ yếu
Khi miêu tả không nên theo lối liệt kê, tả cho đủ các bộ phận, cần chọn những nét đặc sắc nhất, nổi bật nhất về màu sắc âm thanh, hương vị, đường nết cây cối con người có trong cảnh
(Tham khảo bài: rừng hồi xứ lạng – tiếng việt 3 – tập 1)
Đối cảnh sinh tình, cảnh vật thường gợi nhiều xúc cảm trong lòng người quan sát Ngược lại chính tình cảm gửi gắm vào cảnh vật làm cho bài miêu
tả trở nên gần gũi, hấp đẫn người đọc Quy luật trên đòi hỏi khi tả cảnh phải lồng cảm xúc Cảm xúc ấy có khi man mác trong suốt bài ẩn đằng sau các chi tiết, cách chọn từ ngữ, hình ảnh, có khi được bộc lộ thành những lời bộc bạch trực tiếp Ai không cảm thấy yêu quê hương, làng xóm đằng sau những hình ảnh chùm khế ngọt, hương cau, con đò, cánh diều biếc…
(Tham khảo bài: quê hương của đỗ trung quân – tiếng việt 3)
Khi tả cảnh có thể đi từ tả bao quát chung toàn cảnh đến tả một số bộ phận của cảnh Có thể tả cảnh từ trái sang phải, từ giữa ra xung quanh hoặc ngược lại
3.Ngôn ngữ miêu tả:
Ở bài tả cảnh, các tính từ chỉ màu sắc hình khối, tính chất… các từ tượng thanh và tượng hình, các phép so sánh, nhân hoá ẩn dụ… đều được huy