(TIỂU LUẬN) TIỂU LUẬN môn LỊCH sử QUAN hệ QUỐC tế CHỦ đề TÌNH HÌNH THẾ GIỚI SAU CHIẾN TRANH LẠNH ( từ SAU 1991 đến NAY )

Có thểnói, sau chiến tranh lạnh, toàn cầu hoá đã có bước phát triển mới với việc hầuhết các nước trước đây theo nền kinh tế tập trung bao cấp nay đều chuyển sangnền kinh tế thị trường và

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGUYỄN TRÃI

KHOA QUỐC TẾ

BÀI THUYẾT TRÌNH MÔN: LỊCH SỬ QUAN HỆ QUỐC TẾ

Đỗ Thị Kim Oanh Lớp: K19- Ngôn Ngữ Hàn 2

Hà Nội – 2021

I, Liên Xô tan rã và hệ quả của nó:

1, Khái Quát:

- Gần 20 năm sau khi Liên Xô sụp đổ đã có nhiều người viết về nguyên nhân vì sao Liên Xô sụp đổ một cách có hệ thống Nhiều công trình nghiên cứu đã đi đến kết luận sự sụp đổ của Liên Xô có nguyên nhân sâu xa là do những sai lầm, khuyết tật của mô hình XHCN Xô viết, một chế độ xã hội đã đạt những thành tựu vĩ đại, đóng góp to lớn cho sự phát triển của nhân loại, góp phần quyết định cứu loài người khỏi thảm họa phát - xít, nhưng đã trở nên trì trệ, không đáp ứng được yêu cầu phát triển trong tình hình mới Cuộc cải tổ sai lầm ở Liên Xô do

M S Gorbachev đề xướng là nhân tố trực tiếp dẫn đến sự sụp đổ chế độ xã hội chủ nghĩa trên đất nước Liên Xô

Sự sụp đổ của hệ thống xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và Đông Âu cuốinhững năm 80 đầu những năm 90 của thế kỷ XX là một sự kiện đặc biệt quantrọng của thế giới, là một tổn thất hết sức to lớn của những người cộng sản trongquá trình hiện thực hóa học thuyết Mác – Lênin Sự tan rã của Liên bang Xôviết vào cuối 1991 đã làm thay đổi căn bản cục diện chính trị thế giới

Trong giai đoạn 1918 – 1920, nước Nga Xô viết nằm trong vòng vây củachủ nghĩa đế quốc và bị bọn Bạch vệ (được sự hậu thuẫn của nước ngoài) tấncông từ bốn phía Trong giai đoạn đặc biệt khó khăn này, nước Nga Xô viết nontrẻ lâm vào thế “ngàn cân treo sợi tóc” Dưới sự lãnh đạo của Lênin và ĐảngBonsevich, nước Nga Xô viết đã vượt qua thách thức hiểm nghèo để tiếp tụcphát triển

 Ba là, khi tiến hành cải tổ lại phạm phải sai lầm trên nhiều mặt làm cho khủng hoảng thêm trầm trọng Đặc biệt là sai lầm khi thực hiện chế độ đa nguyên đa đảng, từ bỏ quyền lãnh đạo cao nhất của Đảng.

 Bốn là, sự chống phá của các thế lực thù địch trong và ngoài nước có tác động không nhỏ làm cho tình hình trở nên thêm rối loạn

- Đảng Cộng sản Liên Xô đã tha hóa, biến chất sơ bộ có một số biểu hiện lớnsau đây:

+ Một là, Đảng Cộng sản Liên Xô đã vi phạm nguyên tắc tập trung dân chủ

trong sinh hoạt Đảng Đi liền với nó là các bệnh tật: độc đoán, chuyên quyền, không chấp nhận những ý kiến khác với mình; coi thường tập thể, coi thường cấp dưới, tự cho mọi ý kiến của mình là chân lý buộc mọi người phải tuân theo, coi những ai có ý kiến ngược lại là chống đối, thậm chí là thù địch, khi cần thiếtbảo vệ “cái uy” của mình, họ sẵn sàng đối xử với đồng chí, đồng đội như đối với kẻ thù Kết quả là trong sinh hoạt, đảng mất hết sinh khí, mất hết tính chiến đấu Sinh hoạt đảng trở nên tẻ nhạt, khô cứng, độc thoại một chiều Trong điều kiện đó nhiều đảng viên trung kiên, trong sáng không được trọng dụng, cố nín nhịn để tồn tại, những kẻ cơ hội, nịnh bợ có điều kiện được thăng tiến

+ Hai là, Bộ Chính trị, BCHTƯ Đảng Cộng sản Liên Xô đã quan liêu xa rời thực tiễn, để mất quan hệ máu thịt giữa Đảng CSLX với nhân dân Liên Xô Tệ quan liêu làm cho những người lãnh đạo các cấp của Đảng CSLX xa rời thực tế,không có hiểu biết đúng đắn hiện trạng xã hội mà mình đang lãnh đạo, quản lý

