TIỂU LUẬN môn LỊCH sử VIỆT NAM nét đặc sắc TRONG văn hóa VIỆT NAM THỜI lý TRẦN

Để có nền văn hóa văn minh và phát triển hợp với mọi thời đại mà không đánh mất đi bản chất truyền thống và tốt đẹp của dân tộc, chúng ta cần phải quay về với lịch sữ dân tộc ta đã có nề

GIÁO HỘI PHẬT GIÁO VIỆT NAM HỌC VIÊN PHẬT GIÁO VIỆT NAM TẠI TP.HỒ CHÍ MINH

THÍCH NỮ LỆ KHIẾT

(NGÔ THỊ DIỆU PHÚC)

NÉT ĐẶC SẮC TRONG VĂN HÓA VIỆT NAM THỜI LÝ TRẦN

TIỂU LUẬN GIỮA HỌC KỲ 4

GSHD: GS.TS.TRẦN THUẬN

Thành Phố Hồ Chí Minh, 4/2021

GIÁO HỘI PHẬT GIÁO VIỆT NAM HỌC VIỆN PHẬT GIÁO VIỆT NAM TẠI TP HỒ CHÍ MINH

THÍCH NỮ LỆ KHIẾT (NGÔ THỊ DIỆU PHÚC)

NÉT ĐẶC SẮC TRONG VĂN HÓA VIỆT NAM THỜI LÝ TRẦN

TIỂU LUẬN GIỮA KỲ 4 MSSV: TX6319

GSHD: GS.TS.TRẦN THUẬN

Thành Phố Hồ Chí Minh, 4/2021

LỜI CAM ĐOAN.

Tôi xin cam đoan, đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS.TS Trần Thuận Tư liệu tham khảo, trích dẫn trong nội dung của bài tiểu luận là chính xác là

từ chính các văn bản gốc và hoàn toàn trung thực

Tác giả tiểu luận ký tên

Thích Nữ Lệ Khiết

(Ngô Thị Diệu Phúc)

NHẬN XÉT CỦA GIÁO SƯ HƯỚNG DẪN

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành cuốn tiểu luận này con xin thành kính tri ân đãnh lễ Hội Đồng điều hành học- Học viện phật giáo Việt Nam tại Thành Phố Hồ chí Minh và chư Giáo Thọ sư đã hết lòng dạy dỗ, khích lệ, giúp đở cho con trong những tháng ngày theo học giáo pháp tại Học viện

Đặc biệt con xin thành kính tri ân và đãnh lễ Giáo thọ Sư: GS TS.Trần Thuận, người trực tiếp dạy dỗ, hướng dẫn cho con thực hiện đề tài này Trong quá trình thực hiện đề tài, do sở học còn non cạn, chắc chắn sẽ còn nhiều thiếu sót Kính mong được sự chỉ dạy thêm từ Giáo Thọ Sư cùng chư Tôn Đức và Chư thiện hữu

TP.HCM, ngày 10/4/2021

Thích Nữ Lệ khiết

(Ngô Thị Diệu Phúc)

MỤC LỤC

A PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

………

………

2 Lịch sử nghiên cứu vấn

đề………

3 Phạm vi và đối tượng nghiên

cứu………

4 Phương pháp nghiên

cứu………

5 Bố cục của tiểu

luận………

………

B PHẦN NỘI

DUNG………

………

CHƯƠNG 1 Bối cảnh lịch sử thời lý

trần………

Chương 2 Văn hóa Thời Lý

Trần………

Chương 3 Những nét đặc sắc văn hóa thời Lý Trần

3.1 Văn hóa vật

thể………

3.2 Văn hóa phi vật

thể………

C KẾT

LUẬN………

………

Tài Liệu Tham khảo

A PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Ngày nay với sự phát triển như vũ bão của nền kinh tế, nền văn hóa cũng phát triễn mạnh mẽ làm cho xã hội ngày càng văn minh tiến bộ hơn, con người cũng mở mang tầm vóc của mình hơn Khi khoa học ngày càng phát triển, đời sống vật chất ngày càng được nâng cao thì đời sống đạo đức con người lại có xu hướng sa sút, những vấn nạn

xã hội ngày càng tăng Chính vì thế mà vấn đề văn hóa ngày trở nên quan trọng hơn

Để có nền văn hóa văn minh và phát triển hợp với mọi thời đại mà không đánh mất đi bản chất truyền thống và tốt đẹp của dân tộc, chúng ta cần phải quay về với lịch sữ dân tộc ta đã có nền văn hóa đặc sắc để lại chứng tích và dấu ấn cho thế hệ sau cần phải truyền thừa và tiếp nối.Chính vì thế mà người viết chọn đề tài “nét đặc sắc trong văn hóa Việt Nam thời Lý – Trần

