MÔI TRƯỜNG THƯƠNG mại và KINH tế QUỐC tế

Tài liệu quản trị kinh doanh quốc tế

CHƯƠNG 2: MÔI TRƯỜNG THƯƠNG MẠI - KINH TẾ QUỐC TẾ

I CÁC LÝ THUYẾT VỀ MẬU DỊCH QUỐC TẾ 2

I.1 Chủ nghĩa trọng thương: 2

I.2 Lý thuyết về lợi thế tuyệt đối (Adam Smith) 2

I.3 Lý thuyết về lợi thế tương đối (David Ricardo) 2

I.4 Lý thuyết về sự dồi dào của các nhân tố sản xuất (Lý thuyết Heckscher-Ohlin-Samuelson) 3

I.5 Lý thuyết về đời sống sản phẩm quốc tế 4

I.5.1 Giai đoạn sản phẩm mới 4

I.5.2 Giai đoạn sản phẩm đã bão hoà 4

I.5.3 Giai đoạn sản phẩm đã được tiêu chuẩn hoá 4

I.6 Những yếu tố khác cần xem xét trong mậu dịch quốc tế 5

II Các rào cản đối với mậu dịch 5

II.1 Lý do thiết lập rào cản đối với mậu dịch 5

II.2 Các rào cản mậu dịch thông thường 6

II.2.1 Rào cản thuế quan 6

II.2.2 Rào cản phi thuế quan 7

III Môi trường kinh tế - chính trị 8

III.1 Sự thay đổi trong hệ thống chính trị ngày nay: 8

III.1.1 Hệ tư tưởng chính trị và hệ thống kinh tế ngày nay 8

III.1.2 Sự kiểm soát về tài sản của Nhà Nước .9

III.1.3 Sự hợp tác của Nhà nước và giới kinh doanh 10

III.2 Sự hợp nhất kinh tế 10

III.2.1 Vấn đề tạo lập mậu dịch và chệch hướng mậu dịch 10

III.2.2 Các mức độ của sự hội nhập kinh tế 11

III.2.3 Sự hợp nhất kinh tế: Một triển vọng trong tương lai 12

IV Hợp nhất kinh tế và chiến lược hoạt động của MNCs 13

IV.1 Liên doanh và mua lại công ty 13

IV.2 Địa phương hoá hoạt động kinh doanh 14

IV.2.1 Địa phương hoá sản phẩm 14

IV.2.2 Địa phương hoá lợi nhuận 14

IV.2.3 Địa phương hoá sản xuất 15

IV.2.4 Địa phương hoá quản trị 15

I CÁC LÝ THUYẾT VỀ MẬU DỊCH QUỐC TẾ

I.1 Chủ nghĩa trọng thương:

Phổ biến vào thế kỷ 18, các nhà lý luận theo lý thuyết nầy chủ trương khuyến khích xuất khẩu và hạn chế nhập khẩu; họ cho rằng bằng cách đó họ có thể gia tăng của cải cho quốc gia (chú ý: trong giai đoạn nầy vàng được xem là một phương tiện thanh toán quốc tế và sự giàu có của quốc gia được đo lường bằng số lượng vàng mà quốc gia

đó chi phối)

I.2 Lý thuyết về lợi thế tuyệt đối (Adam Smith)

Theo lý thuyết nầy thì các quốc gia nên chuyên môn hoá sản xuất và xuất khẩu những mặt hàng nào mà nó có lợi thế tuyệt đối; nhờ vào sự xuất khẩu nầy nó sẽ nhập khẩu những mặt hàng mà nó không có lợi thế tuyệt đối

Lợi thế tuyệt đối của một quốc gia về một mặt hàng nào đó được đo lường bằng năng suất lao động để sản xuất ra mặt hàng đó so với quốc gia còn lại Một mặt hàng của một quốc gia nào đó được coi là có lợi thế tuyệt đối nếu như năng suất lao động để sản xuất ra mặt hàng đó là cao hơn so vơí quốc gia còn lại (hay nói cách khác thời gian lao động hao phí để sản xuất ra mặt hàng đó là nhỏ nhất) Lý thuyết về lợi thế tuyệt đối được

