PHƯƠNG PHÁP LUẬN NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

Phần 1|ế KHÁI NIỆM NGHIÊN c ứ u KHOA HỌC N ghiên cứu khoa học là sự tìm kiếm những điều mà khoa học chưa biết: hoặc là p h á i hiện bàn cliat sự vật, phát triển nhận thức khoa học về thể

Ị I i i i i i i i i i i n i i i i ị i

M G T 0000001440

PHƯƠNG PHÁP LUẬN

NGHIÊN CỨU

VŨ CAO ĐÀM

'É & Q T K I

2

Vũ C ao Đàm

P H Ư Ơ N G PHÁP LUẬN

NGHIÊN CỬU KHOA HỌC

TRƯỜNG DH,K]NH T p QI.KD

l ò Ì Ì Ọ N

N H À X U Ấ T BẢN THÉ GIỚI

Phần 1

|ế KHÁI NIỆM NGHIÊN c ứ u KHOA HỌC

N ghiên cứu khoa học là sự tìm kiếm những điều mà khoa học

chưa biết: hoặc là p h á i hiện bàn cliat sự vật, phát triển nhận thức khoa học về thể giới; hoặc lá sá n g lạo phương pháp mới và phương ticn kỹ

thuật mới để làm biến đổi sự vật phục vụ cho m ục tiêu hoạt động cùa con ngưài

N ghiên cứu khoa học là loại hoạt động đặc biệt N ó đặc biệt ờ

chỗ đó là cõng việc lìm kiếm nhũng điểu chưa biết và người nghiên cứu hoàn toàn không '.về hình dung được, hoặc khôr\g thế liinh dung thật chinh xác kết quà dự kiến Điểu này khác biệt hoán toàn với hàng loạt hoạt động khác trong đời sống xã hội, chẩng hạn, khi xây dựng một toá nhà thi người kỹ sư xây dựng đã hình dung rât rõ cõng crìnỉi của m inh, từ địa điểm xây dựng, hướng ntíả, diện tích xàv dựne phong cách kiến irúc, kết cấu, bô trí nội ihât, bô tri ngoại thất vá chi phi xây dựng

Có thể nói, nghiên cứu khoa học là sự tìm tòi, khám phá tron® một thế giói hoàn toàn chư a được biết đên, và kêt quà tim kiếm ra sao cũng không thể d ự kiến trước một cách chi tiết

C hinh vì vậy, mả trong nehiên cứu khoa học, môi naưới nehiên

cứu can đưa ra một heặc một so nhận đ ịn h Sff bộ vẻ két qua cuổt

cùng cúa nghiên cứu Gọi đó là giã th u y êt n g h iên cứ u r-.osc ọ,r

th u v ế t k h o a học

LỜI NÓI ĐÀU

C h ú n g ta đ a n a sô n g trong m ột thời đại mà nhiêu thành tựu khoa học và cô n g nghệ xuât hiện m ột cách liết sức bất ngò' và cũng đ ư ọc đổi mới m ột cách cực kỳ nhanh chóng

Hệ th ô n g g iáo dục từ chư ơ ng, thi th ố tài năng băng sự thuộc lòng n hữ ng hiểu biết “ uyên th âm ’' thách thứ c đối đáp thông thạo trướ c những câu đoi ch ứ a đ ự n g các điên tích và những luật chơi ch ữ hóc búa; cliuần m ục ngư òi tài là người “ thông kim bác cô ”, liiêu biẽt

“thiên kinh vạn q u y ể n ’' đ an g dần bị th ay thể bởi năng lực ra n h ữ n e quyẽt định sáng tạo tro n g các tình h u ống không ngừng biên độ n g cùa hoàn cánh