2 Lịch sữ nghiên cứu vấn đề

Dựa trên tài liệu của Giáo thọ sư đã dạy cùng các sách nói về Lịch Sử Việt Nam cùng những tài liệu tham khảo đã giúp cho con nắm rõ hơn về bối cảnh lịch sữ thời lý Trần

mà mỗi người công dân của nước việt nam phải biết và hiểu sâu sắc về truyền thống tốt đẹp của dân tộc ta, có một nền văn hóa đặc sắc thời Lý Trần Tất cả những tài liệu này

đã cung cấp rất nhiều tư liệu và nội dung để làm sáng tỏ đề tài cần được nghiên cứu

3 Phạm vi và đối tượng nghiên cứu

Bài tiểu luận không nghiên cứu toàn bộ văn hóa Việt Nam từ xưa đến nay mà chỉ nghiên cứu trong phạm vi văn hóa Đời Lý- Trần Đối tượng nghiên cứu là Nét đặc sắc trong Văn hóa Thời Lý – Trần Để từ đó đi đến kết luận chung và làm sáng tỏ nội dung của tiểu luận

4 Phương pháp nghiên cứu

Bài tiểu luận được trình bày theo phương pháp liệt kê, giải thích và hệ thống lại toàn bộ những tư liệu chư Thánh Hiền cùng chự vị Tiền Bối đã để lại nhằm sáng tỏ tính chất đặc thù đề tài được nghiên cứu Quá trình này đòi hỏi người viết nghiên cứu tài liệu sách viết về thời Lý Trần để có những tư tưởng phong phú và đặc sắc, và phải đi sát vấn đề

Mặc dù dự trên những tài liệu viết về lịch sử và văn hóa thời Lý Trần cùng những bài giảng của Giáo Thọ sư Nhưng với khả năng còn hạn hẹp, người viết đã cố gắng trình bày đề tài nhưng không sao tránh khỏi những sai xót vì sự học còn non kém, Kính mong Giao Thọ sư hoan hỷ chỉ dạy thêm

5 Bố cục tiểu luận

Chương 1 Bối Cảnh lịch sữ Thời Lý – Trần

Chương 2.những nét đặc sắc trong văn hóa thời Lý Trần

Chương 3 Văn hóa thời Lý – Trần đã để lại những giá trị cho dân tộc ta

PHẦN NỘI DUNG.

CHƯƠNG 1 Bối Cảnh Lịch Sữ thời Lý – Trần.

Triều Lý (1009- 1226) và Triều Trần(1226- 1400) là hai triều đại lớn trong lịch sử dân tộc ta Thời Lý Trần được xem là một giai đoạn lịch sử oanh liệt nhất thời trung đại, giai đoạn mà dân tộc ta đã vươn lên mạnh mẽ trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ Quốc, viết lên những trang sử chói lọi trong sự nghiệp đánh giặc giữ nước Tuy mỗi thời đại có đặc điễm riêng, nhưng xét chung thực tiễn lịch sử của dân tộc các giai đoạn Lý Trần,ta đều thấy, khi các triều đại đang lên, nhà nước phong kiến còn đóng vai trò tích cực, tổ tiên ta thường xuyên chăm lo xây dựng Tổ Quốc, làm cho dân giàu nước mạnh, sẵn sàng đối phó với nguy cơ xâm lược