đề ra theo giả định chỉ có một yếu tố sản xuất duy nhất đó là lao động

Mặc dù lý thuyết lợi thế tuyệt đối có nhiều hạn chế - ví dụ như nó không giải thích được cơ sở của mậu dịch quốc tế giữa những nước đã phát triển và đang phát triển - (vì năng suất lao động của các nước đã phát triển thường cao hơn các nước đang phát triển cho nên không có cơ sở cho mậu dịch giữa các quốc gia nầy) nhưng nó vẫn có một ý nghĩa trong thực tiễn Cụ thể: (i) Nếu một quốc gia có lợi thế tuyệt đối trong việc sản xuất một mặt hàng nào đó thì nó sẽ có một tiềm năng chuyên môn hoá và xuất khẩu mặt hàng đó; (ii) Nếu một quốc gia có lợi thế tuiyệt đối cho nhiều mặt hàng thì nó càng có nhiều tiềm năng trong việc đẩy mạnh xuất khẩu; (iii) Trong phạm vi một quốc gia lợi ích từ mậu dịch không phải lúc nào cũng phân phối công bằng cho mọi thành viên ở những ngành nghề và lĩnh vực khác nhau (xuất khẩu – thay thế nhập khẩu) do đó Nhà nước chỉ

có thể bù đắp cho bộ phận thiệt thòi thông qua chính sách thuế

I.3 Lý thuyết về lợi thế tương đối (David Ricardo)

Theo Ricardo, một quốc gia nào đó dù không có lợi thế tuyệt đối về cả hai mặt hàng so với quốc gia còn lại thì vẫn tồn tại cơ sở cho mậu dịch quốc tế, tức là cả hai quốc gia nầy vẫn có lợi từ mậu dịch Cơ sở cho mậu dịch trong trường hợp nấy xuất phát từ lợi thế tương đối

Lợi thế tương đối của một quốc gia về một mặt hàng nào đó được lý giải một cách

rõ rệt nhất nếu chúng ta dùng khái niệm về chi phí cơ hội để sản xuất ra mặt hàng đó Chi phí cơ hội để sản xuất ra một đơn vị hàng hoá nào đó được đo lường bằng số lượng đơn

vị hàng hoá còn lại mà chúng ta phải hy sinh khi sử dụng nguồn lực (ở đây là lao động)

tương đối về một mặt hàng nào đó nếu như chi phí cơ hội để sản xuất ra mặt hàng đó thì thấp hơn so với quốc gia còn lại; lúc đó quốc gia nầy sẽ chuyên môn hoá mặt hàng mà nó

có lợi thế tương đối

Ta xem xét một mô hình mậu dịch quốc tế giản đơn trong đó chỉ có hai quốc gia

A vàB; có hai hàng hoá X và Y Năng suất lao động năm tại từng quốc gia trong việc sản xuất hai mặt hàng nầy được cho bởi biểu sau:

Nếu theo lý thuyết lợi thế tuyệt đối của Adam Smith thì sẽ không có cơ sở cho mậu dịch vì quốc gia B có lợi thế tuyệt đối trong việc sản xuất cả hai mặt hàng Nhưng theo lý thuyết lợi thế tương đối ta thấy chi phí cơ hội để sản xuất ra mặt hàng X tại quốc gia A sẽ là 100 / 50 = 2 (Điều nầy có nghĩa la để sản xuất thêm một đơn vị hàng X, quốc gia A phải hy sinh hai đơn vị hàng Y) Trong khi đó chi phí cơ hội để sản xuất một đơn vị hàng X tại quốc gia B chỉ là: 250 / 200 = 1.25 ( Điều nầy có nghĩa là để sản xuất ra một đơn vị hàng X quốc gia B chỉ hy sinh 1.25 đơn vị hàng Y) Do chi phí cơ hội để sản xuất

ra một đơn vị hàng X tại quốc gia B nhõ hơn quốc gia A cho nên quốc gia B có lợi thế tương đối trong việc sản xuất ra mặt hàng X

Bằng lập luận tương tự như trên ta thấy chi phí cơ hội để sản xuất ra một đơn vị hàng Y tại quốc gia A nhỏ hơn quốc gia B ( 0.5 so với 0.8) cho nên quốc gia A sẽ có lợi thế tương đối trong việc sản xuất ra hàng Y

Với kết quả nêu trên ta có thể kết luận quốc gia A có thể chuyên môn hoá sản xuất

và xuất khẩu mặt hàng Y, trong khi đó quốc gia B có thể chyên môn hoá sản xuất và xuất khẩu hàng X Cả hai quốc gia nầy đếu có lợi từ mậu dịch quốc tế nếu như tỷ giá trao đổi quốc tế nằm trong khoảng 1.25 – 2.00 ( tỷ giá nầy nói lên một đơn vị hàng Y có thể đổi được bao nhiêu đơn vị hàng X) hoặc nằm trong khoảng 0.5 – 0.8 ( nếu tỷ giá nầy nói lên một đơn vị hàng X có thể đổi được bao nhiêu đơn vị hàng Y )

