ĐẤT NƯỚC ~ NGUYỄN KHOA ĐIỀM ~ 1 Cảm nhận chung về Đất Nước a Đất Nước có từ bao giờ Đi từ một thi đề quen thuộc của thơ ca nhưng Nguyễn Khoa Điềm đã tạo ra một sắc diện mới cho đề tài Đất Nước Trong c.
Trang 1ĐẤT NƯỚC
~ NGUYỄN KHOA ĐIỀM ~
1 Cảm nhận chung về Đất Nước
a Đất Nước có từ bao giờ
- Đi từ một thi đề quen thuộc của thơ ca nhưng Nguyễn Khoa Điềm đã tạo ra một sắc diện mới cho đề tài Đất Nước Trong cội nguồn của Đất Nước thấp thoáng bóng hình của bà, của mẹ, của cha, của không gian làng xã, gia đình với những hình ảnh thân quen bình dị Thế nên, Đất Nước đã hình thành cùng với sự sinh tồn của con người trong dòng thời gian vô thủy vô chung Những câu thơ mở đầu mang đến cho ta niềm tự hào về lịch sử lâu đời của đất nước đồng thời nó cũng mang đến cảm giác thật ấm áp khi thức ngộ trong ta một điều: tất cả chúng ta đều được sinh thành trong một cái nôi chung, đó là là cộng đồng Đất Nước
- Tùy theo từng thời kì lịch sử, Đất Nước được định nghĩa theo những cách quan niệm khác nhau, đất nước
có thể thiêng liêng khi đó là nơi Nam đế cư, đất nước có thể hiện ra trong những khái niệm trừu tượng như trong đoạn đầu của Bình Ngô đại cáo thế kỉ XV với nền văn hiến đã lâu, núi sông bờ cõi đã chia, phong tục Bắc Nam cũng khác Văn học hiện đại cũng thường tạo ra một khoảng cách sử thi thiêng liêng, tôn kính
để chiêm ngưỡng Đất Nước thông qua những hình ảnh kì vĩ, tráng lệ, mang đậm tính biểu tượng, Đất Nước
có thể huy hoàng khi Rũ bùn đứng dậy sáng lòa, Đất Nước cũng có thể đẹp lung linh, kì ảo, xa vời trong so sánh: Đất nước như vì sao - Cử đi lên phía trước (Thanh Hải)
- Trong đoạn đầu, Nguyễn Khoa Điềm đã đưa đến một cách cảm nhận vừa mới mẻ, vừa thấm thía xúc động
về Đất Nước trong mối quan hệ với cuộc sống Nhân Dân, trong đó, những khái niệm trừu tượng, những tiêu chí thiêng liêng định hình nên Đất Nước đã được nhà thơ thể hiện qua những hình ảnh cụ thể và bình dị, quen thuộc và gợi cảm, những hình ảnh luôn thường xuất hiện trong cuộc sống hàng ngày của Nhân Dân
- Câu thơ mở đầu đưa đến một cảm nhận ấm áp về sự hiện hữu của Đất Nước đối với mỗi con người:
“Khi ta lớn lên Đất Nước đã có rồi”
+ Ta là một khái niệm mơ hồ, không xác định, đó có thể là bất cứ người Việt Nam nào, trong bất cứ thời kỳ nào, là chúng ta hôm nay, là con cháu sau này, là cha ông hàng ngàn năm trước , cứ mỗi người Việt Nam sinh ra là ngay lập tức được bao bọc và nâng niu, được nuôi dưỡng và che chở trong chiếc nôi lớn lao, ấm áp, thân yêu, đó là Đất Nước, Đất Nước luôn có từ trước đó, như từ thuở khai thiên lập địa, đón đợi những con dân Việt
- Sau lời khẳng định tự hào và ấm áp Khi ta lớn lên Đất Nước đã có rồi, cảm giác về lịch sử lâu đời của Đất Nước được tô đậm hơn trong sự khám phá:
“Đất Nước có trong những cái ngày xửa ngày xưa mẹ thường hay kể”
+ Ngày xửa ngày xưa là câu mở đầu quen thuộc trong truyện cổ tích – thế giới cổ tích là thế giới xa xăm
vô cùng trong tâm thức con người, vậy mà trong thế giới ấy, Đất Nước của chúng ta đã hiện hữu, tưởng như
Từ có vũ trụ - Đã có giang san (Trương Hán Siêu)
+ Đất Nước như đã có từ thuở hồng hoang trong những câu chuyện ngày xửa ngày xưa của mẹ từ sử thi Đẻ đất đẻ nước, từ Sự tích trăm trứng, truyền thuyết về An dương vương hay Sơn tinh Thuỷ tinh … Mỗi câu
Trang 2chuyện là hình hài dân tộc, là lời dạy bảo, khuyên răn để qua những cái “ngày xửa ngày xưa” con cháu mai sau nhớ về cội nguồn
“Chỉ còn truyện cổ thiết tha
