Khu vực bị ảnh hưởng nhiều nhất là vùng đồng bằng sông Hồng với hơn 300.000 hộ, tiếp đến là Đông Nam Bộ với 108.000 hộ, đặc biệt thành phố Hà Nội là địa phương có số hộ bị ảnh hưởng lớn
Trang 1TS TrÇn Quang Huy *
1 Sự cần thiết xây dựng chính sách hỗ
trợ khi Nhà nước thu hồi đất
Từ năm 2010 đến năm 2020 Việt Nam
cần có thêm 1 tỉ m2 nhà ở để phục vụ nhu
cầu nhà ở của xã hội và qua đó mỗi năm tới
đây cần xây dựng 100 triệu m2 nhà ở để đáp
ứng nhu cầu nhà ở cho người dân ở cả 2 khu
vực thành thị và nông thôn Theo thống kê,
cho đến tháng 8 năm 2010 chúng ta có 254
khu công nghiệp với tổng diện tích 68.800
hecta,(1) 15 khu kinh tế với tổng diện tích
627.623 hecta đất.(2) Những con số nói trên
để khẳng định rằng, quá trình công nghiệp
hoá và hiện đại hoá đất nước, nhu cầu đất đai
cho việc đầu tư xây dựng các khu đô thị mới,
khu công nghiệp, khu công nghệ cao, khu
kinh tế nói riêng và cho sự phát triển kinh tế
nói chung của đất nước là rất cần thiết Do
vậy, quỹ đất phục vụ cho công cuộc phát
triển nói trên cần phải lấy từ nhiều nguồn
trong đó có phần từ thu hồi đất của tổ chức,
cá nhân và hộ gia đình
Nhu cầu sử dụng đất cho công nghiệp
hoá và đô thị hoá đối với một nước còn
chậm phát triển như Việt Nam là rất lớn
Vấn đề đặt ra là đảm bảo sự cân đối giữa
việc giữ gìn an ninh lương thực quốc gia, giữ
được quỹ đất nông nghiệp cho nông dân với
quá trình đô thị hoá nhanh hiện nay để nông
dân không bị mất đất Việc thu hồi đất trong
5 năm qua theo báo cáo của Bộ nông nghiệp
và phát triển nông thôn với diện tích hơn
366.000 hecta đất nông nghiệp, tác động đến gần 627.495 hộ gia đình với khoảng 950.000 lao động và ảnh hưởng tới đời sống của hơn 2,5 triệu người, trong đó có những hộ gia đình rơi vào tình trạng bị bần cùng hoá.(3) Đây chính là những cảnh báo quan trọng khi nhiều địa phương vẫn lấy đất nông nghiệp để xây dựng khu công nghiệp, khu đô thị mới
và phê duyệt các quy hoạch sân golf Trung bình chung, cứ thu hồi mỗi hecta đất nông nghiệp sẽ có 10 nông dân bị mất việc và với tốc độ 73,2 nghìn hecta đất bị thu hồi mỗi năm sẽ có 70 vạn nông dân không có công
ăn việc làm Khu vực bị ảnh hưởng nhiều nhất là vùng đồng bằng sông Hồng với hơn 300.000 hộ, tiếp đến là Đông Nam Bộ với 108.000 hộ, đặc biệt thành phố Hà Nội là địa phương có số hộ bị ảnh hưởng lớn nhất nước với 138.291 hộ gia đình.(4) Theo đánh giá của đại diện Ngân hàng thế giới (World
Bank) tại Việt Nam thì: “nông dân là những
người nghèo nhất, nhưng cùng với quá trình hiện đại hoá đất nước, họ đã bị kéo vào vòng xoáy của sự nghèo đói”.(5) Chúng tôi hết sức chia sẻ với quan điểm trên, bởi vì khi bị thu hồi đất, người dân được nhận một khoản tiền bồi thường nhưng đa phần nông dân lại tiêu tốn các khoản tiền lớn vào việc mua sắm, xây dựng nhà cửa, có tiết kiệm thì sau một vài năm họ trở nên “vô sản” Tại các địa
* Trường Đại học Luật Hà Nội
Trang 2phương bị thu hồi đất, có tới 67% số hộ vẫn
phải quay trở lại nghề nông, chỉ có 13% có
nghề khác ổn định Trong quá trình thực hiện
Nghị định của Chính phủ số 17/2006/NĐ-CP
ngày 27/01/2006 về sửa đổi, bổ sung một số
điều của các Nghị định của Chính phủ về thi
hành Luật đất đai, một số địa phương đã giao