Có lẽ k h ông phái ngầu nhiên, nhà tư ơ n g lai học T hierry G audin

đã đua ra tliông điệp khàn thiết: “ H ây học ph ư o n g pháp c h ứ đ ừ n g học

d ữ liệu!” R iên g đòi với n h ữ n s gì liên quan đến cô n g nghệ, G audin cho rang từ cuối th ế ký 20, m ột nừa kiến thứ c về công nghệ bị lỗi thời trong vòng 5 năm Đó là lý do vi sao, G audin có khuyến nghị rang,

mỗi n guòi lao đ ộ n g tro n g thê giói đ ư ơ n g đại cân phải học cá ch

thư ờ ng xuyên đ ặt lại vấn để về vốn liiểu biết ban đầu của m inh

C á c h ó đây đ ư ợ c liiêu là n hữ ng kiến thứ c ve phư ơ ng pháp T heo

G audin ch ú n g ta k h ô n g thế bang lòng với von kiến thứ c quá h ạn hẹp thu nhặn đư ợ c tro n g n h ữ n g năm Iigổi trên ghế nhà trường, m à phái học suốt đ ò i phái có đủ VÔ11 kiên th ứ c về ph ư ơ n g pháp đề tự m ình học tập su ỏ t đòi

nghiệm sông hoặc từ q u á trìn h nghiên cứu các k h o a học cụ thẻ T ứ đó, bản thân phư ơ ng pháp cũ n g dần hình thành m ột hệ th ố n e lý thuyêt cùa riêng m ình

Khoa học về ph ư ơ n g pháp ra đời từ rất sớm N ếu n hư ban đâu nhũ n g nghiên cứu về ph ư ơ n g pháp x uất hiện n hư m ột bộ phận nghiên cứu triết lý về ph ư ơ n g p h á a ” trong triế t học, thì đến thời Phục hưng, các nghiên cứu về ph ư ơ n g pháp đã tách khỏi triế t học và trở nén

những phư ơ ng hư ớ ng nghiên cứu độc lập K hái niệm phưcm e pháp

luân (m ethodology) x u ất hiện và đư ợ c h iểu là m ột ph ư ơ n g hướng

khoa học hậu nghiệm , h o ặc nói n hư C au d e tro n g tập chuyên khảo

“ P hương pháp luận trên đ ư ờ n g tiến tới m ột khoa học liànli độ n g ”, là

m ột bộ m ôn khoa học tícli h ạp , lấy đoi tư ợ n g nghiên cứu là các phương pliáp T ro n g n h ữ n g giai đoạn tiế p sau, khoa học về phư ong pháp ngày càn g phát triể n cù n g với sự p h át triển các khoa học đóng vai trò nền tàn g cho sự hình thành các hư ớ ng nghiên cứu vê phư ơ ng pháp: bên cạnh n h ũ n g bộ m ôn khoa học xuắt hiện từ rất sớm , như logic học, đã x u ấ t hiện h àn g loạt thành tựu quan trọ n g làm pho n g phú thêm kho tàng tri thức về p liư o n g pháp luận, n hư toán học, lý th u y ết

hệ thống, điều khiển học, lý th u y ết trò chơi, lý thuyết th u ật toán, v.v

C ác hướng nghiên cứu này i ã thảm nhập ngày càng sâu sắc vào mọi lĩnh vực nghiên cứ u, làm p ln n g phú thêm kho tàng ph ư ơ n g pliáp luận khoa học Lịch sừ khoa học v in còn ghi nhớ, nếu như ỏ' m ột no i nào

đó trẽn thé giới, có lúc toán kinh tê là m ột đôi tư ợng bị giới học p h iệt

đà kích m ãnh liệt, thì ngáy nay, toán học đã cùng với h àn g loạt bộ

m ôn khoa học rấ t xa lạ với loán học đã dần hợp nhất th àn h n liữ n e bộ

m ôn klioa học đ ộ c đáo, Iihir logic - to án , thống kê - to án , th ậm chi ngôn ng ữ - to án , v.v

10

khoa học, các bạn đ ồ n a n sh iệ p th ư ờ n g nêu những câu hòi trái ngược nhau:

• M ột so bạn lảm khoa học xã hội th ư ờ n g hỏi: “ H ình nhir bái

g iả n g nảy có nội d u n g chú yêu dành cho các ngành khoa học

tự n h iên ?”

• M ột sô bạn làm khoa học tự nhiên hoặc kỹ thuật, ngư ợ c lại, lại hói: “ H ình nh ư bài giáng này dành cho các ngành khoa học xã h ộ i?"