1.1 Triều Lý(1009-1225)

Sau 1000 năm bị phong kiến phương bắc đô hộ, qua nhiều lần chia cắt, tách nhập, từ Nam Việt của Triều Đà, đến Giao Chỉ bộ thời Hán, An Nam đô hộ phủ thời Đường, Một phần lãnh thổ ở phương bắc nước ta bị phong kiến ngoại bang, bấy giờ là nhà Nam Hán chiếm giữ Từ khi Khúc Thừa Dụ nổi dậy năm 905, quyền tự chủ của dân tộc được lặp lại trên phạm vi hai quận Giao Chỉ,Cửu Chân, tức vùng Bắc Bộ và bắc Trung Bộ ngày nay Các triều đại Ngô, Đinh và Lê kế tiếp nhau củng cố nền độc lập, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ.Kinh đô nước ta thời Ngô là Cổ Loa Thời Đinh, Lê tên nước là Đại Cồ Việt, kinh đô là Hoa Lư

Năm 1005, Lê Hoàn mất, các con tranh giành địa vị, cuối cùng Lê Long Đĩnh lên ngôi, nhưng đây là ông vua tàn bạo, vừa ham mê tửu sắc, nên bị bệnh nặng Cuối năm 1009, Lê Long Đĩnh Chết, triều thần chán ghét nhà Lê, vì vậy các tăng sư và đại thần, đứng đầu là Đào Cam Mộc, tôn

Lý Công Uẩn lên ngôi hoàng đế, nhà lý thành lập

Năm 1009, Lý Công Uẩn lên ngôi vua lập vương triều nhà Lý Thấy Hoa Lư chật hẹp ở nơi hẻo lánh, không thể làm trung tâm điểm của nước,, Lý Công Uẩn đã dời đô đến thành Đại La và đổi tên là Thăng Long.Đây là sự kiên quan trọng có ý nghĩa với mục đích trong Chiếu dời đô ghi: “ dĩ

kỳ đồ đại trạch trung, vi ức vạn thế tử tôn chi kế’( đóng đô nợi trung tâm, mưu toan nghiệp lớn, tính kế muôn đời cho con cháu) Từ đấy, Thăng Long là kinh đô, trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa của cả nước Nhà Lý rất quan tâm bảo vệ non sông gấm vóc toàn vẹn lãnh thổ và độc lập tự chủ của dân tộc Năm 1054, Lý Thánh Tông đổi tên nước thành Đại Việt, một lần nữa khẳng định

sự trưởng thành của quốc gia độc lập tự chủ Cũng bắt đầu từ thời lý, lãnh thổ quốc gia Đại Việt

mở rộng xuống phía nam, vượt thành Hoàng Sơn ( Đèo Ngang).Năm 1069 Lý Thánh Tông tiến hành chinh phạt Champa, tấn công kinh thành Vijaya( Bình Định), bắt sống vua Chăm là Chế Củ đưa về Thăng Long Đổi lại mạng sống và tự do, vua Chăm dâng đất 3 châu Bố Chính, Địa Lý và

Ma Linh cho Đại Việt.Từ đó biên giới Đại Việt kéo đến bờ sông Thạch Hãn (Quãng trị), tức thêm phần đất tỉnh Quảng Bình và phía bắc tỉnh Quảng Trị ngày nay Cuộc đấu tranh vì chủ quyền lãnh thổ diễn ra lâu dài và liên tục Phía bắc, nhà Tống thường xuyên mưu toan mở rộng lãnh thổ, nhiều lần cho quân xâm lấn và phát động chiến tranh xâm lược Trong thời kỳ nhà Tống âm mưu

chiếm giữ đất Quảng Nguyên( Cao Bằng), nhà Lý đã kiên trì đấu tranh, cho nên cuộc xâm lăng 1076- 1077 buộc nhà Tống phải trả lại Quảng Nguyên cho ta Cương Việt Đại Việt ở phía bắc từng bước ổn định

1.2 Triều Trần (1226-1400)

Triều lý sau đỉnh phồn vinh của các triều đại đầu cũng dần suy thoái Tình trạng trở nên cùng cực của lý Huệ Tôn và Lý chiêu hoàng, khi các cự tộc, hào trưởng vùng miền, vốn phần nhiều hìn thành trong thời bắc thuộc nên đồng loạt nổi lên tranh chiếm,tiêu biểu như khởi nghĩa Thân Hợi(1140), khởi nghĩa Đại Hoàn và Quốc Oai cuối thế kỹ XII,loạn quốc bắt đầu thế XIII.Triều đình nhà Lý bắt đầu suy từ đời Thần Tôn(1127-1140) đến thời Lý Huệ Tôn và Lý Chiêu Hoàng