đất sản xuất kinh doanh phi nông nghiệp cho
người dân trong trường hợp bị thu hồi trên
30% đất nông nghiệp của người trực tiếp sản
xuất.(6) Điều đáng tiếc là mục đích của việc
giao đất dịch vụ này cho người dân là để họ
có kế sinh nhai trên đất kinh doanh phi nông
nghiệp, bởi vì đa phần quỹ đất này các địa
phương thường bố trí gần các trục đường
giao thông, liên thôn liên xã thuận tiện cho
kinh doanh và các nghề về dịch vụ Song,
người được giao các suất đất dịch vụ này lại
sang nhượng cho các đối tượng không trực
tiếp sản xuất nông nghiệp và dùng khoản
tiền này cho các mục đích tiêu dùng Hậu
quả là họ dần trở nên trắng tay, không còn tư
liệu sản xuất và đất đai lại rơi vào giới đầu
cơ đất, găm đất chờ cho các quy hoạch triển
khai để thu lợi Mặt khác, tuy tha thiết với
nghề nông nhưng thực tế đáng buồn là
không có đất cho sản xuất, cho nên đại bộ
phận những hộ nông dân này lại rơi vào cảnh
thất nghiệp cùng với các tệ nạn xã hội kéo
theo Vậy nên chính sách nào cho nông dân
để họ không những thoát nghèo, không bị tái
nghèo trong bối cảnh số lượng lớn lao động
dôi dư trong độ tuổi từ 35 - 60 tại các địa
phương đang chiếm một khối lượng lớn?
Việt Nam là đất nước có trên 70% lao
động sống bằng nghề nông Bởi vậy, lo cho
nông dân chính là lo cho nền tảng quốc gia,
lo cho an sinh xã hội của đất nước và cũng chính là bảo đảm quyền con người cho chủ thể đông đảo nhất ở nước ta nhưng cũng bị ảnh hưởng nhiều nhất của quá trình phát triển Từ khía cạnh đời sống đó, trong những năm qua, đặc biệt từ sau khi ban hành Luật đất đai năm 2003, Nhà nước đã nỗ lực đưa ra nhiều quy định mới về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất cho các mục tiêu phát triển Các chính sách của Nhà nước cũng chính là để an dân, ổn định về kinh tế-xã hội và chăm lo đời sống cho người lao động khi mất tư liệu sản xuất quan trọng nhất là đất đai
2 Cơ sở pháp lí của việc thực thi chính sách hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất
Từ sau Luật đất đai năm 2003, các nghị định của Chính phủ đã cụ thể hoá nhiều chính sách quan trọng về thu hồi đất, trước hết là Nghị định của Chính phủ
số 197/2004/NĐ-CP ngày 3/12/2004 về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất Văn bản này nhằm tạo ra chính sách bồi thường công khai, minh bạch và đáp ứng các lợi ích giữa Nhà nước, nhà đầu
tư và người bị thu hồi đất Tuy nhiên, qua thực tế thực hiện, vấn đề lớn nhất trong các quy định về bồi thường và hỗ trợ chính là thu xếp cuộc sống và việc làm ổn định cho người lao động Bởi vậy, Nghị định của Chính phủ
số 17/2006/NĐ-CP ngày 27/1/2006 về sửa đổi bổ sung một số điều của các nghị định hướng dẫn thi hành Luật đất đai và Nghị định của Chính phủ số 187/2004/NĐ-CP về việc chuyển công ti nhà nước thành công ti cổ phần đã quy định cụ thể về việc bố trí đất sản xuất kinh doanh phi nông nghiệp cho
Trang 3người bị thu hồi từ trên 30% diện tích đất
nông nghiệp.(7) Với quy định này, người lao
động khi bị mất một diện tích khá lớn đất
nông nghiệp và có khó khăn về tư liệu sản
xuất thì sẽ được bố trí đất kinh doanh dịch vụ
ở vị trí thuận lợi để có nguồn sống và thu
nhập Đây là chính sách thể hiện sự quan tâm