Là n aư ờ i tốt n e h iệ p m ộ t trư ờ n g đại học kỹ th u ật và bảo vệ luận vãn sau đại học về tố i ưu hóa m ộ t giái pháp kinh tế - kỹ th u ật trong quản lý xí nghiệp, tôi xin m ạnli dạn trả lời rằng, nhữ ng tổ n g két vê phương pháp nghiên cứu khoa học được trinh bàv tro n g cuốn sách này

là những điều đirợc ch ắt lọc từ cá khoa học tự nhiên, k h o a học xã hội, khoa học kỹ th u ật vả m ộ t so lĩnh vực khoa học có liên quan

Khi tôi mới ra trư ờ n g , bắt đẩu nghiên cửu khoa học, tôi m ới nhận ra là mìnli rắt thiêu kiên thức vê ph ư ơ n g pháp K hi đó tôi n g h ĩ ran« p h ư o n s pliáp phái đ ư ợ c tích lũy từ tro n g kinh nghiệm thự c tể, kẻ

cà phư ơ ng pháp nghiên cứ u kh o a học

Tôi đì tim đọc m ột sõ sách h ư ớ n g dan nghiên cứu khoa học, thì hầu như tôi ch! tie p xúc đ ư ợ c n h ữ n g sách “trao đoi kinh nghiệm nghiên cứ u" Hồi đó tôi n s h ĩ rang khô n g th ê có n h ữ n g sách v iết vế lý thuyết nghiên cứu khoa học V ào nlũriig năm 1980, tôi bắt gặp m ột cuôn sách đư ợ c dịch sa n e tiên g V iệt Đó là cu ô n “ P h ư ơ n g pháp

n d iiè n cửu khoa h ọ c ” cù a R uzavin (Liên Xô cũ) do N g u y ễn N h ư

T hịnh dịch C uốn sách rắt h ay x é t trẽn giác độ là m ột cô n g trình nghiên cứu triết học về k h o a học T u v nhiên, đến m ột phần quan trọng, lá “ L ý th u y ết khoa h ọ c ” thì N h à xuất bản chi tóm tắt hon m ột tran a với vái lòi cáo lỗi vì “ khô n g còn g iấy ’' đe in tiếp C ó lẽ đ ây là

nước ta trong những năm kliĩ khăn sau chiên tranh.

T iếp sau đĩ, tơi đư ợ c tiếp nhận khá nhiều bài giáng, bài viêt bản thảo cùa các tác giá trong nước và nước ngối vièt vê kinh nghiệm và phương pháp Iij'hiên cứu khoa học, trong đĩ pliãi kê đẽn các tác giả trong nước, n h u T ơn Tliât T ùng, Lê Thê T rung, Lẽ Thạc Cán, Lê T ử T hành C ĩ thé nĩi, đây là những tài liệu cĩ giá trị gợi ý rát quan trọ n a của các nhà nghiên cứu trong các lĩnh vực khoa học rảt kliác nhau, thúc đây tơi nghiên círu sâu săc thêm và viẽl bài giáng vé những cơ sờ lý thuyết và k) năng nghiên cứu khoa học

Q ua các tác già náy, tơi rút ra kết luận rang, phương pháp nghiên cứu khoa học, dù tro n g các khoa học rât khác nhau đêu cĩ một bàn chất chung

1) Đĩ là tìm kiếm những điểu chưa biết M ỗi điẻu chưa biẻt

trong khoa học gọi ý cho người nghiên cứu m ột s ự kiện khoa học Sự

kiện khoa học xuất hiện kháp nơi, bắt kế trong tốn học trong tự nhiên, trong kỹ thuật, trong sản xuất, trong kinh tế, trong xã hội, trong

tư duy

2) M ỗi sự kiện khoa học đặt trước người nghiên cứu n hữ ng càu

hỏ i phải giải đáp, gọi đĩ là vân đê khoa học Cliãng hạn d ù n g phương

pháp nào để chứ ng m inh E ịn h lý Ferm a? Tại sao Trái đắt quav quanh

M ặt T rị i? D ùng nguyên |v nào đe tạo ra những thiết bị điện an tồn

nơ tro n g hâm m ỏ? L àm c á :h nào đẽ chơng lạm phát? Làm thế nào để xĩa bỏ bắt binh d an g g iớ i' Làm thế nào đe nâng cao n ã n a lực tự học cùa sinh viên?