I.4 Lý thuyết về sự dồi dào của các nhân tố sản xuất (Lý thuyết Heckscher-Ohlin-Samuelson)

Theo lý thuyết nầy các sản phẩm sản xuất ra trong nền kinh tế thế giới được phân

ra thành hai loại: sản phẩm thâm dụng về lao động và sản phẩm thâm dụng về vốn; đồng thời các quốc gia cũng được chia thành hai nhóm: các quốc gia dồi dào về vốn và quốc gia dồi dào về lao động Ở các quốc gia dồi dào về lao động thì chi phí về nhân công sẽ thấp cho nên những sản phẩm thâm dụng về lao động sẽ có giá phí thấp và như vậy quốc gia đó sẽ có lợi thế cạnh tranh về mặt hàng nầy Tương tự như vậy các quốc gia dồi dào

về vốn sẽ có lợi thế cạnh tranh trong việc sản xuất những mặt hàng thâm dụng về vốn

Tuy nhiên lý thuyết nầy cũng có những hạn chế nhất định Một trong những điểm hạn chế đó là tại một số quốc gia áp dụng một mức tiền lương tối thiểu cao sẽ dẫn đến giá phí nhân công cao Do đó quốc gia nầy cảm thấy rằng việc nhập khẩu những hàng hoá thâm dụng về nhân công đôi khi ít tốn kém hơn so với việc sản xuất tại chỗ

I.5 Lý thuyết về đời sống sản phẩm quốc tế

Lý thuyết nầy được đề ra bởi Vernon và nó đề cập đến các giai đoạn phát triển cuả những sản phẩm mới Những sản phẩm như vậy đầu tiên được sản xuất tại công ty

mẹ, sau đó được sản xuất tại những chi nhánh ở nước ngoài, và cuối cùng được sản xuất tại những nơi mà giá phí rẻ nhất (thường tại các nước đang phát triển) Lý thuyết nầy đã giải thích được hiện tượng vì sau một quốc gia ban đầu là một nước sản xuất và xuất khẩu một sản phẩm nào đó nhưng sau nầy nó trở thành một nước nhập khẩu chính sản phẩm đó Lý thuyết nầy tập trung vào vấn đề mở rộng thị trường và việc cải tiến kỹ thuật; hai vấn đề nầy thường không được nhấn mạnh trong lý thuyết lợi thế tương đối Lý thuyết nầy đã nhấn mạnh vào hai vấn đề: (i) Kỹ thuật là một yếu tố quyết định trong việc hình thành và phát triển sản phẩm mới; (ii) Quy mô và cấu trúc của thị trường quyết định chiều hướng mậu dịch

Các giai đoạn phát triển của đời sống sản phẩm quốc tế:

I.5.1 Giai đoạn sản phẩm mới

Trong giai đoạn nầy nhu cầu sẽ phát sinh tại quốc gia đề xuất ra sản phẩm mới,

độ co dãn của nhu cầu theo giá cả thì rất thấp (hầu như không co dãn), lợi nhuận rất cao,

và công ty sản xuất loại sản phẩm nầy đang trong quá trình tìm kiếm khách hàng mới Khi sản xuất ngày càng gia tăng lên so với nhu cầu thì quá trình xuất khẩu sẽ bắt đầu

I.5.2 Giai đoạn sản phẩm đã bão hoà

Sự gia tăng trong sản xuất được đảm bảo bằng việc gia tăng xuất khẩu Đồng thời trong giai đoạn nầy các công ty cạnh tranh ở các quốc gia đã phát triển sẽ giới thiệu và phát triển những sản phẩm thay thế cho sản phẩm mới nầy Điều nầy sẽ làm cho sự cạnh tranh trên thị trường ở các quốc gia đã phát triển ngày càng gay gắt và thị trường tại những nơi nầy có xu hướng bão hoà Do đó chiến lược của những công ty sản xuất sản phẩm mới nầy sẽ chuyển hướng từ mở rộng thị trường tại các nước đã phát triển sang chiến lược bảo vệ thị phần Ngoài ra chiến lược hướng về các thị trường mới tại các nước đang phát triển cũng được đẩy mạnh