Họ thờ ơ trước những nguyện vọng chính đáng của quần chúng, thậm chí không

có rung động, phản ứng trước những nỗi thống khổ, oan ức của một bộ phận quần chúng nhân dân, trong đó có cả một bộ phận đảng viên, cán bộ cấp dưới

+ Ba là, những suy thoái về đạo đức, lối sống của một số lãnh đạo cấp cao giữ

vai trò chủ chốt với những biểu hiện nổi bật: Sống ích kỷ, đặt lợi ích của bản thân, gia đình và người thân lên trên lợi ích của Đảng, của nhân dân; cục bộ địa phương, kéo bè kéo cánh đưa những người thân tín với mình, kể cả những người yếu về năng lực, kém về đạo đức, lối sống vào những vị trí lãnh đạo để làm vây cánh, che chắn bảo vệ mình; tham ô, sống xa hoa, nói một đằng làm một nẻo, cá biệt còn tha hoá, suy đồi về đạo đức, lối sống

Do những bệnh tật kể trên, đại bộ phận quần chúng nhân dân giảm lòngtin đối với sự lãnh đạo của Đảng CSLX, thờ ơ đối với những vấn đề chính trịtrọng đại của đất nước, thậm chí có một số trông chờ, mong muốn có sự thayđổi Chính đó là trạng thái trong Đảng Cộng sản Liên Xô và trong xã hội Liên

Xô vào cuối những năm 80, đầu những năm 90 của thế kỷ XX, đêm trước của

sự sụp đổ, tan rã (1989 – 1991)

- Về hoạt động chống phá của Mỹ và các thế lực chống cộng quốc tế thì rõ ràng,

có đầy đủ thông tin, tư liệu để khẳng định Tuyệt đối không được mơ hồ, mấtcảnh giác Mặt trái của cơ chế thị trường cũng là một nguyên nhân Nhưng nếuquá nhấn mạnh, cường điệu mặt trái của cơ chế thị trường thì khó lòng giảithích được những thoái hoá của Đảng Cộng sản Liên Xô, Đảng Cộng sản TrungQuốc trong thời kỳ Mao Trạch Đông, Xtalin và Prêz nép lãnh đạo, vì thời Mao,thời Xtalin, thời Prêz nép chưa có kinh tế thị trường

+ Về mặt tổ chức, trong suốt quá trình tồn tại, phát triển của mình, Đảng Cộng sản Liên Xô chưa xây dựng được cơ chế hữu hiệu để đảm bảo dân chủ thực sự trong sinh hoạt Đảng Đảng CSLX đã vi phạm nguyên tắc tập trung dân chủ trong suốt quá trình hoạt động Theo chúng tôi, đây là điểm khởi thuỷ, nguồn gốc của mọi biểu hiện khác về sự thoái hoá của Đảng CSLX (quan liêu, tha hoá

về tư tưởng chính trị, thoái hoá về đạo đức, lối sống, chia rẽ mất đoàn kết…) Ở đâu và khi nào trong sinh hoạt đảng thể hiện sục sôi dân chủ, thì đảng có sức sống mãnh liệt Đảng Cộng sản Bôn – sê – vích Nga dưới thời lãnh đạo của Lênin là một ví dụ điển hình

– Từ Cách mạng tháng Mười Nga đến khi Liên Xô tan rã (1917 – 1991)

có thể phân kỳ như sau:

1 Thế hệ cách mạng đầu tiên do Lênin lãnh đạo đã đưa nước Nga Xô viết non trẻ vượt qua thử thách “ngàn cân treo sợi tóc” 1917 – 1920 để tồn tại và phát triển;

2 Thế hệ lãnh đạo thứ hai do Stalin lãnh đạo đã tiêu diệt Chủ nghĩa phát xít Đức – Nhật – Ý và đưa Liên Xô trở thành cường quốc thế giới;

3 Thế hệ lãnh đạo thứ ba ở Liên Xô từ Khơrusốp đến Bregiơnép là những người đã tham gia Chiến tranh Vệ quốc vĩ đại (1941 – 1945) và

họ đã đưa Liên Xô trở thành cường quốc hàng đầu thế giới;

4 Thế hệ lãnh đạo thứ tư với hạt nhân là Góocbachop, là những người sinh ra trong thời kỳ chiến tranh vệ quốc vĩ đại và chưa nếm trải thử thách của chiến tranh

Chính thế hệ lãnh đạo thứ tư đã làm cho Đảng CSLX mất quyền lãnh đạo,làm cho Liên Xô tan rã

– Thế hệ lãnh đạo thứ tư ở Liên Xô với Góocbachop là hạt nhân đã nắmtrong tay mọi quyền lực và mọi nguồn lực của đất nước, nhưng họ không thuậntheo lòng dân, không được dân ủng hộ nên đánh mất toàn bộ cơ đồ sự nghiệp và

bị lịch sử vứt vào sọt rác

– Các đảng cộng sản đang cầm quyền và chưa cầm quyền cần rút ra bàihọc từ thất bại của Đảng CSLX, từ sự tan rã của Liên Xô để vượt qua chínhmình vì hạnh phúc của nhân dân và sự hưng thịnh của đất nước

3, Hệ Quả:

Với “cực” Liên Xô tan rã, hệ thống xã hội chủ nghĩa thế giới không còn tồn tại

và trật tự hai cực Ianta sụp đổ Thế “hai cực” của hai siêu cường không còn nữa

và Mĩ là “cực” duy nhất còn lại.