Lý Huệ Tôn lên ngôi lập vợ Trần Thị làm Hoàng Hậu đưa bà con bên vợ là Trần tự Khánh vào cung tham gia triều chính với vua sam tức Lý Huệ Tôn Chính quyền lúc bấy giờ rơi vào Tay Tự Khánh Cuối năm 1223 Tự Khánh chết Trần Thừa lên làm Phụ Quốc Thái Úy.Trần Thủ Độ là người em họ của Hoàng hậu, được cử làm điền tiền chỉ huy sứ Thủ độ giữ chức ấy, được nắm giữ binh quyền trong cung, do đó dần dần lũng đoạn chính quyền.Lý Huệ Tôn vẫn không khỏi bịnh mà Trần thị chỉ sinh được hai người con gái, một người gả cho con trai Trần Thừa là Trần Liểu, người thứ hai là chiêu Thánh công chúa, năm 1224, mới 7 tuổi, lâp làm thái tử Thủ Độ buộc Lý Huệ Tôn cho Chiêu Thánh công chúa và bắt Lý Huệ Tôn vào chùa ở Chiêu Thánh công chúa lên ngôi lấy hiệu là Chiêu Hoàng Sau khi chiêu Hoàng lên ngôi Thủ độ tư thông với Thái Hậu Trần Thị, đêm ngày bàn tính với Trần Thị cướp ngôi cho họ trần, bằng cách Thủ độ đưa trần cành vào cung phong chức nội thị chính thủ, lúc đó trần cảnh mới 8 tuổi Thủ độ cho trần cảnh ngày đêm chơi với chiêu Hoàng Mợt hôm thủ độ đem hết gia thuộc thân thích vào cung cấm, bắt đóng hết cửa thành không cho các quan vào chầu, rồi báo cáo cái tin Chiêu Hoàng kết hôn với trần cảnh Khi các quan vào triều báo lại thì Thủ Độ thoát chiếu của Chiêu Hoàng nhường ngôi cho Trần Cảnh Bấy giờ tháng 1/1225 Thế là nhà Lý đã vì những cuộc nổi dậy của nhân dân mà suy sụp, họ Trần đã lợi dụng cơ hội ấy mà cướp ngôi vua,để khôi phục quyền lực và tiếp tục phát triển cơ nghiệp của nhà nước phong kiên tự chủ Chưa dừng lại ở đây, Trần Thủ Độ dùng thủ đoạn rất tàn ác để tiêu diệt toàn bộ họ Ly, trước hết Thủ Độ lập mưu giết vua Lý Huệ Tôn đã xuất gia ở chùa chân giáo, và nhân ngày giỗ của một vị thái Hậu họ Lý, Thủ Độ bày mưu sai người đào hầm sâu, cho làm nhà lễ ở trên, đến khi tôn thất nhà Lý vào làm lễ thì đụng máy sập và bị chôn sống hết nhà Lý Nhà Trần tồn tại và phát triền cho đến 1400, dưới sự lãnh đạo tài ba của các vị minh quân nhà trần như Trần Thái Tông, Trần Thánh Tông, Trần Nhân Tông, Trần Anh Tông, Trần Minh Tông ….Trần Thiếu Đế (1398- 1400) đã tiếp nối triều đại nhà lý tiếp tục bảo

vệ độc lập tự chủ với ba lần kháng chiến chống Nguyên Mông (1257-1285-1288) ra khỏi bờ cỏi, một lần nữa khẳng định tinh thần và vị trí của dân tộc ta trên trường quốc tế

Tóm lại về bối cảnh lịch sử thời Lý Trần là hai triều đại tồn tại dài nhất trong lịch sử phong kiến Việt nam và phát triển hưng thịnh trên trên mọi lĩnh vực quân sự, kinh tế, văn hóa, nghệ thuật, kiến trúc….Trong đó Phật giáo được coi trọng phát triển cực thịnh trở thành Quốc giáo đồng thời trở thành những đặc trưng văn hóa ngày nay Đây là thời kỳ đặt nền móng cho hệ thống luật pháp,

giáo dục khoa cử hình thành và phát triển Công cuộc giữ nước của quân dân Đại Việt thời Lý Trần được thể hiện qua chiến công vang dội của cuộc kháng chiền chống Tống và ba lần đại thắng quân Nguyên Mông khắc sâu trong ký ức nhân dân ta và trở thành niềm tự hào lớn về truyền thống anh dũng chống giặc ngoại xâm của dân tộc Việt Nam