Cho tôi nhận mặt ông cha của mình” (Truyện cổ nước mình – Lâm Thị Mỹ Dạ)
- Không dừng lại ở khát vọng đo đếm tuổi đời của Đất Nước, thế nên Đất Nước gắn liền với các cụm từ “có rồi, bắt đầu, lớn lên, có từ ngày đó, …” Nhà thơ còn nỗ lực hình dung về sự hình thành cũng như quá trình vận động và phát triển của đất nước trong dòng chảy thời gian niên viễn Nguyễn Khoa Điềm nhận ra ở đó
có cả một không gian văn hóa dân gian được ẩn tàng Thế nên, bắt đầu từ đây mỗi nỗ lực hình dung về Đất Nước đều chứa đựng một vẻ đẹp văn hóa dân gian
“Đất Nước bắt đầu với miếng trầu bây giờ bà ăn”
+ Hình ảnh “miếng trầu bà ăn” gợi cho người đọc về truyền thống tốt đẹp của dân tộc Hình ảnh “miếng trầu” gắn liền với nét đẹp của những người phụ nữ Việt xưa Từ nét đẹp đó, Nguyễn Khoa Điềm đã lý giải
về sự “bắt đầu” của Đất nước Trong cúng lễ, “miếng trầu quả cau” biểu tượng cho tấm lòng thành của con cháu gửi đến những bậc cha ông “Miếng trầu” còn là biểu tượng của phẩm chất thuỷ chung trong cốt cách con người Việt Nam xưa và nay Bên cạnh đó, hình ảnh “miếng trầu”còn gợi lên một huyền sử tình
yêu”miếng trầu nên dâu nhà người”
"Miếng trầu có bốn chữ tòng
Xin chàng cầm lấy vào trong thăm nhà
Nào là chào mẹ chào cha
Cậu cô chú bác mời ra xơi trầu"
+ Từ “lớn lên” chỉ sự trưởng thành của đất nước qua quá trình đấu tranh dựng nước và giữ nước của dân tộc ta Với Nguyễn Khoa Điềm hay bất kì nhà thơ nào, đất nước không hề vô tri vô giác mà đất nước có dáng, có hồn, đẹp ngất ngây trong con mắt nghệ thuật
- Đất Nước được sinh ra và nuôi dưỡng trong truyền thống đạo lí tốt đẹp của dân tộc đó là lối sống nghĩa tình Đất Nước được hình thành trong tình yêu nhưng lại lớn mạnh và trưởng thành nhờ những cuộc đấu tranh bảo vệ dân tộc
“Đất Nước lớn lên khi dân mình biết trồng tre mà đánh giặc”
+ Không cần mượn những câu chuyện xa xôi, không cần tìm những hình ảnh lớn lao, tầm vóc như thơ xưa, Nguyễn Khoa Điềm dùng chất liệu dung dị của đời sống nhưng cũng đậm đà chất suy tưởng Tre bao đời nay gắn với đời sống nông dân Việt Nam “Tre giữ làng, giữ nước, giữ mái nhà tranh, giữ đồng lúa chín” (Thép Mới) Tre lao động, tre anh hùng, tre của những ký ức tuổi thơ không gì thay thế Và tre xuất hiện trong huyền thoại Tứ bất tử về người anh hùng Thánh Gióng đánh giặc Ân, trở thành bài ca giữ nước hào hùng của nhân dân đã trở thành lịch sử đất nước:
“Ta như thuở xưa thần Phù Đổng
Vụt lớn lên đánh đuổi giặc n
Trang 3Sức nhân dân khoẻ như ngựa sắt
Chí căm thù ta rèn thép làm roi
Lửa chiến đấu ta phun vào mặt
Lũ sát nhân cướp nước hại nòi” (Tố Hữu)
- Nguyễn Khoa Điềm đã đem hình tượng cây tre và Thánh Gióng song hành với nhau Đó là sự đồng hiện trong cốt cách, phẩm chất của con người Việt Nam như thật thà, chất phát, đôn hậu thuỷ chung, yêu hoà bình nhưng lại vô cùng kiên cường trong chiến đấu
- Đất nước mình đã lớn lên như thế đó, cũng như một sinh thể sống thực sự, trải qua bao biến cố thăng trầm, bao phen nguy nan, “biết bao đời đã chịu nhiều thương đau” thế nhưng cho đến cuối cùng, đất nước mình vẫn vượt qua tất cả, vẫn sừng sững và tồn tại hiên ngang
- Câu chuyện về Đất Nước đâu chỉ dừng lại ở văn hoá dân gian, ở truyền thống yêu nước chống giặc ngoại xâm, Đất Nước mình còn được viết bằng đời sống sinh hoạt thường ngày, bằng những thói quen hình thành
từ lao động
“Tóc mẹ thì bới sau đầu
Cha mẹ thương nhau bằng gừng cay muối mặn
Cái kèo, cái cột thành tên