Liên Xô giải thể thành các nước cộng hòa độc lập

II, Sự điều chỉnh của các nước sau chiến tranh lạnh:

- Bảy tám năm đã trôi qua kể từ khi chiến tranh lạnh chấm dứt và sự tan rã của

hệ thống thế giới 2 cực Tuy nhiên, cho đến nay chưa ai vẽ được rõ nét hình thùcủa hệ thống thế giới mới được mọi quốc gia chấp nhận Một số người cho rằngthế giới hiện nay là đơn cực với một lẽ đơn giản Mỹ là siêu cường duy nhất cònlại và trong vòng 15 - 20 năm tới chưa một nước nào có thể thách thức vai tròsiêu cường của Mỹ Một số khác lại cho rằng thế giới đơn cực ngày nay phảihiểu theo nghĩa thế giới phương Tây là một cực bao gồm 3 trung tâm tư bảnphát triển nhất là Mỹ, Tây Âu và Nhật Bản Một số học giả Trung Quốc thì nói

rõ hơn thế giới hiện nay gồm một siêu và nhiều cường Về hiện tượng, có thểcác bức tranh trên đều đúng Thực tế tình hình thế giới trong 7 năm qua chothấy các nước lớn trước hết là Mỹ vẫn còn có tiếng nói quan trọng, và trong một

số trường hợp có tính chất quyết định đối với việc giải quyết công việc thế giới.Nhưng bên cạnh đó vai trò của các nước trung bình ngày càng tăng Trong một

số trường hợp các nước bậc trung đã có thể đóng góp vai trò chủ đạo, nhất làtrong các vấn đề an ninh khu vực Ngoài ra người ta cũng đã phải chú ý hơn đếnvai trò các nước đang phát triển Điều này được thể hiện không những trongviệc xử lý các cuộc xung đột sắc tộc, tôn giáo trong thế giới đang phát triển, màcòn được thể hiện qua đề nghị của Tổng thư ký Liên Hợp quốc về việc dành chocác nước đang phát triển ở Châu A', Châu Phi và Mỹ Latinh 3 ghế tại Uỷ banthường trực Hội đồng Bảo an Liên Hợp quốc Trước khi đi sâu vào xem xét hệthống nào đang thay thế cho hệ thống thế giới 2 cực trong chiến tranh lạnh, có lẽ

cần nhìn lại những nét lớn của tình hình kinh tế và chính trị thế giới kể từ saukhi chiến tranh lạnh kết thúc.

- Sau khi Chiến tranh lạnh kết thúc, hầu như các quốc gia đều điều chỉnh chiến lược phát triển, lấy kinh tế làm trọng điểm

1 Về kinh tế :

- Sau chiến tranh lạnh, vấn đề kinh tế là nhân tố hàng đầu đối với sự hưng vongcủa mỗi dân tộc Chính phủ nào cũng đặt vấn đề phát triển kinh tế là ưu tiênhàng đầu trong chương trình hành động của mình Điều đó xuất phát từ ba lý do

Một là, bất cứ chính phủ nào muốn đứng vững và duy trì được sự ổn định chínhtrị thì vấn đề hàng đầu là phải cải thiện được đời sống của các tầng lớp nhândân

Hai là, bất cứ nước nào muốn có một vị thế nhất định trong hệ thống quốc tếmới, muốn mở rộng giao lưu và hội nhập vào cộng đồng quốc tế thì trước hếtphải có lực lượng kinh tế và nay là thời cơ để làm việc đó

Ba là, trong thời đại ngày nay, an ninh kinh tế đóng vai trò rất quan trọng trongnền an ninh của mỗi nước

- Điểm nổi bật của tình hình kinh tế thế giới thời gian qua từ sau khi chiến tranhlạnh kết thúc là sự tăng trưởng tương đối liên tục tuy không cao và chưa thật ổnđịnh Đó là do chiến tranh lạnh kết thúc đã phá vỡ bức tường ngăn chia kinh tếthế giới thành hai nền kinh tế song song và về cơ bản đối lập nhau Kinh tế thếgiới trở thành một thị trường thống nhất cùng với khoa học công nghệ khôngngừng phát triển đã giải phóng sức sản xuất của toàn thế giới Tương ứng vớiviệc phát triển của lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất thế giới được cơ cấu lạitheo hướng liên kết hoá và toàn cầu hoá đã đẩy mạnh quá trình giao lưu kinh tếquốc tế, trước hết là thương mại và đầu tư, làm cho tính phụ thuộc lẫn nhau vềmặt kinh tế giữa các quốc gia và vùng lãnh thổ trở thành một quy luật cho sựphát triển Một nhân tố khác thúc đẩy tăng trưởng kinh tế là sự tăng nhanh củanền thương mại thế giới theo hướng tự do hoá