Chương 2 Văn hóa thời Lý Trần

2.1 Các yếu tố tác động đến tư tưởng văn hóa thời Lý Trần

Trong xã hội thời Lý Trần, nền kinh tế nông nghiệp giữ vai trò chủ đạo và là cơ sở của mọi hoạt động trong nước Chính quyền phong kiến coi trọng nghề nông và đề ra nhiều chính sách chăm lo phát triển nông nghiệp Sức lao động và sức kéo trong nông nghiệp được nhà nước bảo vệ Nông dân có ruộng cày, xóm làng ổn định Quân lính được thay phiên nhau về tham gia sản xuất theo chính sách Ngụ binh ư nông Các công trình khẩn hoang và thủy lợi được tiến hành hằng năm, quy mô ngày một lớn Đến thời Trần, hệ thống đê sông Hồng và các sông lớn ở Bắc Bộ và bắc Trung Bộ đã hoàn chỉnh Nhà nước khuyến khích khai phá đất hoang lập thành các trang trại lớn

Sự phát triển của kinh tế điền trang thái ấp cùng với việc cho phép các vương hầu quý tộc xây dựng phủ đê và lực lượng vũ trang riêng vừa có ý nghĩa kinh tế vừa có ý nghĩa quân sự, càng tăng thêm thế nước, chính quyền có thêm lực lượng vật chất để bảo vệ vương triều và phòng giữ đất nước.Dưới thời Lý Trần, các nghề thủ công nghiệp trong nước tạo điều kiện phát triển Đó là những nghề truyền thống như dệt, gốm sứ, luyện kim, mỹ nghệ, chạm khắc, đúc đồng, v.v… Trong nông thôn Việt nam xuất hiện những làng thủ công chuyên sản xuất những sản phẩm truyền thống của mình, như nghê dệt, nghề dâu, nghề làm nón.Năm 1040, Lý Thái Tông đã ra lệnh phát gấm vóc trong kho để may lễ phục cho vua quan, cấm mua gấm vóc của nhà Tống Nghề dệt lụa của Đại Việt vì thế mà đã trở thành nổi tiếng trong vùng với đủ các thử vải, gấm vóc, … có nhiều màu sắc và họa tiết trang trí đặc sắc

Nghề gốm sứ có truyền thống từ lâu đời, đến thời Lý đã tiến thêm một bước dài, cung cấp nhiều vật dụng cho cung đình và nhu cầu ở các làng xã Nghệ thuật gốm sứ thời Lý Trần mang đậm sắc thái dân tộc, có trình độ thẫm mỹ cao và đạt tới đỉnh cao trong lịch sữ phát triễn của nó

Nghề khai mõ và luyện kim, chủ yếu là đồng và sắt, đã cung cấp thoải mãn nguyên liệu cho nhà nước đúc tiền, đúc chuông, tượng, các công cụ cũng như các binh khí, chiến cụ trang bị cho quân đội

Đường giao thông thủy, bộ trong nước được mở mang và phát triễn đồng thời với các phương tiện vận chuyển như các loại thuyền lớn, nhỏ, tạo điều kiện tốt không chỉ đối với sự phát triển kinh tế mà còn cho công cuộc phòng giữ đất nước, là cơ sở tốt để nhà nước huy động, sử dụng khi có chiến tranh

Như vậy xã hội thời Lý Trần thành tựu trên lĩnh vực kinh tế đã tạo ra những cơ sở vật chất vững vàng cho sự tồn tại quốc gia độc lập tự chủ và mở ra những điều kiện thuận lợi cho sự phát triễn nền văn hóa dân tộc