từ phía Nhà nước đối với thực trạng một bộ
phận người lao động bị mất đất hoặc thiếu đất
nông nghiệp hiện nay có được sự hỗ trợ cần
thiết để an cư và ổn định cuộc sống
Để tiếp tục hoàn thiện các quy định về bồi
thường, hỗ trợ và tái định cư, Chính phủ ban
hành Nghị định số 84/2007/NĐ-CP ngày
25/05/2007 quy định bổ sung về việc cấp giấy
chứng nhận quyền sử dụng đất, thu hồi đất,
thực hiện quyền sử dụng đất, trình tự thủ tục
bồi thường, tái định cư khi Nhà nước thu hồi
đất và giải quyết khiếu nại về đất đai Văn
bản này lần đầu tiên chi tiết hoá quy trình, thủ
tục về thu hồi đất, một vấn đề quan trọng mà
các nghị định trước đây của Chính phủ không
đề cập hoặc đề cập một cách không đầy đủ
Từ đó, các địa phương đã từng bước nâng
mức bồi thường và hỗ trợ cho người dân khi
bị thu hồi đất, đặc biệt là các chính sách về hỗ
trợ Hà Nội trong những năm qua có những
quy định rất cụ thể về vấn đề này, ví dụ:
Quyết định của UBND thành phố Hà Nội số
18/2008/QĐ-UBND ngày 29/8/2008 quy định
về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư trên địa
bàn thành phố Hà Nội, Quyết định của
UBND thành phố Hà Nội số
108/2009/QĐ-UBND ngày 29/09/2009 quy định về bồi
thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước
thu hồi đất trên địa bàn thành phố Hà Nội(8)
nhằm cụ thể hoá nghị định của Chính phủ
Thực tế, các quy định về bồi thường, hỗ trợ vẫn chưa đáp ứng đúng yêu cầu về mặt lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người bị thu hồi đất Trong quyền lợi chung này, người bị thu hồi đất vẫn là người bị thiệt thòi nhất, kế đến là lợi ích Nhà nước Trong khi đó, đối với “địa tô chênh lệch” doanh nghiệp là người hưởng lợi nhiều nhất khi được Nhà nước giao đất để thực hiện dự
án đầu tư Do đó, việc Chính phủ ban hành Nghị định số 69/2009/NĐ-CP ngày 13/08/2009 quy định bổ sung về quy hoạch sử dụng đất, giá đất, thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư nhằm cụ thể hoá hơn nữa các quy định về bồi thường và hỗ trợ phù hợp với giá đất trên thị trường chuyển nhượng quyền sử dụng đất tại các địa phương Nghị định này
có hiệu lực pháp lí từ ngày 01/10/2009 và gây các phản ứng khác nhau trong việc thực hiện nghĩa vụ tài chính của doanh nghiệp và những thay đổi có lợi hơn cho người bị thu hồi đất, đặc biệt là các chính sách về hỗ trợ Nói cách khác, chính sách hỗ trợ có nhiều quy định mới và đáp ứng tốt hơn các lợi ích
của người bị thu hồi đất
3 Các quy định cụ thể về hỗ trợ người
sử dụng đất khi thu hồi đất
Theo quy định tại Nghị định của Chính phủ số 69/2009/NĐ-CP ngày 13/08/2009 quy định bổ sung về quy hoạch sử dụng đất, giá đất, thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư cần phân biệt các loại hỗ trợ sau đây: 1) Hỗ trợ di chuyển, hỗ trợ tái định cư trong trường hợp thu hồi đất ở; 2) Hỗ trợ
ổn định đời sống và sản xuất, hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp và tạo việc làm trong trường hợp thu hồi đất nông nghiệp; 3) Hỗ
Trang 4trợ đối với đất nông nghiệp trong khu dân
cư và đất vườn, ao không được công nhận
là đất ở; 4) Hỗ trợ khác
3.1 Hỗ trợ trong trường hợp thu hồi đất ở
Khi thu hồi đất ở, người sử dụng đất có
thể mất toàn bộ diện tích đất ở hoặc một