- Tuy nhiên nhìn lại sự phát triển của nền kinh tế thế giới trong thời gian qua cóthể thấy rõ sự phát triển không đồng đều giữa các nước vẫn tiếp tục là một xuhướng không thể đảo ngược Điều nghịch lý là càng phát triển thì hố ngăn cách

giữa các nền kinh tế lại có xu hướng càng rộng ra Quá trình nhất thể hoá nềnkinh tế thế giới cũng diễn ra không đồng đều Từ sau chiến tranh thế giới thứ 2,quá trình này chủ yếu chỉ diễn ra ở 3 trung tâm tư bản chính là Mỹ, Tây Âu vàNhật Bản, và các công ty đa quốc gia là người trực tiếp thực hiện quá trình này.Sau chiến tranh lạnh, tình hình cơ bản vẫn chưa có gì thay đổi đáng kể Trừ EU,quá trình liên kết kinh tế ở các khu vực hoặc đại khu vực cũng chỉ mới ở trình

độ thấp dưới dạng khu vực tự do mậu dịch hay là liên minh quan thuế Có thểnói, sau chiến tranh lạnh, toàn cầu hoá đã có bước phát triển mới với việc hầuhết các nước trước đây theo nền kinh tế tập trung bao cấp nay đều chuyển sangnền kinh tế thị trường và trở thành những thành viên mới của các tổ chức, tàichính thương mại thế giới như WB, IMF, WTO hoặc tổ chức khu vực nhưAPEC, AFTA, NAFTA v.v Nhưng về bản chất, việc tham gia của các thànhviên mới này chưa làm thay đổi tính chất và cơ cấu của các thể chế quốc tế này.Luật chơi vẫn nằm trong tay các nước giàu Nga tuy được tham gia G7 nhưngvới địa vị thấp, do đó G7 chưa biến thành G8 Trung Quốc có nền kinh tế lớnphát triển năng động nhất thế giới không những không được mời tham gia G7

mà việc trở thành thành viên WTO vẫn đang gặp nhiều khó khăn trong việc đápứng những điều kiện chủ yếu do Mỹ đưa ra Về cơ bản vẫn chưa có sự hội nhậpBắc - Nam Trật tự kinh tế thế giới mới đã được người ta nói đến trong 30 nămnay, nhưng cho đến nay vẫn chưa ai hình dung được bóng dáng của nó là nhưthế nào Đó đây đã có tiếng nói bi quan về quá trình toàn cầu hoá và khu vựchoá, kể cả trong các nước phát triển, vì bên cạnh những mặt tích cực thì mặtthách thức của nó cũng rất lớn Nó làm cho sự cạnh tranh giữa các nước và giữacác khu vực trở nên hết sức khốc liệt và có xu hướng dẫn đến chế độ bảo hộmậu dịch khu vực mà phần thiệt thòi luôn thuộc về những nền kinh tế yếu kémhơn

- Tuy vậy, cần thấy rằng quá trình liên kết khu vực và toàn cầu là một xu thế tấtyếu của nền kinh tế thế giới khi lực lượng sản xuất đã vượt qua biên giới quốcgia của một nước để trở thành một lực lượng quốc tế do sự phát triển của cáchmạng khoa học - công nghệ, đặc biệt là cách mạng tin học Cuộc cách mạng này

đã tạo điều kiện cho tất cả các nước có thể thực hiện những bước nhảy vọt trongviệc phát triển kinh tế và đời sống xã hội theo hướng công nghiệp hoá và hiệnđại hoá, đồng thời đòi hỏi tất cả các nước phải cơ cấu lại nền kinh tế của mình

và luôn đặt tất cả các nước trước một nguy cơ tụt hậu, đặc biệt là các nước đangphát triển Song, không ai có thể cưỡng lại xu thế này Bản chất và cơ cấu củacác thể chế kinh tế, tài chính và tiền tệ thế giới vẫn chưa có gì thay đổi về cơbản, bởi nền kinh tế của các nước thành viên mới hội nhập, dù là nước lớn như

Trung Quốc, vẫn chưa đủ sức mạnh để làm thay đổi chúng theo hướng dân chủ

và bình đẳng hơn Nhưng điều này chắc chắn sẽ xảy ra sau vài ba thập niên nữakhi mà vốn và công nghệ không còn là món hàng độc quyền của câu lạc bộ cácnước giàu