Hạt gạo phải một nắng hai sương xay, giã, giần, sàng”
+ Một lần nữa, hình ảnh mẹ lại hiện lên, gợi lên cảm giác thật ấm áp và yêu thương biết mấy, bởi mẹ chính
là hiện thân của hơi ấm và tình thương dạt dào, bao la Câu thơ cất lên như vẽ ra trước mắt người đọc đoạn phim trắng đen ngắn ngủi bên hiên nhà - nơi có mẹ đang ngồi, búi tóc gọn gàng, chỉn chu Mái tóc mẹ đen huyền, óng ả một màu,mượt mà như dòng suối, từng vòng một được cuộn cẩn thận, búi lên đầu thành mái tóc của người mẹ Việt Nam Những búi tóc ấy có thể không có trâm cài đính ngọc lấp lánh, nhưng có nhiều hơn thế - có tình yêu, có sự tảo tần, hiền dịu mà mẹ dành cho con
- Cùng với cha, mẹ tạo nên tổ ấm thân thương gọi là nhà, là gia đình, là chốn về mỗi khi bước chân đã mỏi Cha mẹ thương và sống với nhau không chỉ bằng tình yêu mà còn vì ân nghĩa sâu nặng, gắn kết bền chặt với thời gian Cũng như gừng bao năm gừng vẫn nguyên vẹn vị cay, thậm chí càng già càng cay, càng đậm mùi vị đặc trưng không đổi; hay như vị muối mặn càng không suy suyển, bao năm vẫn mặn mà như xưa Nó gợi lên ân tình thuỷ chung giữa người với người:“Gừng càng già càng cay, muối càng lâu càng mặn.” con người ở với nhau càng lâu thì tình cảm càng đong đầy Ân tình thắm thiết ấy đã đi sâu vào ca dao, như một lời răn dạy về đạo vợ chồng trăm năm như gừng, như muối, dạy con người ta sống có nghĩa có tình, dẫu hết tình thì vẫn còn chữ “nghĩa” một đời không đổi cũng chẳng thay:
“Muối ba năm muối đang còn mặn
Gừng chín tháng gừng hãy còn cay
Đôi ta nghĩa nặng tình dày
Dẫu có xa nhau cũng ba vạn sáu ngàn ngày mới xa”
Trang 4- Vẫn với lời thơ thủ thỉ, tâm tình, nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm còn gợi lên một truyền thống khi đặt tên cho con của dân tộc ta:
“ Cái kèo cái cột thành tên”
+ Từ những điều thân thuộc và đời thường, những cái tên âu yếm, yêu thương ấy đã ra đời bằng những
“kèo” và những “cột” Tên dẫu thật lạ nhưng mang đầy ý nghĩa và tình yêu khi ẩn sâu bên trong cái tên mộc mạc ấy chính là truyền thống về đặt tên cho con không đẹp - để bảo vệ con, mong cho con một đời bình
an, hạnh phúc - từ lâu đã được truyền lại từ đời này sang đời khác, tiếp nối và lưu giữ trọn vẹn lời dạy cổ xưa
+ Không những vậy, “cái kèo cái cột” còn là những từ chứng kiến sự phát triển giàu mạnh thêm của ngôn ngữ nước mình - tiếng nói mà cả dân tộc ta luôn tự hào là trong sáng và giàu đẹp, tiếng nói mà toàn thể dân tộc Việt Nam ta đã “quyết đem hết tinh thần và lực lượng, của cải và tính mạng” ra để bảo vệ và gìn giữ, phát triển cho đến ngày hôm nay Cùng với đó, hình ảnh cái kèo, cái cột còn gợi lên cảm giác thật gần gũi
và thân thuộc, dường như trong tâm trí chợt hiện lên một mái nhà tranh đơn sơ nhưng lại rất đầm ấm, tuy giản dị nhưng lại có thừa niềm vui và tiếng cười lan tỏa khắp không gian…
- Trải khắp bảy câu thơ, nhà thơ đã khéo lồng ghép biết bao truyền thống lâu đời giàu ý nghĩa của dân tộc Mỗi truyền thống lại gắn với một câu chuyện, mỗi tập tục lại mang đến một cảm xúc riêng Nguyễn Khoa Điềm đã đi từ những tiếng “ngày xửa ngày xưa”, đến miếng trầu têm thật khéo thật thơm, vòng qua lũy tre làng xanh rì rào để về đến nhà nhìn thấy bóng dáng và mái tóc mẹ, lắng tai nghe những cái tên trìu mến, yêu thương và còn ý nhị nhắc về nghĩa tình sâu nặng tựa như gừng và muối của cha và mẹ… Thế nên không có lí do gì mà nhà thơ lại “bỏ quên” mất một truyền thống đã đi cùng cha ông ta từ những ngày đầu dựng nước và giữ nước, đã bồi đắp nên lớp nền vững chãi cho ta cắm lên ngọn cờ dân tộc phấp phới tung bay:
“ Hạt gạo phải một nắng hai sương xay, giã, giần, sàng”
+ Câu thơ như nét vẽ giản dị họa lên truyền thống trồng lúa nước cũng như đức tính cần lao, chịu khó, vốn
“một nắng hai sương” biết bao đời tiếp nối và giữ gìn của toàn dân tộc Nhắc đến Việt Nam là nhắc đến hình ảnh đồng lúa bát ngát, mênh mông, nơi cò thẳng cánh bay cao, nơi sáo diều vi vu yên bình chao lượn Nhắc đến bông lúa trổ đòng đòng, thơm thật ngọt mùi hương lúa chín là nhắc đến những giọt mồ hôi mặn
đã rơi xuống để đổi lấy tinh túy của đất trời Những hạt ngọc trời ấy đã được làm ra từ đôi tay chai sạn vì nắng, vì gió, vì đồng áng, ruộng nương của những người nông dân Việt Nam chất phác, thật thà Từ lúc cấy
mạ đến ngày trổ bông, lúa gặt về còn phải “xay, giã, giần, sàng”, công phu lắm mới làm nên được một bát cơm thơm dẻo Chính vì vậy, lúa gạo vốn quý lại càng quý hơn và ta càng thêm thương những người nông dân quanh năm chân lấm tay bùn Họ không những cho ta bữa ăn ngọt lành, học còn tiếp nối ngọn lửa truyền thống của ông cha để lại Câu thơ gợi nhắc đến ca dao:
“Cày đồng đang buổi ban trưa
Mồ hôi thánh thót như mưa ruộng cà
Ai ơi bưng bát cơm đầy
Dẻo thơm một hạt đắng cay muôn phần"
Trang 5- Cuối cùng để khẳng định sự ra đời của Đất Nước, Nguyễn Khoa Điềm đã dùng mốc thời gian vô hình để nói cái hữu hình có trong mỗi con người chúng ta
“Đất Nước có từ ngày đó”
+ “Ngày đó” là phép thế cho các mốc thời gian đã nói đến phần trước Ngày mà bắt đầu từ câu chuyện cổ, hiện hữu trong miếng trầu cau, ngày mà mẹ bới tóc sau đầu, cha mẹ thương nhau quả ngọt bùi, cay đắng, cũng là ngày con cháu ra đời bằng cái tên dân dã để tiếp bước ông cha nâng niu hạt lúa vàng “Ngày đó” dù không xác định rõ mốc thời gian nhưng trong tâm thức con người Việt ai cũng rõ đó là ngày chúng ta biết thương nhau, biết trân trọng cuộc sống và biết vì nhau mà sống
- Đặt trong một sự so sánh, các nhà thơ cùng thời nhìn cội ngườn của Đất Nước cùng với những triều đại, anh hùng, chiến công Trong bài thơ “Tổ Quốc bao giờ đẹp thế này chăng”, Chế Lan Viên từng viết
“Khi Nguyễn Trãi làm thơ và đánh giặc,
Nguyễn Du viết Kiều, đất nước hóa thành văn,
Khi Nguyễn Huệ cưỡi voi vào cửa Bắc
Hưng Đạo diệt quân Nguyên trên sóng Bạch Đằng ”
“Đẹp vô cùng Tổ quốc ta ơi !
Rừng cọ đồi chè đồng xanh ngào ngạt
Nắng chói sông lô hò ô tiếng hát
Chuyến phà dào dạt bến nước Bình Ca." (Ta đi tới – Tố Hữu)
+ Nguyễn Khoa Điềm đã tạo ra một cái nhìn khác biệt, cội nguồn Đất Nước là Nhân Dân, những con người bình dị Để khắc sâu về một hình tượng Đất Nước gần gũi mà vẫn thiêng liêng, bình dị mà vẫn sâu xa bền vững thì tác giả đã sử dụng sáng tạo rất nhiều những chất liệu của văn hóa dân gian: tục ăn trầu, búi tóc, kho tàng cổ tích, những câu ca dao chung thủy nghĩa tình
+ Tác giả chỉ dẫn ra qua một vài hình ảnh nhưng đã làm sống dậy trong tâm thức người đọc một Đất Nước đời thường gần gũi cũng là Đất Nước của nghìn năm văn hiến, của truyền thống vẻ vang rất đỗi tự hào Đoạn thơ ngắn nhưng trường liên tưởng lại rất rộng, dồn nén trong đó là trí tuệ, tình cảm, vốn sống phong phú về Đất Nước của Nguyễn Khoa Điềm
+ Với ông Đất Nước không được sinh thành từ những chiến công, không có ánh hào quang của từng triều đại mà hiện lên trong muôn mặt đời thường, trong mối quan hệ gần gũi, ruột rà, thân thuộc
b Đất Nước là gì?