phần, có thể tái định cư tại chỗ, tái định cư ở
nơi mới, có thể không phải di chuyển hoặc
phải di chuyển đến nơi ở mới Do đó, người
bị thu hồi đất có thể phát sinh các thiệt hại
khác nhau và cần phải được hỗ trợ, giúp đỡ
từ phía Nhà nước Khi thu hồi đất ở, người
sử dụng đất sẽ được nhận 2 loại hỗ trợ, đó là
hỗ trợ di chuyển và hỗ trợ tái định cư
3.1.1 Hỗ trợ di chuyển
Việc di chuyển từ nơi ở cũ đến nơi ở mới
hoặc từ cơ sở cũ đến cơ sở mới đều phát sinh
thiệt hại nhất định cho người bị thu hồi đất
Chủ thể bị thu hồi đất có thể là tổ chức, cá
nhân, hộ gia đình Họ phải tháo dỡ nhà ở,
công trình xây dựng hoặc các cơ sở vật chất
của doanh nghiệp để đến nơi ở mới Do đó,
quy định về hỗ trợ di chuyển đối với từng
đối tượng được quy định như sau:
1) Đối với hộ gia đình, cá nhân khi Nhà
nước thu hồi đất ở mà phải di chuyển chỗ ở
thì được hỗ trợ kinh phí để di chuyển
Kinh phí di chuyển để hỗ trợ cho hộ gia
đình, cá nhân do UBND cấp tỉnh quy định
cụ thể Tuy nhiên, trong quá trình di chuyển
chỗ ở cần phân biệt trường hợp có thể thu
xếp chỗ ở mới ổn định trong thời gian chờ
tạo lập chỗ ở mới và trường hợp không có
chỗ ở nào khác cần sự hỗ trợ từ Nhà nước
Đối với trường hợp này họ sẽ được bố trí
vào khu tái định cư, khu nhà tạm hoặc hỗ
trợ tiền thuê nhà
2) Tổ chức được Nhà nước giao đất, cho thuê đất hoặc đang sử dụng đất hợp pháp khi Nhà nước thu hồi mà phải di chuyển cơ sở sản xuất kinh doanh thì được hỗ trợ kinh phí
để tháo dỡ, di chuyển và lắp ráp
Các kinh phí hỗ trợ cho việc di chuyển doanh nghiệp đến nơi kinh doanh mới do UBND cấp tỉnh quy định phù hợp với điều kiện của từng địa phương
3.1.2 Hỗ trợ tái định cư Mỗi gia đình, mỗi cá nhân đều có một nơi chốn sinh sống để an cư, ở đó gắn với phong tục tập quán, truyền thống, thói quen sinh hoạt và môi trường văn hoá riêng biệt
Do đó, di chuyển để sinh sống ở một nơi mới, với tập quán mới, cơ sở vật chất mới và điều kiện sống mới là những vấn đề luôn được người bị nhà nước thu hồi đất phải di chuyển chỗ ở quan tâm Cho nên về nguyên tắc, các chính sách về bồi thường và hỗ trợ phải tạo điều kiện cho người bị thu hồi đất
có cuộc sống ở nơi mới phải bằng hoặc tốt hơn so với nơi ở cũ Cùng với điều kiện sống phải tốt hơn, cơ sở hạ tầng tốt hơn tại nơi tái định cư, từ đó để người bị thu hồi đất hoàn toàn yên tâm với cuộc sống khi di chuyển đến nơi ở mới Khoản 1 Điều 19 Nghị định
số 69/2009/NĐ-CP quy định: “1 Nhà ở, đất
ở tái định cư được thực hiện theo nhiều cấp
nhà, nhiều mức diện tích khác nhau phù hợp với mức bồi thường và khả năng chi trả của người được tái định cư ”
Quy định trên đã lượng hoá việc tái định
cư cho người bị thu hồi đất Đối với nhà ở tái định cư không thể có mô hình chung cho mọi đối tượng thụ hưởng suất nhà ở tái định
cư, bởi vì diện tích nhà đất bị thu hồi của các
Trang 5hộ gia đình không giống nhau, số nhân khẩu
khác nhau, khả năng chi trả của từng gia
đình khác nhau Do đó, nhà ở tái định cư sẽ
có quy mô diện tích khác nhau để đáp ứng
nhu cầu đa dạng của người bị thu hồi đất
Mặt khác, đối với đất ở tái định cư, UBND
tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương cần có
quy định cụ thể về hạn mức giao đất ở tái