3) T rư ớ c mỗi câu hĩi, tức vân đé khoa liọc, m ỗi ngư ịĩ nghiên

cứu đưa ra m ột câu trà lời sơ bộ, tức g ià th u yết k h o a học M ỏi người

cĩ thể đưa ra m ột già th u v tt khác nhau, thậm ch i trái ngược nhau Mỗi

giá thuyết đại biên cho m ot luận đ iểm khoa học T iế p đĩ, mỗi I12UỌ

12

m ình K ẽt quả chứ ng m inh sẽ Ịàin sáng tò, m ột già th u y ết là đứng, một

số giá thuvết khác là sai

4) Đe ch ứ n g m inh giá thuyết, ngirời nghiên cứu bắt buộc phải sử dụng nhữ ng ph ư ơ n g pliáp nhất định Phân loại ph ư ơ n g pliáp tro n g các lĩnh vực niỉhién cửu khác nhau, ch ú n g ta có thể phân ch úng thành một

số nhóm : n g h iên c ù v th u ã n tú y lý thuyết, q u a n sát, th ự c nghiệm , trăc

nghiệm , th ử n ẹh iệm , p h ó n g ván trự c tiếp, p h ó n g vâ n g iá n tiếp băng

các câu hòi ghi trên các phiêu điểu tra, v.v

N ghiên cứu các hiện tư ợ n g vật lý trong vật lý học rất giống vói nghiên cửu các s ự kiện xã hội tro n g xã hội học C á c nghiên cứu này đểu cần quan sát và có th ể tiến hành các th ự c nghiệm (T h í nghiệm vật

lý và thự c nghiệm x ã hội)

N ghiên cứ u các sự kiện lịch sử tro n g sừ h ọ c rất giống với nghiên cứu các hiện tư ợ n g thiên văn tro n g thiên văn học ờ chỗ, chúng chi có th ể th ự c hiện n h ờ quan sát, không thể làm các th ự c nghiệm (Ai

m à th í n g h iệ m lịc h S'Y b a o giò'!)

Sẽ là khô n g khoa h ọ c khi quá nhân m ạnh sự khác nhau trcmg phương pháp luận nghiên cứu cù a các khoa học khác nhau V iệc làm này chỉ có th ể đẫn tớ i tinh thân bảo th ù , không chịu tiếp thu nhữ ng thảnh tựu lv th u y ết và kinh nghiệm vể ph ư ơ n g ph áp đư ợ c tích lũy từ các khoa học kliác nhau Q uan sát th ự c tế của bàn thân tôi cho thấy, một vài nhà nghiên cứu tro n g các lĩnh vự c k h o a học xã hội có thái độ

kỳ thị các p h ư ơ n g pháp của khoa học tự nhiên; N g ư ợ c lại, m ột số nhà nghiên cứu tro n g lĩnh vự c khoa học tự nhiên và kỹ th u ật thì xem logic học là khoa liọc xã hội và kliông b iết vận d ụ n g logic học tro n g nghiên cứu cùa m ình

C híing tôi ch o rằng, có khác nhau ch ăn g là sự khác biệt, thậm chi rất m ạnh, tro n g việc x ây d ự n g CO' sỏ' lý th u y ết cù a các lĩnh vực

quát vưọt lên trên những sư vật tồn tại tro n g tự nhiên và x ã hội; vật lý học thì tìm kiếm các định luật cùa tự nhiên, cô n g nghệ học thì tim kiêm các nguyên lý kỹ th u ật, còn khoa học xâ hội thì tìm kiêm quy luật cùa các q u á trình xã hội T ro n g khoa học tự nhiên và kỹ th u ật, các nhà nghiên cứu có xu h ư ớ n g sừ dụ n g m ô tả toán học; còn tro n g nhiêu lĩnh vục nghiên cứu xã hội và ngay trong m ột số nghiên cứu tự nhiên, người ta rất khó có th ể sủ dụng các m ô tà toán học, m à pliài m ỏ tả bang suy luận logic

Tuy nhiên, ngày nay với sự x u ất hiện c ô n g n g h ệ th ô n g till và phát triển các năng lực x ử ý th ô n g tin trên m áy vi tính, ngư òi ta cũng tìm cách giải các bài toán >:ã hội trên m áy vi tinh, v í dụ x ử lý kết quả điều tra dư luận xã hội, kể cả x ử lý đ ịnh lư ợng v à x ứ lý đ ịnh tinh; dự báo tội phạm trong nghiên cứ u tội phạm học; v v Đ iều nàv làm cho phương pháp nghiên cứu tro n g các khoa học nhích lại sâ n nhau