I.5.3 Giai đoạn sản phẩm đã được tiêu chuẩn hoá

Khi sản phẩm đã được tiêu chuẩn hoá, kỹ thuật sản xuất bắt đầu phổ biến rộng rãi

và dễ sử dụng, việc sản xuất những sản phẩm nầy bắt đầu chuyển sang những nơi có thể sản xuất với giá phí thấp, và giá cả giờ đây đang là một nhân tố quan trọng quyết định lợi thế cạnh tranh

Một ví dụ minh hoạ rõ nhất cho lý thuyết nầy đang diễn ra trong ngành sản xuất computer Những phiên bản computer ban đầu giới thiệu trong giai đoạn 1984-1987 đã bước vào giai đoạn tiêu chuẩn hoá năm 1991 và sự cạnh tranh trong giai đoạn nầy chủ yếu là cạnh tranh về giá Những phiên bản computer bước vào thị trường giai đoạn

1988-1989 đã bước vào giai đoạn bão hoà vào năm 1991 Những loại computer với dung lượng

bộ nhớ cao hơn bước vào thị trường năm 1991 đã nhanh chóng bước vào giai đoạn bão hoà và vào năm 1993 chúng đã được thay đổi bởi những máy ngày càng tốt hơn Trong giai đoạn 1994-1996 những loại computer để bàn giờ đã bị thay thế dần bởi máy tính laptop và notebook với các đặc trưng nhanh hơn, nhiếu tính năng hơn, nhẹ hơn Và những

dự báo đã cho thấy rằng vào giai đoạn 1997-1999 những máy nầy sẽ bị thay thế bởi những máy tính notebook hiện đại hơn với những chip pentium loại mới, pin sử dụng dài hạn hơn, và công suất đĩa có thể lưu giữ 1 triệu bites

I.6 Những yếu tố khác cần xem xét trong mậu dịch quốc tế

 Giá trị của tiền tệ: khi xem xét vì sao một quốc gia tiến hành mậu dịch với

quốc gia khác chúng ta cần khảo sát tỷ giá hối đoái giữa hai quốc gia nầy Ví dụ từ năm

1985 khi giá trị của đồng yen Nhật và Mark Đức gia tăng một cách đáng kể so với USD, nhiều công ty của Nhật và Đức thấy rằng sản phẩm của họ trở nên kém sức cạnh tranh trên thị trường Hoa Kỳ và lợi nhuận của họ bị giảm sút một cách đáng kể Ngược lại sự giảm sút giá trị của USD đã làm cho hàng hoá nhập khẩu từ Hoa Kỳ trở nên hấp dẫn đối với các nước Châu Âu, kết quả là vào năm 1990, lần đầu tiên trong nhiều năm, Hoa Kỳ

đã có sự thặng dư mậu dịch so với Châu Âu

 Thị hiếu của người tiêu dùng: Mậu dịch quốc tế không chỉ đơn thuần dựa trên

giá cả, một số người tiêu dùng sẵn sàng trả giá cao cho một loại hàng hoá thậm chí trong trường hợp họ có thể mua một món hàng tương tự với giá thấp hơn Việc sẵn sàng trả một giá cao hơn nầy dựa trên yếu tố tự khẳng định, sự cảm nhận về chất lượng, và những yếu tố về tâm sinh lý khác

II Các rào cản đối với mậu dịch

II.1 Lý do thiết lập rào cản đối với mậu dịch

Một trong những lý do phổ biến nhất cho việc thiết lập những rào cản mậu dịch chính là việc khuyến khích sản xuất nội địa, đây là chiến lược được nhiều nước Nam Mỹ thực hiện Một lý do khác chính là khuyến khích xuất khẩu và giúp cho các nhà sản xuất trong nước chiếm lĩnh thị trường thế giới bằng cách áp dụng những hình thức như hoãn thuế, cung cấp những khoản tín dụng lãi suất thấp cho các công ty nội địa Nhật Bản và một số nước Đông Nam Á thường áp dụng chiến lược nầy Nhìn chung những mục tiêu phổ biến của việc thiết lập các rào cản mậu dịch thường là:

(1) Bảo vệ công ăn việc làm cho lao động trong nước khỏi sự cạnh tranh của nước ngoài

(2) Khuyến khích sản xuất trong nước để thay thế cho nhập khẩu

(3) Bảo vệ những ngành công nghiệp non trẻ

(4) Giảm bớt sự lệ thuộc vào những nhà cung ứng nước ngoài

(5) Khuyến khích đầu tư của nhà đầu tư bản xứ và đầu tư trực tiếp của nước ngoài

(6) Giảm bớt sự thâm hụt trong cán cân thanh toán

(7) Khuyến khích hoạt động xuất khẩu

(8) Ngăn chặn các công ty nước ngoài bán phá giá

(9) Thực hiện các mục tiêu chính trị chẳng hạn từ chối mậu dịch với các quốc gia thi hành chủ nghĩa phân biệt chủng tộc