định cư hoặc suất đất ở tái định cư trong
trường hợp có quỹ đất Các quy định phải
công khai trên cơ sở nguyên tắc công bằng,
có tính đến số diện tích từng hộ bị thu hồi
(thu hồi nhiều diện tích được bố trí từ 1,5
đến 2 lần suất đất ở tái định cư cho từng khu
vực cụ thể)
Bên cạnh việc quy định về đối tượng
được giao đất ở hoặc được nhận nhà ở tái
định cư, pháp luật đất đai cũng xác định rõ
khoản tiền chênh lệch trong 3 trường hợp: 1)
Nếu số tiền bồi thường, hỗ trợ nhỏ hơn giá
trị suất tái định cư tối thiểu thì Nhà nước hỗ
trợ cho người bị thu hồi đất phần chênh lệch;
2) Nếu người bị thu hồi đất không nhận nhà
ở, đất ở tái định cư thì được hỗ trợ phần
chênh lệch giữa giá trị số tiền bồi thường hỗ
trợ và suất đất ở, nhà ở tái định cư mà họ
không nhận; 3) Nếu hộ gia đình, cá nhân tự
lo được nhà ở, đất ở mà không nhận phần
chênh lệch giữa tiền bồi thường, hỗ trợ với
suất đất ở, nhà ở tái định cư thì được hỗ trợ
một khoản tiền tương đương suất đầu tư hạ
tầng tính cho mỗi hộ gia đình, cá nhân tại
khu tái định cư tập trung
3.2 Hỗ trợ trong trường hợp thu hồi đất
nông nghiệp
Nghị định số 69/2009/NĐ-CP phân biệt
rất rõ chính sách hỗ trợ đối với từng loại đất
khác nhau (hỗ trợ khi thu hồi đất ở khác với
hỗ trợ khi thu hồi đất nông nghiệp) Đối với việc thu hồi đất nông nghiệp của người trực tiếp sản xuất thì có 2 loại hỗ trợ sau: 1 Hỗ trợ ổn định đời sống và sản xuất; 2) Hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp và tạo việc làm 3.2.1 Hỗ trợ ổn định đời sống và sản xuất Không còn đất sản xuất, tất yếu sẽ gây nhiều khó khăn cho người trực tiếp sản xuất
bị thu hồi đất Vậy làm thế nào để người dân
ổn định đời sống sản xuất sau những xáo trộn do hậu quả của thu hồi đất cho mục tiêu phát triển? Suy cho cùng, việc thu hồi đất để phục vụ cho mục tiêu phát triển kinh tế xã hội, cho phát triển kết cấu hạ tầng của đất nước, cho nên ổn định đời sống sản xuất của người lao động cũng là góp phần ổn định kinh tế xã hội, cải thiện đời sống cho người lao động Bởi vậy, để giảm bớt khó khăn cho người dân của giai đoạn sau thu hồi đất, Nhà nước quy định về hỗ trợ ổn định đời sống và sản xuất như sau:
1) Thu hồi từ 30% đến 70% diện tích đất nông nghiệp đang sử dụng của người trực tiếp sản xuất thì thời gian hỗ trợ là 6 tháng nếu không phải di chuyển chỗ ở, nếu di chuyển chỗ ở là 12 tháng và nếu di chuyển đến nơi có điều kiện tự nhiên xã hội khó khăn hoặc đặc biệt khó khăn thì thời gian hỗ trợ là 24 tháng
2) Thu hồi từ trên 70% diện tích đất nông nghiệp đang sử dụng của người trực tiếp sản xuất thì thời gian hỗ trợ là 12 tháng nếu không phải di chuyển chỗ ở, nếu di chuyển chỗ ở thì hỗ trợ 24 tháng và nếu di chuyển đến vùng có điều kiện tự nhiên xã hội khó khăn hoặc đặc biệt khó khăn thì hỗ trợ 36 tháng
Trang 63) Mức hỗ trợ được xác định là 30 kg
gạo/tháng/1 nhân khẩu nông nghiệp
Với các quy định nêu trên có thể thấy
rằng việc hỗ trợ cho người trực tiếp sản xuất
bị thu hồi đất sẽ giúp người dân vượt qua các
khó khăn ban đầu để ổn định đời sống và sản
xuất, tạo điều kiện vật chất cho người dân
yên tâm bám trụ nơi cư trú mới
3.2.2 Hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp và
tạo việc làm
Trong các quy định về bồi thường, hỗ trợ