T ập bàn thảo P h ư ơ n g p h á p luận nghiên cứ u kh o a học lân đẩu

tiên của tác già được lưu h ỉn h tro n g các lớp cao học vê kh o a học luận (Theory o f S cience) và p h ư ơ n g pháp luận nghiên cứu khoa học từ đầu những năm 1990, sau khi Bộ G iáo dục và Đ ào tạo q u y ết định đưa Phương pháp iuận nghiên cứu khoa học thành m ột bài giàng bắt buộc đối với bậc đào tạo sau đại học Sau m ột so lần hoàn th iện , cuốn sách

P hương p h á p luận n g h iên á m k h o a học đã đư ợ c x u ấ t bàn lần thứ

nhất vào nãm 1996 tại N hà x u ất bàn K hoa học và K ỹ th u ật Sau cliin lần x uất bản, cuốn sách đã n h ận đ ư ợ c sự co vũ, khích lệ và ý kiến phê bình cùa các bạn đồ n g n g hiệp, các bạn sinh viên và các bạn đang chuẩn bị luận vãn sau đại học Đ ó là lý do d ẫn đến n hữ ng nội duns

được chinh lý và bô Sling tro n g dịp xuât bản lần này

Q ua các lần tái bản ý tư ờ n g và cơ cấu của cuốn sách đ à có một

so điều chinh khá căn bản:

làm rõ c á c p h ạ m trù c ơ bàn, riên g biệl cùa nghiên cứu khoa học,

c liă n s hạn, thế nào là sự kiện khoa học; van để và giá th u y ết khoa học, v.v T uy m ỗi phạm trù đ ư ợ c trình bày một cách đầy đủ, n h ư n g moi liên hệ logic g iũ a cliiing chưa đư ợ c diễn giãi m ột cách ch ặt chẽ

2) T ừ lần x u ất bản th ứ tư đến lần xuất bản th ứ chín, c ấ u trúc

/ogic cùa m ột cô n g trinh nghiên cứu khoa học đ ư ợ c trình bày nh ư cốt

lõi cùa phư ơ ng pháp luận; trìn h tự logic cùa nghiên cứ u khoa học cũng đư ợ c trìn h bày dự a trên nen câu trúc logic; vân đẽ k h o a học được trình bày theo m ột m ối liên hệ logic với ý tư ớ n g kh o a h ọ c , là tiến để ch o sự h ình thành g iá th u yết kh o a học Bên cạnh sự điểu chinh

những nội du n g lý thuyết, từ lần x u ất bản thú tư tác giả dành nhiều cố aắng để trình bày n h ũ n g h ư ở n g dẫn cụ thể, thự c tế cho các bạn đong nghiệp m ới bư ớ c vào ng h ề nghiên cứu

3) T ro n g lân tái bàn này, hoạt động nghiên cứu khoa học được

trinh bày th eo m ột h ư ớ n g tiếp cận hoàn toàn khác: “L u ậ n đ iể m khoa

học" đư ợ c xem là tu tư ờ n g xuyên suốt cùa quá trình nghiên cứu khoa

học T h eo cách tiếp cận này, cuốn sácl) trinh bày bàn chât cù a công việc nghiên cứ u khoa học là m ột quá trình tim kiêm đê hình thành luận diêm khoa học và c h ứ n g m inh luận điêm khoa học

X ét vể tư tư ở n g khoa học, cu ố n sách đã đi từ tiếp cận g ió i th ích

(giải thích từ n g phạm trù riên g biệt cúa nghiên cứu klioa h ọc) sang

liếp cạn p h ư c m g tiệ n (bản cliât logic của nghiên cứu khoa h ọc) đến tiếp cận m ụ c liê u (h ìn h thành và ch ứ n g m inh luận điểm kh o a học)

Đãv lá m ột b ư ớ c tiến bộ trên đ u ờ n g hình thành nhũ n g CO' sở lý th u y ết cùa lĩnh vực nglíiên cứu và giảng dạy về phương pháp luận nghiên cứu khoa học

Q u a k inh n g h iệm th ụ c te giảng dạy, cách tiếp cận “ L uận điếm khoa h ọ c ” có nhiều ưu điẽm hon rất nhiều so với cách tiếp cận “C ấu