II.2 Các rào cản mậu dịch thông thường

II.2.1 Rào cản thuế quan

Nhằm hạn chế hàng hóa nước ngòai xâm nhập vào quốc gia của mình, chính phủ của nước đó thường dùng rào cản thuế quan để bảo hộ cho hàng hóa sản xuất trong nước Thông thường các quốc gia thường áp dụng hai loại thuế quan: thuế quan tuyệt đối và thuế quan tương đối Theo hình thức thuế quan tuyệt đối nhà nước sẽ xác định một mức thuế tuyệt đối cho mỗi đơn vị hàng hóa nhập khẩu; ngược lại với hình thức thuế quan tương đối, nhà nước sẽ xác định một thuế suất tính trên giá hàng hóa nhập khẩu

Để đo lường mức độ bảo hộ bằng thuế quan, người ta thường dùng các chỉ tiêu sau đây:

• Tỷ lệ thuế quan bình quân:

∑

∑

=

i

i i

M

M t

t

Các ký hiệu được giải thích như sau:

ti là thuế suất đánh vào mặt hàng i

Mi : giá trị hàng hóa i nhập khẩu trong năm

• Tỷ lệ bảo hộ mậu dịch hiệu dụng ∑

∑

= −−

ij

j ij i

a

t a t i

Các ký hiệu được giải thích như sau:

ERPi là tỷ lệ bảo hộ mậu dịch hiệu dụng cho ngành/sản phẩm i

ti là thuế suất đánh vào thành phẩm i, tỷ lệ nầy còn được gọi là tỷ lệ bảo hộ mậu dịch danh nghĩa

aij : Tỷ trọng giá trị của chi tiết j tham gia cấu thành nên thành phẩm i

tj : Thuế suất đánh vào chi tiết j khi nhập khẩu

Nếu ERPi > ti thì nhà nước đã thực hiện bảo hộ mậu dịch cho sản phẩm/ngành i

Nghiên cứu tác động của việc bảo hộ mậu dịch bằng thuế quan, người ta thấy rằng nhờ vào việc đánh thuế giá cả hàng hóa nhập khẩu sẽ trở nên cao hơn, do đó các nhà sản xuất trong nước có thể gia tăng được sản lượng ở mức giá đó so với trường hợp tự do mậu dịch, nhà nước sẽ có một nguồn thu dưới hình thức doanh thu thuế nhập khẩu, tuy nhiên người tiêu dùng giờ đây bị mất mát phúc lợi vì họ phải trả một giá cao hơn cho hàng hóa tiêu dùng so với trường hợp tự do mậu dịch

II.2.2 Rào cản phi thuế quan

II.2.2.1 Hạn ngạch nhập khẩu

Hạn ngạch nhập khẩu là một hình thức giới hạn về số lượng hàng hóa được nhập khẩu vào một quốc gia Theo hình thức nầy Nhà nước sẽ định ra một sản lượng tối đa được phép nhập khẩu vào nước mình Nếu hạn ngạch được ấn định bằng zero, như trường hợp của xì gà Cuba khi nhập vào Hoa Kỳ, thì người ta sẽ gọi trường hợp đó là cấm vận thương mại Trong một số trường hợp quotas đượx thiết lập theo một tỷ lệ % so với thị phần Ví dụ Nhà nước Canada cho phép các ngân hàng nước ngoài chiếm giữ không quá

16 % khoản ký gởi trong ngân hàng Canada; và Cộng đồng kinh tế Châu Âu giới hạn lượng nhập khẩu xe hơi từ Nhật Bản là 10% thị phần của EC

Tác động của hạn ngạch có thể được xem như tương tự với trường hợp rào cản thuế quan: nó cũng đẩy giá cả hàng hóa lên cao do sự khống chế về mặt sản lượng nhằm hạn chế nguồn cung Tuy nhiên nó phát huy tính chất rào cản mạnh hơn so với thuế quan Thật vậy, nhà xuất khẩu nước ngoài có thể vượt qua rào cản thuế quan bằng giải pháp tín dụng thương mại, qua đó đẩy mạnh lượng hàng hóa nhập khẩu vào một quốc gia cao hơn

so với mức khống chế của nhà nước bằng công cụ thuế quan; nhưng trong trường hợp hạn ngạch thì họ không thể làm được điều nầy, do đó công cụ hạn ngạch phát huy tác dụng rào cản hữu hiệu hơn thuế quan