và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất, các
biện pháp hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp và
tạo việc làm thường được nhắc đến như một
giải pháp quan trọng Ở một số tỉnh, hàng
ngàn hec ta đất đã bị chuyển thành đất của
khu công nghiệp mà trên thực tế gần như còn
trống trơn chưa có hoạt động gì.(9) Giá bồi
thường cho người nông dân thường quá thấp
khiến họ không muốn chuyển nhượng đất
cho các dự án công nghiệp Trên thực tế, một
bộ phận nông dân Việt Nam đang phải đối
đầu với cảnh mất đất, trong khi tương lai
nghèo vẫn hoàn nghèo vì họ không biết sẽ
làm gì sau khi mất đất Những việc làm như
thế này gây nên những phản ứng xã hội
mạnh mẽ và rộng lớn ở cả khu vực nông
thôn và thành thị Do đó cần nhanh chóng có
những chính sách đất đai hợp lí, vì hiện nay
quá trình đô thị hoá đang diễn biến rất
nhanh, đẩy các thành phố vào tình trạng gần
như không quản lí nổi về nhiều mặt
Chính sách đất đai là vấn đề phức tạp
cho cả khu vực thành thị và nông thôn
Nhưng hiện nay ở đô thị, chính sách về thu
hồi đất, phân vùng và phát triển hạ tầng đang
đội giá đất lên cao ngoài tầm với của hầu hết
người lao động Đất đai đã trở thành khoản đầu tư và đầu cơ chứ không thuần túy phục
vụ mục đích xây nhà Hơn nữa, lợi nhuận từ đầu cơ đất đai hấp dẫn hơn bất kì hoạt động đầu tư sản xuất nào khác và chính điều này làm cho một phần lớn nguồn lực của nền kinh tế bị chuyển sang mục đích phi sản xuất
Từ thực tế trên, vấn đề chuyển đổi nghề nghiệp cho hàng triệu người lao động là vấn
đề kinh tế-xã hội quan trọng, là an sinh quốc gia trong giai đoạn hiện nay Theo quy định tại khoản 1 Điều 22 Nghị định của Chính phủ số 69/2009/NĐ-CP, hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp không thuộc trường hợp thu hồi đất nông nghiệp trong khu dân cư hoặc đất vườn, ao không được công nhận là đất ở thì ngoài việc bồi thường theo quy định đối với đất nông nghiệp, được
hỗ trợ bằng tiền hoặc bằng đất ở tái định cư, đất sản xuất kinh doanh phi nông nghiệp hoặc nhà ở tái định cư Cụ thể là:
1) Hỗ trợ bằng tiền từ 1,5 đến 5 lần giá đất nông nghiệp đối với toàn bộ diện tích đất nông nghiệp bị thu hồi
2) Hỗ trợ một lần bằng một suất đất ở hoặc một căn hộ chung cư hoặc một suất đất sản xuất, kinh doanh phi nông nghiệp
Hỗ trợ bằng đất ở, nhà ở, đất sản xuất kinh doanh phi nông nghiệp chỉ thực hiện tại địa phương có quỹ nhà và quỹ đất đồng thời phải xuất phát từ nhu cầu thực tế của người
bị Nhà nước thu hồi đất Giá trị được hỗ trợ của hộ gia đình, cá nhân phải bằng hoặc lớn hơn giá trị của suất đất ở, suất nhà ở tái định
cư hoặc suất đất sản xuất kinh doanh phi nông nghiệp Phần chênh lệch do giá trị hỗ trợ lớn hơn giá trị suất nhà ở, đất ở, đất sản
Trang 7xuất kinh doanh phi nông nghiệp được thanh
toán bằng tiền
UBND tỉnh, thành phố trực thuộc trung
ương quy định mức hỗ trợ cụ thể trong trường
hợp hỗ trợ bằng tiền và hỗ trợ bằng suất đất ở
tái định cư, suất nhà ở chung cư hoặc suất đất
sản xuất kinh doanh phi nông nghiệp Đối với
Hà Nội, mức quy định cụ thể trong hỗ trợ
bằng tiền bằng 5 lần giá đất nông nghiệp cho
toàn bộ diện tích bị thu hồi.(10)
Trong trường hợp người được hỗ trợ có