2 Nét nổi bật nhất trong nền chính trị thế giới

- Kể từ khi chiến tranh lạnh chấm dứt là sự điều chỉnh chiến lược của tất cả cácnước, nhất là của các nước lớn nhằm giành cho mình một vị trí tối ưu trong hệthống quan hệ quốc tế đang trong quá trình cơ cấu lại Tuy sự điều chỉnh chiếnlược này xuất phát từ những lợi ích dân tộc khác nhau, nhưng nó lại được thúcđẩy bởi những nhân tố khách quan chung:

Một là, chiến tranh lạnh chấm dứt, sự đối đầu đặc biệt là đối đầu về ý thức hệcũng đang dần mất đi Điều này không có nghĩa là hiện nay cuộc đấu tranh về ýthức hệ không còn nữa Nó vẫn tiếp tục nhất là trong nội bộ từng nước Trênphạm vi quốc tế, trong quan hệ giữa các nước với nhau cuộc đấu tranh ý thức hệkhông còn ở vị trí hàng đầu mà diễn ra dưới những hình thức khác ít bạo lựchơn, dưới chiêu bài đấu tranh đòi nhân quyền, dân chủ, đa nguyên, đa đảngv.v Do đó về cơ bản thế giới đã chuyển từ thời kỳ đối đầu sang thời kỳ vừađấu tranh vừa hợp tác trong cùng tồn tại hoà bình hoặc ít nhất là tránh đối đầu

Hai là, sự tan rã của thế giới hai cực Sự sụp đổ của Liên Xô làm cho Mỹ trởthành siêu cường duy nhất còn lại trên thế giới Nhưng điều này không đồngnghĩa với việc xem trật tự thế giới sau chiến tranh lạnh là trật tự thế giới mộtcực, bởi lẽ rất đơn giản là Mỹ không còn đủ sức cả về kinh tế lẫn chính trị đểđiều khiển thế giới theo ý muốn của mình

- Không những các nước lớn như Trung Quốc, Ấn Độ không làm theo gậy chỉhuy của Mỹ, mà ngay những nước vốn là đồng minh của Mỹ trong chiến tranhlạnh ngày nay cũng dám đứng lên thách thức sự lãnh đạo của Mỹ Nhân tố nàyđang đóng một vai trò quan trọng trong sự điều chỉnh chiến lược của các nướctheo hướng đa phương, đa dạng hoá quan hệ quốc tế

Ba là, nhân tố kinh tế và khoa học công nghệ ngày càng có vị trí quan trọngtrong quan hệ quốc tế

- Những nhân tố trên đây vừa thúc đẩy quá trình điều chỉnh hay đổi mới trongchính sách đối ngoại của các nước vừa vạch ra những giới hạn và thách thức mà

các nước phải vượt qua trong khi phải thực hiện những mục tiêu chiến lược củamình Điều này thể hiện khá rõ qua việc xem xét quá trình điều chỉnh chiến lượccủa các nước lớn từ sau khi chiến tranh lạnh kết thúc.

a) Mỹ:

- Sau khi Liên Xô và các nước XHCN Đông Âu sụp đổ và thất bại của Iraqtrong chiến tranh Vùng Vịnh, George Bush vội vàng tuyên bố về "một trật tựthế giới mới" tức là trật tự thế giới một cực Cực đó là Mỹ Nhưng "trật tự thếgiới mới" đó đã sớm sụp đổ cùng với thất bại của người chủ xướng ra nó trongcuộc bầu cử Tổng thống Mỹ (1992) Từ việc thất cử của George Bush và thắng

cử của Bill Clinton có thể rút ra 2 kết luận bổ ích về chính trường Mỹ Một làvấn đề quan tâm hàng đầu của nhân dân Mỹ sau chiến tranh lạnh là các vấn đềnội bộ, đặc biệt là vấn đề kinh tế Những vấn đề đối ngoại ít có tác động đối với

cử tri Mỹ George Bush bị thất cử chính là do nền kinh tế Mỹ lúc này đangtrong cơn suy thoái Hai là thời thế đã thay đổi, nhân dân Mỹ cũng muốn có sựthay đổi George Bush, một cựu chiến binh của chiến tranh lạnh cần nhường chỗcho một người lãnh đạo thuộc thế hệ trẻ hơn

- Là người được sinh ra sau chiến tranh thế giới thứ II và là Tổng thống đầu tiêncủa nước Mỹ trong thời kỳ sau chiến tranh lạnh, Bill Clinton có tham vọng đểlại dấu ấn trong lịch sử nước Mỹ bằng một chiến lược mới thay thế cho chiếnlược "ngăn chặn" của thời kỳ chiến tranh lạnh Ngày 27/9/1993 ông ta cho công

bố chiến lược mới này trong diễn văn đầu tiên đọc trước Đại hội đồng Liên Hợpquốc dưới cái tên là chiến lược "mở rộng dân chủ" Ngày nay người ta gọi là