II.2.2.2 Tự nguyện hạn chế xuất khẩu

Theo hình thức nầy một quốc gia đang bị thâm hụt trong cán cân thương mại quốc

tế sẽ đề nghị quốc gia đang có thặng dư trong cán cân thương mại song phương với nó chủ động cắt giảm lượng xuất khẩu Bằng cách nầy quốc gia đó có thể khôi phục lại sự mất cân đối trong cán cân mậu dịch quốc tế Lẽ đương nhiên để có thể thực hiện điều nầy, quốc gia bị thâm hụt trong cán cân thương mại quốc tế phải gây những áp lực lên quốc gia đang có thặng dư; các áp lực nầy có thể là sự đe dọa sẽ gia tăng rào cản thuế quan hay hạn ngạch lên hàng hoá xuất khẩu từ quốc gia đang có thặng dư Hình thức nầy thường được Hoa Kỳ sử dụng trong mối quan hệ mậu dịch với Nhật Bản, cụ thể là việc thúc ép Nhật Bản phải cắt giảm lượng thép xuất khẩu sang Hoa Kỳ trong giai đoạn

1981-1985

II.2.2.3 Các rào cản về hành chính

Các rào cản phi thuế quan dạng nầy thường là các quy định, luật lệ, các thủ tục hành chính được đề ra nhằm ngăn cản, hạn chế quá trình mua hàng của nước ngoài Một

số ví dụ của những rào cản nầy như: (i) Việc trì hoãn quá trình nhập khẩu bằng cách thiết

lập một quy trình nhập khẩu khắt khe; (ii) Thiết lập những tiêu chuẩn chất lượng riêng nhằm loại trừ những nhà sản xuất nước ngoài bán hàng vào quốc gia đó; (iii) Thực hiện chính sách mua hàng nội địa Thực chất của những rào cản nầy là việc hạn chế nhập khẩu

và bảo vệ sản xuất nội địa

II.2.2.4 Các giới hạn về tài chính

Có rất nhiều hình thức giới hạn về tài chính Một trong những hình thức đó là việc kiểm soát ngoại hối nhằm giớí hạn sự dịch chuyển của dòng ngoại tệ Ví dụ như nhiều nước Châu Mỹ La tinh cho phép các nhà xuất khẩu đổi USD lấy nội tệ và ngược lại nhưng họ lại giới hạn các nhà nhập khẩu mua USD để nhập khẩu hàng hoá Một hình thức giới hạn tài chính khác đó là họ sẽ kiểm soát luợng ngoại tệ được mang ra khỏi quốc gia Một hình thức nữa đó là họ sẽ thiết lập tỷ giá hối đoái cố định rất thuận lợi cho nội tệ

Ví dụ một USD có thể đổi lấy một lượng nội tệ theo tỷ lệ 1:1, trong khi đó nếu không có chính sách kiểm soát ngoại hối tỷ lệ trao đổi sẽ là 1:4 Tuy nhiên điều nầy sẽ dẫn đến việc hình thành thị trường chợ đen và loại rào cản nầy thường bị phê phán bởi Quỹ Tiền Tệ quốc tế

II.2.2.5 Trợ cấp cho nhà sản xuất trong nước

Theo hình thức nầy, chính phủ sẽ tiến hành trợ cấp cho những nhà sản xuất các lọai hàng hóa thay thế nhập khẩu ở trong nước Việc trợ cấp có thể là trợ cấp trực tiếp cho các nhà sản xuất ở những ngành nghề được bảo hộ hay thông qua việc cung cấp các dịch

vụ công cộng thiết yếu cho các nhà sản xuất nầy với một giá rẽ Một ví dụ tiêu biểu cho hình thức nầy đó là việc trợ cấp cho ngành nông nghiệp tại thị trường của Cộng đồng chung Châu Âu (EC), tuy nhiên việc trợ cấp nầy đã bị chính phủ Hoa Kỳ phản đối mạnh

mẽ, và Hoa Kỳ đã gây áp lực để buộc EC phải xóa bỏ trợ cấp nầy trong thập niên 1990

III Môi trường kinh tế - chính trị

III.1 Sự thay đổi trong hệ thống chính trị ngày nay:

III.1.1 Hệ tư tưởng chính trị và hệ thống kinh tế ngày nay

Hệ tư tưởng chính trị: Hệ tư tưởng là tập hợp những giá trị như niềm tin, các lý

thuyết, và chủ nghĩa được hình thành và phổ biến trong xã hội đó Nó sẽ hướng dẫn trực tiếp các hành động trong xã hội Thông thường hệ tư tưởng sẽ có quan hệ mật thiết với các triết lý kinh tế do đó việc nhận dạng các hệ tư tưởng trên thế giới sẽ giúp chúng ta giải thích được chính sách kinh tế của quốc gia

Hệ tư tưởng chính trị có thể phân thành ba nhóm: Hệ tư tưởng dân chủ; hệ tư tưởng cực quyền hay chuyên chính Trong những nước theo hệ tư tưởng dân chủ có những đặc điểm như sau: người dân có quyền phát biểu và bày tỏ ý kiến riêng của mình một cách tự do; họ có quyền bầu cử người đại diện cho mình vào các cơ quan lập pháp;

Cơ quan tư pháp có quyền độc lập trong việc bảo vệ những quyền lợi của công dân Đối với hệ tư tưởng cực quyền thì quyền kiểm soát Nhà nước và xã hội thường rơi vào tay

của một tôn giáo nào đó (cực quyền tôn giáo) hoặc vào tay quân đội (cực quyền quân sự)

và họ luôn làm mọi việc nhằm phục vụ cho quyền lợi của họ

Hệ thống kinh tế: Bao gồm ba dạng: Thị trường tự do thuần tuý; kinh tế tập

trung điều tiết từ nhà nước; và kinh tế hỗn hợp Trong một thị trường tự do thuần tuý, hàng hoá và dịch vụ được phân bổ dựa trên nhu cầu Nếu người tiêu dùng tỏ ra ưa thích loại hàng hoá nào đó thì nó sẽ được đáp ứng bởi sự gia tăng sản xuất của các nhà sản xuất

và ngược lại trong trường hợp những hàng hoá không được ưa chuộng trên thị trường Trong nền kinh tế tập trung, hàng hoá và dịch vụ được phân bổ dựa trên một kế hoạch được thiết lập bởi Nhà Nước Trong những năm gần đây, nhiều quốc gia theo đuổi nền kinh tế hỗn hợp, nó được đặc trưng bởi sự kết hợp những đặc điểm giữa nền kinh tế tập trung và kinh tế thị trường thuần tuý

III.1.2 Sự kiểm soát về tài sản của Nhà Nước

Trong thập niên 80 vừa qua, rất nhiều quốc gia đã tiến hành việc tư nhân hoá nền kinh tế, đó là một quá trình bán những tài sản của các doanh nghiệp Nhà Nước cho tư nhân Để có thể hiểu được lý do và sự tác động của chính sách nầy chúng ta cần khảo sát những lợi ích của hình thức sở hữu Nhà nước và lý do tiến hành những chương trình tư nhân hoá

Có khoảng 6 lý do để Nhà Nước tiến hành thiết lập hình thức công hữu Chúng bao gồm: (i) Hỗ trợ quá trình phát triển kinh tế; (ii) tạo nguồn thu nhập cho Nhà Nước; (iii) bảo vệ một số công ty quan trọng khỏi sự phá sản; (iv) thực hiện được những chương trình vì lợi ích kinh tế quốc gia; (v) Tạo một sức mạnh kinh tế và chính trị cho những thành phần đang nắm quyền lực tại quốc gia; (vi) bảo đảm sự phân phối công bằng mọi hàng hoá và dịch vụ cho mọi công dân

Ngược lại với quá trình công hữu hoá nêu trên là quá trình tư nhân hoá Hình thức phổ biến nhất của quá trình tư nhân hoá là là hình thức bán tài sản Một hình thức khác là hình thức hợp đồng quản trị; theo hình thức nầy Nhà nước sẽ trao quyền điều khiển kinh doanh cho tư nhân nhưng vẫn giữ quyền sở hữu Một số lý do đưa ra để tiến hành quá trình tư nhân hoá bao gồm: (i) Thành phần kinh tế tư nhân có thể tiến hành sản xuất kinh doanh có hiệu quả hơn Nhà nước; (ii) Một sự thay đổi về chính trị có thể dẫn đến hành vi bán tài sản quốc doanh; (iii) Công ty Nhà nước mặc dù đang có khả năng sinh lợi nhưng Nhà nước tin rằng sẽ có thể thu được nhiều hơn nếu bán nó cho tư nhân; (iv) Sử dụng tài sản bán được để trả những khoản nợ nước ngoài; (v) bán những công ty quốc doanh đang trong tình trạng thua lỗ nhằm giảm bớt gánh nặng ngân sách; (vi) Công ty quốc doanh đang cần thiết một khoản ngân quỹ để tiến hành các hoạt động nghiên cứu và phát triển nhưng Nhà nước thì không sẵn sàng chi cho các hoạt động nầy; (vii) Các tổ chức tài chính quốc tế đòi hỏi việc tư nhân hoá như là một điều kiện để tài trợ cho quốc gia đó, hoặc giải ngân cho các nguồn tài trợ