2.2 Văn hóa thời Lý Trần.

Cùng với sự lớn mạnh kinh tế chính trị, các vương triều Lý Trần đã chứng kiến sự phát triển rực

rở về văn hóa Đây là giai đoạn thịnh đạt của nền văn hóa Đại Việt, nền văn hóa văn minh Thời

Lý Trần là thời kỳ phục hưng của nền văn hóa Việt cổ bản địa (văn hóa văn minh Văn Lang- Âu lạc) trên nền tảng của sự khôi phục độc lập dân tộc và sự giữ vững chủ quyền quốc gia qua những cuộc kháng chiến của Đại Việt chống Tống, Nguyên, Mông thắng lợi Chủ nghĩa yêu nước, tinh thần dân tộc, ý thức tìm về cội nguồn đã thấm đậm trong môi trường văn hóa thời Lý Trần Trên

cơ sở cốt lõi của nền văn hóa Việt cổ, với tư cách là những vương triều phong kiến độc lập, các triều đình Lý Trần đã chủ động tiếp thu và cải biến những yếu tố của văn hóa Đông Á Trung Hoa, cũng như nền văn hóa Champa phương Nam chịu ảnh hưởng Ấn Độ, thích hợp vào nền văn hóa dân tộc Vì Vậy mà Văn hóa thời Lý Trần thể hiện qua các lĩnh vực như sau:

2.2.1 Tín ngưởng Tôn giáo

Nho giáo được hình thành và phát triển rất lâu đời ở Trung Quốc, do Khổng tử khai sinh ra đạo nho và Mạnh Tử là người kế thừa và phát triển với giáo lý chú trọng đề cao tam tòng, tứ đức, tam cương, ngũ thường, quan trọng nhất là điều nhân Nho giáo được du nhập vào Việt Nam từ đầu thời Bắc thuộc dưới một phương thức giao lưu văn hóa cưởng chế, trong 10 thế kỷ, nó chỉ là một lớp váng mỏng đọng lại trong tầng lớp ưu tú, ảnh hưởng xã hội rất nhỏ bé Mãi đến thời kỳ Lý – Trần, nó trở thành một nhu cầu tư tưởng thiết yếu cho việc xây dựng một thể chế quân chủ tập quyền theo mô hình Đông Á Trung Hoa, cũng như những nguyên lý cơ bản của phép trị nước với

tư tưởng của Mạnh Tử muốn một xã hội có kỹ cương lề lối, trật tự Ông nói phải “tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ’’.Muốn Thiên hạ thái bình phải tu thân trước Tóm lại, Nho giáo chủ trương học cách làm người, cải thiện xã hội Đến thời lý, nho giáo được nhà nước chấp nhận, nhưng vẫn giữ vị trí khá khiêm tốn.Năm 1070,Văn miếu được xây dựng, thờ Chu Công, khổng Tử và các vị Tiên Hiền, làm nơi dạy học cho Hoàng Thái Tử Năm 1075, nhà Lý tổ chức khoa thi thái học sinh đầu tiên( tiến sĩ bây giờ) Năm 1076 lại cho xây tiếp trường Quốc tử Giám ngay giữa kinh đô Thăng Long Do vậy, các nhà vua sùng Phật thời Lý Trần đã cố gắng dung hòa giữa Phật giáo và Nho giáo trong đường lối trị nước nhưng cốt lõi vẫn lấy tư tưởng phật giáo Thời này dòng phái Thảo đường xuất hiện ở nước ta

Các đạo sĩ Đạo giáo đã giữ một vai trò quan trọng trong đời sống tâm linh thời Lý Trần Họ được triều đình mời đi trấn yếm các núi sông trong nước, vào cung làm lễ tống trừ ma quỹ đêm 30 tết, làm phép cầu đảo chống hạn, trừ sâu lúa, giảng giải cho vua về phép tu luyện.Những đạo sĩ nổi tiếng là Thông Huyền, Hứa Tông Đạo Huyền Vân Một số đạo sĩ kiêm thiền tăng như Trần Tuệ Tông, Trịnh Trí Không, Nguyễn Bình An

Các tín ngưỡng dân gian cổ truyền như tín ngưởng thần linh, vật linh, tục thờ Mẫu, tục sùng bái anh hùng, pha trộn với đạo giáo đã được tư do phát triển và khuyến khích Trong hai tác Phẩm Việt