"Học thuyết Clinton" Theo những người đã tham gia soạn thảo thì nội dung chủyếu của chiến lược "mở rộng dân chủ" tập trung vào 4 điểm :

1) Tăng cường các "nền dân chủ thị trường"

2) Thúc đẩy và củng cố các nền dân chủ mới và các nền kinh tế thịtrường ở nơi nào có thể

3) Chống lại sự xâm lược và ủng hộ việc tự do hoá các Nhà nước thùđịch với nền dân chủ

4) Giúp nền dân chủ và các nền kinh tế thị trường bám rễ vào nhữngkhu vực có "mối quan tâm nhân đạo lớn nhất" Trong phát biểu tại Liên hợp

quốc, Clinton nói rõ : "Trong chiến tranh lạnh chúng ta tìm cách ngăn chặn mối

đe doạ đối với sự sống còn của các thể chế tự do

- Giờ đây chúng ta tìm cách mở rộng tập hợp các quốc gia sống dưới các thể chế

tự do đó" Như vậy Mỹ đã chuyển từ chiến lược "ngăn chặn" trong chiến tranhlạnh sang chiến lược "mở rộng" và chuyển vai trò của Mỹ trên thế giới từ "senđầm quốc tế" sang "người lãnh đạo thế giới" Để tiếp tục giành quyền lãnh đạothế giới và ngăn chặn không cho bất kỳ quốc gia nào có thể nổi lên thách thứcvai trò của Mỹ, hoạt động ngoại giao của Mỹ theo học thuyết Clinton trong thờigian qua chủ yếu tập trung vào 3 hướng:

+ Một là củng cố, nâng cấp và mở rộng hệ thống các Hiệp ước an ninh đã có

từ thời chiến tranh lạnh

+ Hai là Mỹ thúc đẩy việc hình thành một loạt các khu vực mậu dịch tự donhư NAFTA ở Bắc Mỹ, FTAA cho toàn châu Mỹ, TAFTA cho hai bờ Đại TâyDương, APEC cho Châu A' - Thái Bình Dương, WTO cho toàn thế giới v.v

Mỹ tin rằng thông qua việc buôn bán tự do sẽ dẫn đến việc tự do hoá nền chínhtrị của các nước và thông qua việc phát triển kinh tế sẽ dần dần tạo ra một tầnglớp trung lưu, ngay cả ở những nước trước kia theo nền kinh tế bao cấp, tánthưởng những giá trị dân chủ của Mỹ và phương Tây

+ Ba là, thúc đẩy dân chủ và nhân quyền ra toàn thế giới và sử dụng chiêu bàinày để mặc cả với các nước muốn có đầu tư công nghệ và buôn bán với Mỹ

- Việc chính quyền Clinton thực hiện mở rộng NATO và nâng cấp Hiệp ước anninh Mỹ - Nhật đang gặp phải sự chống đối của Nga và Trung Quốc cũng nhưnhiều nước khác và kể cả trong nước Mỹ Sự can dự của Mỹ vào việc giải quyếtcác cuộc xung đột khu vực tuy đã giúp cho các bên tranh chấp đi vào thươnglượng, nhưng rõ ràng không thể giúp giải quyết dứt điểm từ vấn đề Trung Đôngđến Bosnia, bắc Ireland, bán đảo Triều Tiên v.v Việc Mỹ tránh can dự vàocuộc xung đột ở Châu Phi cho thấy sự hạn chế của Mỹ do "hội chứng Somalie".Trên vấn đề nhân quyền, dân chủ, Mỹ cũng có bước lùi rõ rệt Clinton từ chỗtuyên bố rất gay gắt trong diễn văn tranh cử đối với việc "Trung Quốc vi phạmnhân quyền" đến việc buộc phải tuyên bố không gắn vấn đề nhân quyền vớiquan hệ kinh tế, và việc Mỹ phải thừa nhận Châu A' có quan niệm khác Mỹ vớivấn đề dân chủ, nhân quyền là một ví dụ Cho đến nay có lẽ vấn đề thànhcông nhất của chính quyền Clinton trên mặt trận đối ngoại là vấn đề tự do hoáthị trường thế giới Bản thân Clinton cũng giành nhiều công sức thúc đẩy vấn đề

này như ký NAFTA với Mexico và Canada, triệu tập Hội nghị cấp cao APECđầu tiên ở SEATLE và thúc đẩy việc thành lập WTO thay cho GATT Tuynhiên vai trò của Mỹ trong các tổ chức này cũng gặp nhiều hạn chế Thủ tướngMalaysia tẩy chay Hội nghị SEATLE ; Trung Quốc vẫn từ chối chấp nhậnnhững điều kiện do Mỹ đặt ra để Trung Quốc trở thành thành viên của WTOtrong lúc Nhật tỏ ý nhân nhượng ; ở Đông Nam A' tuy không chấp nhận việcASEAN kết nạp Myanma nhưng Mỹ vẫn phải dự Hội nghị ASEAN PMC vàtham gia ARF do ASEAN chủ trì.