III.1.3 Sự hợp tác của Nhà nước và giới kinh doanh

Tuy rất nhiều quốc gia tiến hành quá trình tư nhân hóa nhưng điều đó không có nghĩa là các chính phủ nầy tách rời khỏi hoạt động kinh doanh của các doanh nghiệp Cả Cộng đồng kinh tế Châu Âu và Nhật bản đều tiến hành các hoạt động hợp tác với các hoạt động kinh doanh của các công ty Một ví dụ rõ nét nhất là việc tài trợ cho hoạt động nghiên cứu và phát triển máy bay Airbus của EC Tại Nhật bản sau chiến tranh thế giới lần II Nhà nước đã nhận lấy trách nhiệm thực hiện các chính sách thương mại và công nghiệp bằng cách thiết lập Bộ Thương mại quốc tế và công nghiệp (MITI) Nỗ lực ban đầu của tổ chức nầy là tiến hành tìm thị trường và bảo vệ các công ty Nhật bản trong hoạt động sản xuất và mậu dịch quốc tế trong 4 lĩnh vực: năng lượng, thép, đóng tàu, và phân bón Những ưu đãi trong bốn ngành nầy đã được đưa ra nhằm khuyến khích đầu tư và thúc đẩy xuất khẩu Trong những năm gần đây MITI chú ý khuyến khích những ngành nghề tiêu dùng ít năng lượng như computer và công nghiệp hoá chất

Tại Hoa kỳ, sự giúp đỡ của Nhà nước đối với giới kinh doanh cũng được thực hiện Vào năm 1990, giới kinh doanh, các chuyên gia, và chính quyền đã họp với nhau đã xác định danh sách 22 ngành quan trọng với sự phát triển kinh tế và quân sự của Hoa kỳ nhằm giúp đỡ các ngành nầy tạo một lợi thế cạnh tranh quốc tế Các ngành nầy bao gồm vật liệu composite, hệ thống computer, màn hình có độ phân giải cao

III.2 Sự hợp nhất kinh tế

Sự hợp nhất kinh tế thể hiện việc thiết lập các quy luật, luật lệ mậu dịch quốc tế giữa các quốc gia nhằm thúc đẩy mậu dịch quốc tế và sự hợp tác giữa các quốc gia trên thế giới Mặc dù sự hợp nhất đem lại những lợi thế do việc hình thành những khu vực mậu dịch tự do nhưng trong quá trình thực hiện nó vẫn tồn tại những trở ngại nhất định

Ví dụ để hình thành một liên hiệp kinh tế, nhiều nước thường chịu tác động bởi một nước

có tiềm lực kinh tế mạnh nhất và nước nầy sẽ có thế mạnh trong đàm phán để thiết lập thuế quan và hạn ngạch đối với các nước ngoài khối Việc thiết lập nầy có thể sẽ đem lại nhiều lợi thế cho nước đó Trong trường hợp một sự hợp nhất kinh tế toàn diện, việc chọn một đồng tiền chung hay duy trì tỷ giá cố định giữa các nước là một vấn đề khó khăn trong việc thiết lập và duy trì Trong suốt 25 năm vừa qua, đã có nhiều nỗ lực giữa các nước trong việc thiết lập những khu kinh tế hợp nhất nhưng chỉ có trường hợp của Cộng đồng kinh tế Châu Âu là tương đối thành công nhất

III.2.1 Vấn đề tạo lập mậu dịch và chệch hướng mậu dịch

Sự hợp nhất kinh tế trong khu vực sẽ dẫn đến một bước chuyển biến trong các hoạt động kinh tế Những sự chuyển biến nầy có thể hình thành nên sự tạo lập hay chệch hướng mậu dịch Hai hiện tượng nầy xuất hiện lệ thuộc vào hiệu quả kinh tế giữa các nước thành viên trong mối quan hệ so sánh với các nước bên ngoài

Tạo lập mậu dịch xảy ra khi các nước thành viên trong khu vực hợp nhất đó tập trung nỗ lực để chuyên môn hoá sản xuất những mặt hàng nào mà họ có lợi thế cạnh