nhu cầu được đào tạo, chuyển đổi nghề thì
được nhận vào các cơ sở đào tạo nghề và
được học miễn phí cho một khoá đào tạo đối
với người đang trong độ tuổi lao động
UBND cấp tỉnh có trách nhiệm tổ chức chỉ
đạo và lập phương án đào tạo chuyển đổi
nghề cho người lao động sau khi lấy ý kiến
của người bị Nhà nước thu hồi đất thuộc đối
tượng cần phải chuyển đổi nghề nghiệp
3.3 Hỗ trợ trong trường hợp thu hồi đất
nông nghiệp trong khu dân cư, đất vườn, ao
không được công nhận là đất ở
Trong khu dân cư tồn tại nhiều loại đất
khác nhau thuộc nhóm đất nông nghiệp hoặc
phi nông nghiệp Loại đất được đưa vào sử
dụng chủ yếu là đất nông nghiệp trồng cây
hàng năm và loại đất ao, vườn tạp trong cùng
một thửa đất có nhà ở Do đó, khi thu hồi đất
thì người sử dụng đất sẽ nhận được các hỗ
trợ sau đây:
1) Trong trường hợp thu hồi đất nông
nghiệp xen kẽ trong khu dân cư ổn định thì
người bị thu hồi đất được bồi thường bằng
tiền theo giá đất nông nghiệp trồng cây hàng
năm và hỗ trợ từ 20% - 50% theo giá đất ở
trung bình của khu vực dân cư
2) Đối với đất vườn, ao không được công nhận là đất ở thì người bị thu hồi đất được bồi thường bằng tiền theo giá đất nông nghiệp trồng cây lâu năm và hỗ trợ từ 30%- 70% giá đất ở của thửa đất có ao, vườn
4 Một số kiến nghị về chính sách hỗ trợ đối với người bị Nhà nước thu hồi đất
Có thể nhận xét rằng các quy định về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất đã ngày càng sát với yêu cầu của cuộc sống, phù hợp với quyền lợi của người sử dụng đất Từ Nghị định số 197/2004/NĐ-CP, Nghị định số 17/2006/NĐ-CP đến Nghị định số 84/2007/NĐ-CP và Nghị định số 69/2009/NĐ-CP là những bước tiến mạnh
mẽ trong việc xây dựng cơ chế, chính sách cho việc bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất Các quy định của Luật đất đai năm 2003 và hướng dẫn chi tiết của Chính phủ đã nhận được sự đồng thuận của người bị thu hồi đất khi triển khai việc bồi thường, hỗ trợ và tái định cư Tuy nhiên, xuất phát từ thực tế triển khai các nghị định của Chính phủ tại các địa phương có thể đề xuất một số kiến nghị về vấn đề hỗ trợ khi thu hồi đất như sau:
Thứ nhất, đối với hỗ trợ khi thu hồi đất ở cần tạo lập khu tái định cư có đầy đủ cơ sở hạ tầng kinh tế và hạ tầng xã hội để người được tái định cư hoàn toàn yên tâm khi chuyển đến nơi cư trú mới UBND cấp tỉnh tổ chức chỉ đạo các ngành, các cấp lập phương án tái định
cư, rà soát các dự án tái định cư và kiểm tra
cơ sở vật chất của các khu tái định cư trước khi hỗ trợ suất nhà ở tái định cư
Thứ hai, đối với hỗ trợ khi thu hồi đất nông nghiệp là suất đất sản xuất kinh doanh
Trang 8phi nông nghiệp cần phải có cam kết của
người được hỗ trợ về quá trình sử dụng đất,
tránh tình trạng người được giao đất chuyển
nhượng cho người không trực tiếp sản xuất
Cam kết bắt buộc đối với đối tượng này là
sau 10 năm kể từ ngày được giao đất mới
được phép chuyển nhượng suất đất sản xuất
kinh doanh phi nông nghiệp, nếu vi phạm sẽ
bị thu hồi đất Có như vậy mới tránh được
tình trạng người sử dụng đất chuyển nhượng
ngay sau khi nhận được suất hỗ trợ và không
còn tư liệu để sản xuất
Thứ ba, cần kiểm soát quỹ đất nông
nghiệp trong khu dân cư và đất ao, vườn