- Tuy là siêu cường duy nhất còn lại sau chiến tranh lạnh, nhưng có nhiềunguyên nhân khiến Mỹ không phát huy được sức mạnh của mình để lãnh đạothế giới hay đưa thế giới đi theo một trật tự mong muốn

Một là tuy sức mạnh quân sự Mỹ là vô địch song sau chiến tranh lạnh nó khôngthể được sử dụng để giải quyết các vấn đề thế giới

Hai là tính độc lập tự chủ của nhân dân thế giới sau chiến tranh lạnh rất cao, họkhông dễ gì chấp nhận sự áp đặt của Mỹ, không chỉ các nước lớn như TrungQuốc, Nga, Châu Âu mà ngay cả các nước đang phát triển

Ba là về mặt kinh tế Mỹ không còn mạnh như hồi sau chiến tranh thế giới thứ 2

để tài trợ cho vai trò lãnh đạo thế giới của Mỹ Trước sự suy yếu về kinh tế,nhân dân Mỹ có xu hướng muốn chính quyền Mỹ chú ý hơn đến các vấn đềtrong nước vì đối với học mối đe doạ của Liên Xô và chủ nghĩa cộng sản naykhông còn nữa Mặt khác cũng cần phải thấy rằng với sức mạnh của mình, tiếngnói của Mỹ vẫn còn tiếp tục có trọng lượng trên trường quốc tế Tuy không còn

đủ sức một mình giải quyết công việc thế giới và không thể tẩy chay không can

dự vào những vấn đề diễn ra không hoàn toàn theo ý mình nhưng một số vấn đềphức tạp trên thế giới sẽ không thể giải quyết được nếu không có sự tham giacủa Mỹ

b) Trung Quốc:

- Khách quan mà nói thì việc kết thúc chiến tranh lạnh và sự sụp đổ của Liên Xô

đã tạo một môi trường quốc tế hết sức thuận lợi cho Trung Quốc để thực hiện kếhoạch 4 hiện đại hoá nhằm đưa Trung Quốc sớm lên vị trí cường quốc thế giới

Về mặt lý thuyết, hình như Trung Quốc không phải điều chỉnh gì cả vì từ 1982Trung Quốc đã chủ trương một chính sách ngoại giao độc lập tự chủ không liênminh với bất cứ một nước nào Công cuộc hiện đại hoá ở Trung Quốc bắt đầu từ

năm 1978 và nền kinh tế Trung Quốc từ đó đã từng bước đi theo kinh tế thịtrường Song thực tế không hẳn như vậy Sau 10 năm cải cách, bên cạnh một sốthành tựu, kinh tế Trung Quốc đã gặp những khó khăn lớn nếu không nói làkhủng hoảng Việc chạy theo tốc độ phát triển cao làm cho nền kinh tế TrungQuốc quá nóng, thất nghiệp và lạm phát cao, sản xuất nông nghiệp trì trệ, sựmất cân đối trong nền kinh tế và giữa các khu vực của đất nước ngày càng trầmtrọng.

- Về mặt đối ngoại, việc Liên Xô tan rã và nước Nga suy yếu là có lợi choTrung Quốc về mặt an ninh ở phía Bắc, nhưng những đảo lộn ở Liên Xô vàĐông Âu cộng với sự bất mãn của một bộ phận nhân dân nhất là giới trí thức vàsinh viên đã khởi mầm cho cuộc bạo loạn mùa hè 1989, đặc biệt là vụ Thiên AnMôn Sự sụp đổ của Liên Xô cũng làm cho giá trị của Trung Quốc trong chiếnlược của Mỹ ở Viễn Đông bị suy giảm và làm cho Mỹ xem Trung Quốc từ chỗnhư một bạn đồng minh thực tế trong suốt gần 20 năm cuối của chiến tranhlạnh, đang biến thành vật cản đường của chủ nghĩa bá quyền Mỹ ở Châu Á -Thái Bình Dương Mỹ lấy cớ vụ Thiên An Môn để áp đặt lệnh cấm vận và côlập Trung Quốc, đồng thời tăng việc chuyển giao vũ khí cho Đài Loan Trướctình hình đó Trung Quốc phải điều chỉnh chính sách đối nội và đối ngoại củamình cho phù hợp với tình hình mới

- Nhờ sự điều chỉnh đó (thể hiện qua Nghị quyết của Đại hội 14 Đảng Cộng sảnTrung Quốc - 1992) nền kinh tế đã có những bước phát triển ngoạn mục và cóthể trong 1 - 2 thập kỷ tới Trung Quốc sẽ trở thành nền kinh tế lớn nhất thế giới