- Tiếp tục mạch trữ tình chính luận, Nguyễn Khoa Điềm đi vào cắt nghĩa để tìm ra câu hỏi “Thế nào là Đất Nước” Nguyễn Khoa Điềm đã dùng kiểu câu định nghĩa theo lối chiết tự để giải thích Khi tách riêng thành các thành tố độc lập Đất – Nước; khi lại hợp thành một danh từ “Đất Nước” toàn vẹn, thiêng liêng, to lớn Nhờ vào đó mà tác giả đã có những định nghĩa đa dạng, phong phú về Đất Nước Nó được nhìn trong chiều dài của lịch sử, chiều rộng của không gian địa lí, chiều sâu của đời sống văn hóa phong tục từ cha ông
Trang 6* Phương diện địa lí
- Đất Nước không phải là cái gì cao siêu, xa vời mà nó chỉ đơn giản là không gian sinh hoạt gần gũi, quen thuộc với mỗi người, đó là nơi anh đến trường – nơi gi dần những kỉ niệm đầu đời, khi lần đầu tiên bước chân đi học
“Đất là nơi anh đến trường
Nước là nơi em tắm
Đất Nước là nơi ta hẹn hò
Đất Nước là nơi em đánh rơi chiếc khăn trong nỗi nhớ thầm”
- Xưa kia, viết về Đất Nước các nhà thơ thường gọi nó, họa nó bằng những hình ảnh lung linh hùng vĩ, nay Nguyễn Khoa Điềm gợi về đất nước còn là không gian tình tự, nơi gắn kết tình cảm, nơi khơi nguồn và là điểm tựa cho hạnh phúc lứa đôi Là nơi gửi gắm nỗi nhớ thầm của người con gái, vậy nên vừa lớn lao mà cũng là mảnh kí ức gợi nhớ gợi thương cho tâm hồn bất cứ ai
+ Tách thành tố ĐẤT – để chỉ con đường hằng ngày anh tới trường, là ngôi trường cung cấp hành trang tri thức cho mỗi chúng ta tự tin để làm chủ cuộc sống Tách thành tố NƯỚC – Là dòng sông nơi em tắm mát, dòng sông chở nặng phù sa làm tốt xanh những cánh đồng, bãi mía, nương dâu Cách diễn giải ấy giúp ta hình dung cụ thể: Đất Nước là nơi ta lớn lên, học tập và sinh hoạt
+ Khi tách ra thì Đất Nước gắn với kỷ niệm riêng tư của mỗi người còn khi gộp lại Đất Nước lại sống trong cái ta chung “Khi ta hò hẹn”, Đất Nước hòa nhập vào một, trở thành không gian hẹn hò, nâng bước và minh chứng cho tình yêu của hai đứa Nơi trai gái hẹn hò gợi nên những không gian làng quê thanh bình yên ả: mái đình, hàng cau, lũy tre làng, chiếc cầu tre nho nhỏ… tất cả đều đẹp đều hài hòa và nồng đượm làm sao
+ Và khi hai đứa yêu nhau thì Đất Nước như cũng sống trong nỗi nhớ thầm của hai đứa “Đất Nước là nơi
em đánh rơi chiếc khăn trong nỗi nhớ thầm” Câu thơ đậm đà chất dân ca ca dao, đặc trưng của văn hóa Việt xưa xa, gợi nhắc cho ta bài ca dao nổi tiếng:
“Khăn thương nhớ ai
Khăn rơi xuống đất
Khăn thương nhớ ai
Khăn vắt lên vai
Khăn thương nhớ ai
Khăn chùi nước mắt”
+ Chiếc khăn bé nhỏ, giản dị cũng thật đáng yêu và dễ thương làm sao, nó cũng là vật chứng cho tình yêu đôi lứa “Gói một chùm hoa/ Trong chiếc khăn tay/ Cô gái ngập ngừng/ Sang nhà hàng xóm” (Phan Thị Thanh Nhàn) Nó còn là sự hóa thân cho của người con gái trong tình yêu lứa đôi thật đẹp, thật nồng thắm,
da diết
Trang 7- Đất Nước còn là nơi trở về của những tâm hồn thiết tha với quê hương
“Đất là nơi Chim về
Nước là nơi Rồng ở”
+ Câu thơ được lấy ý từ câu hò của người Bình Trị Thiên
“Con chim phượng hoàng bay ngang hòn núi Bạc
Con cá ngư ông móng nước ngoài khơi
Gặp nhau đây xin phân tỏ đôi lời
Kẻo mai kia con cá về sông vịnh
Con chim nọ đổi dời về non xanh”
+ Đất Nước chính là không gian dài rộng của biển bạc rừng vàng mà ẩn chứa trong đó là những câu chuyện ân tình ân nghĩa Đất Nước mình bình dị, quen thuộc nhưng đôi khi cũng lớn rộng, tráng lệ và kì vĩ