không được công nhận là đất ở Chính quyền
một số địa phương đã tổ chức đấu giá quyền
sử dụng đất các khu đất nông nghiệp xen kẽ
trong khu dân cư, đất vườn, ao không được
công nhận là đất ở trái với quy định của Nhà
nước Việc hỗ trợ phải thực hiện đúng theo
quy định tại Nghị định số 69/2009/NĐ-CP./
(1).Xem: Định hướng phát triển các khu công
nghiệp Việt Nam, nguồn: http://www.khu cong
nghiep.com.vn/new_detail.asp?id
(2).Xem: Phát triển các khu kinh tế biển Việt Nam,
nguồn:http://www.khucongnghiep.com.vn/news_detai
l.asp?id
(3).Xem: Báo cáo của Bộ nông nghiệp và phát triển
nông thôn trình Chính phủ về thực trạng thu hồi đất
nông nghiệp, tháng 9/2008
(4).Xem: Báo cáo đã dẫn
(5).Xem: Báo cáo đã dẫn
(6).Xem: Khoản 4, khoản 5 và 6 Điều 4 Nghị định số
17/2006/NĐ-CP ngày 27/1/2006 Hiện nay các điều
khoản này đã hết hiệu lực song một số địa phương tại
thời điểm đó đã tiến hành giao đất dịch vụ cho người
bị thu hồi đất và hi vọng rằng, người dân sẽ sử dụng
quỹ đất này cho mục đích kinh doanh Tuy nhiên,
mục tiêu mang tính chính sách này đã tỏ ra không
thành công Người sử dụng đất đã tiền tệ hoá quỹ đất cho mục đích tiêu dùng của mình mà không quan tâm đến vấn đề công ăn việc làm cho tương lai
(7).Xem: Khoản 4, 5 và 6 Điều 4 Nghị định số 17/2006/NĐ-CP ngày 27/1/2006 Tuy các điều khoản này đã hết hiệu lực và được thay thế bởi điểm d khoản
2 Điều 41 Nghị định của Chính phủ số
69/2009/NĐ-CP ngày 13/8/2009 quy định bổ sung về quy hoạch sử dụng đất, giá đất, thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư song thể hiện sự thay đổi trong chính sách về
hỗ trợ của Nhà nước
(8) Ngày 29/9/2008 UBND thành phố Hà Nội đã ban hành Quyết định số 18/2008/QĐ-UBND về việc ban hành Quy định về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư trên địa bàn thành phố Hà Nội, theo đó giá đền bù đối với đất trồng cây hàng năm vẫn là: 54.000đ/m2 Tuy nhiên, đối với chính sách hỗ trợ khi thu hồi đất nông nghiệp của người dân thì có thay đổi đáng kể: 1) Hỗ trợ ổn định đời sống và ổn định sản xuất tăng từ 2.000đ/m2 lên 35.000đ/m2; 2) Hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp và tạo việc làm tăng từ 15.000đ/m2 lên 30.000đ/m2; 3) Hỗ trợ bàn giao mặt bằng đất nông nghiệp đúng thời hạn vẫn giữ nguyên mức cũ là: 3.000đ/m2 Như vậy, đối với các hộ dân sản xuất lúa nước khi bị Nhà nước thu hồi sẽ được bồi thường tăng thêm 48.000đ/m2 đất (khoảng 65% so với giá bồi thường trước đây) Nếu so với trước đây nếu người dân giao đất đúng thời hạn thì được bồi thường 74.000đ/m2 Quyết định số 108/2009/QĐ-UBND thay thế Quyết định số 18/2008/QĐ-UBND kể từ ngày 1/10/2009
(9).Xem:http//www.khucongnghiep.com.vn/new_deta il.áp?ID=157&IDN=2269&lang=vn, ngày 29/8/2010) Trên thực tế, trong tổng số 68.800 ha đất khu công nghiệp thì mới có 45.500 ha được đưa vào sử dụng, còn 23.000 ha chiếm 40% chưa được đưa vào sử dụng gây lãng phí lớn về tài nguyên đất đồng thời làm mất nhiều công việc của người bị thu hồi đất
(10) Quyết định của UBND thành phố Hà Nội số 108/2009/QĐ-UBND ngày 29/09/2009 ban hành quy định về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư trên địa bàn thành phố Hà Nội có hiệu lực pháp lí từ ngày 1/10/2009