Về mặt đối ngoại, việc khẳng định lại chính sách ngoại giao độc lập tự chủtrong môi trường sau chiến tranh lạnh đã làm cho không gian chiến lược củangoại giao Trung Quốc rộng rãi hơn và Trung Quốc có nhiều khả năng lựa chọnhơn trong việc hội nhập quốc tế Trung Quốc theo đuổi một chính sách ngoạigiao năng động tích cực và thực dụng hơn Vấn đề quan tâm hàng đầu củaTrung Quốc hiện nay là duy trì và củng cố môi trường quốc tế thuận lợi để hậuthuẫn cho chính sách mở cửa và 4 hiện đại hoá Vì vậy, mặc dù không hài lòngvới trật tự và thể chế quốc tế hiện nay, nhưng Trung Quốc vẫn chủ trương tăngcường hội nhập quốc tế, vì chỉ bằng con đường này Trung Quốc mới có một vaitrò tích cực trong việc xây dựng hệ thống quốc tế mới Đối với các nước côngnghiệp phát triển phương Tây, mặc dù bất đồng và cạnh tranh là mặt không baogiờ bị triệt tiêu, song Trung Quốc vẫn chủ trương cải thiện quan hệ vì biết rằngcông cuộc hiện đại hoá Trung Quốc phụ thuộc rất lớn vào vốn, công nghệ và thịtrường các nước này Đặc biệt đối với Mỹ, Trung Quốc cũng tỏ ra rất mềm

mỏng Tuy 2/3 thời gian sau chiến tranh lạnh, quan hệ Trung - Mỹ xấu đi,nhưng Trung Quốc đã tránh không biến quan hệ trở lại thời kỳ đối đầu.

- Đối với các nước đang phát triển, Trung Quốc cũng có những sự điều chỉnhđáng chú ý Tuy vẫn xem mình là một nước đang phát triển nhưng Trung Quốckhông còn tự nhận là đại diện hoặc muốn trở thành người lãnh đạo của thế giớicác nước đang phát triển Trung Quốc không còn viện trợ đáng kể cho các nướcđang phát triển mà trái lại trong nhiều trường hợp còn trở thành đối thủ cạnhtranh về thương mại Trung Quốc không hài lòng về những bất công đang tồntại trong hệ thống KT - TM thế giới, nhưng cũng không hô hào phải xây dựngmột trật tự kinh tế quốc tế mới Là hội viên thường trực của Hội đồng Bảo anLiên hợp quốc nhưng Trung Quốc nhiều lần không chống lại các nghị quyết chophép Mỹ can thiệp vào các nước đang phát triển

- Trong việc điều chỉnh chiến lược của mình, Trung Quốc rất coi trọng quan hệquốc tế ở Châu A' - Thái Bình Dương và Đông Nam A', Trung Quốc tham giavào các diễn đàn chính trị, kinh tế, an ninh khu vực, tham gia vào việc làm dịutình hình ở bán đảo Triều Tiên, bình thường hoá và tăng cường quan hệ với cácnước láng giềng, là đối tác đối thoại với ASEAN, tham gia diễn đàn ARF vàchủ trương gác vấn đề chủ quyền và giải quyết hoà bình vấn đề tranh chấp ởquần đảo Trường Sa

- Tuy nhiên bên cạnh những chính sách và hành động tích cực, dư luận thế giớivẫn còn nhiều lo ngại đối với Trung Quốc Việc Trung Quốc phấn đấu trở thànhmột cường quốc giàu mạnh nhất nhì thế giới là điều chính đáng Nước nào cũnglàm như vậy Đi đôi với việc hiện đại hoá kinh tế thì việc hiện đại hoá quân sự

là một điều tất yếu Song người ta vẫn còn nghi ngại về ý đồ lâu dài của TrungQuốc không phải vì thuyết "mối đe doạ của Trung Quốc" do Mỹ và phương Tâynêu ra Báo chí Trung Quốc nêu ra phương châm xử thế đối với tình hình thếgiới hiện tại là "Bình tĩnh quan sát, dấu mình cho kỹ và không bộc lộ lực lượng"làm cho người ta dù muốn hay không cũng phải suy nghĩ ý đồ của Trung Quốc.Đối với khu vực Đông A', những hoạt động của Trung Quốc cũng gây nhiều lolắng như việc quốc hội Trung Quốc thông qua Pháp lệnh lãnh hải (2/1992) đặtgần 3 triệu km2 Biển Đông Trung Quốc và Biển Đông Việt Nam vào vùng lãnhhải thuộc chủ quyền Trung Quốc; việc hải quân, tàu khoan dầu và tàu đánh cáTrung Quốc thường xuyên xâm nhập lãnh hải Việt Nam, Philippines v.v Songđiều làm người ta lo ngại và cái cớ để các thế lực thù địch Trung Quốc lợi dụng

là đôi khi lời nói của Trung Quốc không đi đôi với việc làm Điều đó cắt nghĩa