vô cùng, nhất là đối với những người đi xa Dù chim ham trái chín ăn xa, thì cũng giật mình nhớ gốc cây đa lại về Gia đình Việt Nam là như thế, lúc nào cũng hướng về quê hương, hướng về cội nguồn
* Phương diện lịch sử
- Tác giả cảm nhận Đất Nước không chỉ gắn liền với biên cương, lãnh thổ, địa lý mà Đất Nước còn gắn với lịch sử: đất nước được cảm nhận bằng chiều sâu “thời gian đằng đẵng” Nguyễn Khoa Điềm với một tình cảm tự hào, ông gợi lại huyền sử lung linh về dòng dõi con Rồng cháu Tiên của dân Lạc Việt Đó là truyền thuyết:
“Lạc Long Quân và Âu Cơ
Đẻ ra đồng bào ta trong bọc trứng
Những ai đã khuất
Những ai bây giờ
Yêu nhau và sinh con đẻ cái
Gánh vác phần người đi trước để lại
Dặn dò con cháu chuyện mai sau
Hằng năm ăn đâu làm đâu
Cũng biết cúi đầu nhớ ngày giỗ Tổ”
+ Câu truyện cổ “Sự tích trăm trứng” đã ra đời từ lâu đời nhằm lý giải nguồn gốc của người Việt Từ câu truyện ấy dân ta muôn đời ta tự hào mình là con rồng cháu tiên, con cháu Vua Hùng Cho nên đất nước luôn tiềm tàng mối quan hệ giữa các thế hệ quá khứ, hiện tại và tương lai: “Những ai đã khuất / Những ai bây giờ”
Trang 8+ Những ai đã khuất là những người trong quá khứ - những con người sống giản dị chết bình tâm, những con người đã có công dựng nước và phát triển đất nước Những ai bây giờ là những người trong hiện tại, đang sống và chiến đấu Tất cả đều ý thức sâu sắc về sứ mệnh “Yêu nhau và sinh con đẻ cái” bảo tồn nòi giống con dân Việt để góp vào một nhiệm vụ to lớn và thiêng liêng “Gánh vác phần người đi trước để lại” + Tất cả đều ý thức về tổ tiên và nguồn gốc tổ tiên, không bao giờ được quên cội nguồn dân tộc “Hằng năm ăn đâu làm đâu/ Cũng biết cúi đầu nhớ ngày giỗ Tổ” 4000 năm lịch sử đã trở thành thiêng liêng với những trang sử chói lọi của cha ông “Từ Triệu, Đinh, Lý, Trần bao đời gây nền độc lập.” (Bình Ngô đại cáo-Nguyễn Trãi) và đến nay là “Đất nước bốn nghìn năm/ Vất vả và gian lao/ Đất nước như vì sao/ Cứ đi lên phía trước” (Mùa xuân nho nhỏ-Thanh Hải)
+ Hai chữ “cúi đầu” thể hiện niềm thành kính thiêng liêng mà rất đỗi tự hào về nguồn gốc cha ông Cúi đầu để hướng về lịch sử về những Tổ Hùng Vương đã góp công dựng nên nước nhà Âu Lạc mà nay là nước Việt Nam hùng cường sánh vai bốn bể năm châu Người Việt mình dù đi khắp thế giới nhưng trong tâm linh của họ luôn có một ngôi nhà chung để quay về Đó chính là Quê cha đất Tổ Vua Hùng
- Không chỉ tiếp cận hình tượng trong huyền sử, trong hiện thực đời sống, trong mối quan hệ cá nhân – cộng đồng, Nguyễn Khoa Điềm còn dẫn dắt độc giả trở về với hiện thực trực tiếp của cuộc kháng chiến chống Mỹ, nói lên tiếng nói đầy trách nhiệm của cả một thế hệ chống Mỹ thật sự trưởng thành trong nhận thức và tình cảm :
“Trong anh và em hôm nay
Đều có một phần Đất Nước”
+ Chỉ "một phần" nhỏ bé thôi, nhưng xiết bao gần gũi, gắn bó, yêu thương và tự hào Từ khái niệm, ý niệm
"mỗi công dân là một phần tử của cộng đồng, của đất nước" được diễn đạt một cách "miền hóa" qua tiếng nói tâm tình của lứa đôi, của "anh và em"
- Quan hệ giữa Đất Nước với mỗi cá nhân, sự hiện hữu những giá trị vĩnh hằng của Đất Nước trong cuộc sống hàng ngày của mỗi cá nhân, trong cách Sống cách nghĩ, cách ứng xử của con người với con người còn được biểu hiện qua hai hình ảnh thật sâu sắc:
“Khi hai đứa cầm tay
Đất Nước trong chúng ta hài hòa nồng thắm
Khi chúng ta cầm tay mọi người
Đất Nước vẹn tròn, to lớn”
+ Khi hai đứa “cầm tay” thì đất nước “hài hòa nồng thắm”, ta “cầm tay mọi người” thì “vẹn tròn, to lớn” Đất nước mang tình yêu lứa đôi, tình đồng đội quê hương và còn là “cốt nhục tình thâm”, Đất Nước là “máu xương” của ta Đất nước được nhìn từ cái chung đến cái riêng, cá nhân đến cộng đồng, từ xa đến gần, từ bề rộng về bề sâu, từ cái hữu hình đến cái vô hình Một cách sắp xếp tự nhiên, chặt chẽ và đượm lí, đượm tình
Từ tình yêu và hạnh phúc lứa đôi mà biết yêu gia đình, yêu quê hương, yêu đất nước, mới có thể có tình nghĩa sâu nặng "Đất Nước trong chúng ta hài hòa nồng thắm", mới tìm thấy đất nước quê hương cả trong niềm vui và nỗi đau của anh, của em của bao lứa đôi khác
“Xưa yêu quê hương vì có chim có bướm
Trang 9Có những lần trốn học bị đòn roi
Nay yêu quê hương vì trong từng nấm đất
Có một phần xương thịt của em tôi.” (Giang Nam)
- Tiếp nhận những giá trị bền vững, thiêng liêng trong đời sống tinh thần, tình cảm mấy nghìn năm của Đất Nước, tình yêu lứa đội của anh và em luôn hài hòa, nồng thắm với những thuỷ chung son sắt: Mình về có nhớ ta chăng - Ta như sao Vượt chờ trăng giữa trời, những nghĩa tình sâu nặng: Em ơi chua ngọt đã từng - Non xanh nước bạc xin đừng quên nhau, những đằm thắm nồng nàn: Tình anh như nước dâng cao -Tình em như dải lụa đào tẩm hương
- Trong quan hệ của cá nhân với cộng đồng, sự vẹn tròn, to lớn của Đất Nước được hiện ra qua những nền tảng đạo lí khi người dân Việt luôn nhắc nhau về tình thương yêu, đùm bọc: Nhiễu điều phủ lấy giá gương - Người trong một nước phải thương nhau cùng, luôn dặn nhau Uống nước nhớ nguồn, Ăn quả nhớ kẻ trồng cây ; Đất Nước luôn lớn lao, thiêng liêng trong những lời dạy thiết tha mà nghiêm khắc về mối quan hệ giữa tình yêu cá nhân với số phận cộng đồng qua truyền thuyết Mị Châu Trọng Thuỷ Chỉ khi nào "Ba cây chụm lại nên hòn núi cao", và chỉ khi nào "lá lành đùm lá rách", "Người trong một nước phải thương nhau cùng" thì mới có hình ảnh đẹp đẽ, thiêng liẻng "Đất Nước vẹn tròn, to lớn"
=> Bốn câu thơ trên đây cấu tạo theo phép đối xứng về ngôn từ: "Khi hai đứa cầm tay" "Khi chúng ta cầm tay mọi người", "Đất Nước trong chúng ta hài hòa nồng thắm" "Đất Nước vẹn tròn, to lởn" Cách diễn đạt uyển chuyển , sinh động ấy có ý nghĩa thẩm mĩ sâu sắc: hình thức này thể hiện nội dung ấy, nội dung ấy được diễn đạt bằng hình thức này Phép đối xứng làm cho thơ liền mạch hài hòa, gắn bó, thể hiện
rõ ý thơ: tình yêu lứa đôi, tổ ấm hạnh phúc gia đình tình yêu quê hương đất nước, tinh thần đại đoàn kết dân tộc là những tình cảm đẹp, làm nên truyền thông "yêu nước, yêu nhà, yêu người" và đó là sức mạnh Việt Nam
- Đất Nước "nguồn thiêng ông cha", Đất Nước "Trong anh và em hôm nay" Đất Nước trong mai sau Như một nhắn nhủ, như một kì vọng sáng ngời niềm tin:
“Mai này con ta lớn lên
Con sẽ mang Đất Nước đi xa
Đến những tháng ngày mơ mộng”
+ Những Nguyễn Thi, Anh Đức, Lê Anh Xuân, Sơn Nam đã tạo nên giọng điệu Nam Bộ hấp dẫn trong thơ ca và truyện của mình Ngay Tố Hữu, Nguyễn Khoa Điềm, Thanh Hải cũng có một giọng điệu "rất Huế", dễ thương dịu ngọt Hai tiếng "mai này" là cách nói của bà con xứ Huế
+ Thế hệ con cháu mai sau sẽ tiếp bước ông cha "Gánh vác phần người đi trước để lại" xây dựng đất nước
ta "Vạn cổ thử giang sơn" (Trần Quang Khải), "To đẹp hơn, đàng hoàng hơn" (Hồ Chí Minh) Hai chữ "lớn lên" biểu lộ một niềm tin về trí tuệ và bản lĩnh nhân dân trên hành trình lịch sử đi tới ngày mai tươi sáng
"Mơ mộng" nghĩa là rất đẹp ngoài trí tưởng tượng về một Việt Nam cường thịnh, một cường quốc văn minh Điều mà "anh và em", mỗi người chúng ta mơ mộng hôm nay, sẽ biến thành hiện thực "mai này" gần
- Bốn câu thơ cuối đoạn cảm xúc dâng lên thành cao trào Giọng thơ trở nên ngọt ngào, say đắm khi nhà thơ nói lên những suy nghĩ sâu sắc, đẹp đẽ
Trang 10“Em ơi em Đất Nước là máu xương của mình
Phải biết gắn bó và san sẻ
Phải biết hóa thân cho dáng hình xứ sở
Làm nên Đất Nước muôn đời ”
+ "Em ơi em" - một tiếng gọi yêu thương, giãi bày và san sẻ bao niềm vui sướng đang dâng lên trong lòng khi nhà thơ cảm nhận và định nghĩa về Đất Nước: "Đất Nước là máu xương của mình"
+ Đất Nước là huyết hệ, là thân thể ruột thịt thân yêu của mình, là mồ hôi xương máu của tổ tiên, ông cha,
là của dân tộc ngàn đời Rất ít trường hợp người ta ví một điều gì đó với máu xương, bởi nó có ý nghĩa biểu trưng cho sự thiêng liêng Đất nước là máu xương có nghĩa là đất nước tồn tại như một sự sống và để có sự sống ấy hẳn phải có rất nhiều hi sinh Vì thế nên Trần Vàng Sao đã viết:
“Nuôi lớn người tù ngày mở đất,
Bốn ngàn năm năm gai nếm mật
Một tấc lòng củng đẩy hồn Thánh Gióng.” (Bài thơ của một người yêu nước mình 19/12/1967)
+ Với Nguyễn Khoa Điềm thì "gắn bó", "san sẻ", "hóa thân" là những biêu hiện của tình yêu nước, là ý thức, là nghĩa vụ cao cả và thiêng liêng "Phải biết gắn bó và san sẻ Phải biết hóa thân " thì mới có thể
"Làm nên Đất Nước muôn dời"
+ Điệp ngữ "phải biết" như một mệnh lệnh phát ra từ con tim làm cho giọng thơ mạnh mẽ, chấn động Có biết trường ca Mặt dường khát vọng ra đời tại một nơi nóng bỏng, ác liệt nhất của thời chiến tranh chống Mĩ thì mới cảm nhận được các từ ngữ: "gắn bó", "san sẻ", "hóa thân" là tiếng nói tâm huyết "mang sức manh ý chí và khát vọng vượt ra ngoài giới hạn thông tin của ngôn từ" như một nhà ngôn ngữ học lừng danh đã nói + Gắn bó là yêu thương, quan hệ mật thiết với nhau Từ sự gắn bó ấy mới có thể san sẻ San sẻ trách nhiệm, san sẻ niềm vui, niềm hạnh phúc cho nhau Đất nước vĩ đại nhưng đất nước là một thực thể sống Thực thể ấy không phải là sự tập hợp của những cá nhân rời rạc mà là một cộng đồng Hoá thân cũng có nghĩa là dâng hiến Thời bình, người ta dâng hiến sức lực, mồ hôi cho tổquốc Thời chiến, người ta dâng hiến cả sự sống của mình Sự dâng hiến ấy, theo suy ngẫm của nhà thơ, là cuộc hoá thân Bóng dáng mỗi người đã làm nên bóng dáng quê hương xứ sở, đất nước Không có sự hoá thân kia làm sao đất nước trường tồn, làm sao có được đất nước muôn đời
2 Tư tưởng Đất Nước của Nhân Dân
a Ai làm nên Đất Nước
- Nổi bật là tư tưởng Đất Nước của Nhân Dân và Nhân Dân đã làm nên Đất Nước Để đi đến tư tưởng đó, tác giả lại một lần nữa soi ngắm thật kĩ thật sâu vào các tầng lớp địa lí, lịch sử và văn hóa của Đất Nước
- Khi nói về chiều rộng của không gian địa lý ta phải hiểu địa lý là tất cả những yếu tố về mặt tự nhiên trên một đơn vị diện tích lãnh thổ đất nước Là một nhà thơ đã đi hết chiều dài của mảnh đất hình chữ S, ông hiểu từng đại danh và vùng đất trên lãnh thổ Việt Nam
“Những người vợ nhớ chồng còn góp cho Đất NướcNhững núi Vọng Phu