đánh giá việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất tại một số dự án trên địa bàn huyện tiên lữ tỉnh hưng yên

Việc bồi thường, hỗ trợ và tái định cư để Nhà nước thu hồi đất thực hiện việc giao đất, cho thuê đất, cho phép chuyển mục đích sử dụng đất để xây dựng các công trình quốc phòng, an ninh,

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM -

NHÂM ĐẠI THÀNH

ĐÁNH GIÁ VIỆC THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH BỒI THƯỜNG,

HỖ TRỢ KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT TẠI MỘT SỐ DỰ

ÁN TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN TIÊN LỮ - TỈNH HƯNG YÊN

LUẬN VĂN THẠC SĨ

HÀ NỘI - 2014

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM -

NHÂM ĐẠI THÀNH

ĐÁNH GIÁ VIỆC THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH BỒI THƯỜNG,

HỖ TRỢ KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT TẠI MỘT SỐ DỰ ÁN TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN TIÊN LỮ - TỈNH HƯNG YÊN

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS TS NGUYỄN THỊ VÒNG

HÀ NỘI - 2014

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất

kỳ luận văn nào khác

Tôi xin cam đoan rằng các thông tin trích dẫn trong luận văn đều đã được chỉ rõ nguồn gốc

Tác giả luận văn

Nhâm Đại Thành

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình điều tra, nghiên cứu để hoàn thành luận văn, ngoài sự nỗ lực của bản thân, tôi đã nhận được sự hướng dẫn nhiệt tình, chu đáo của các thầy

cô giáo và sự giúp đỡ của cơ quan, đồng nghiệp và nhân dân địa phương

Tôi xin bày tỏ sự cảm ơn trân trọng nhất tới giáo viên hướng dẫn khoa học PGS.TS Nguyễn Thị Vòng đã tận tình hướng dẫn giúp đỡ tôi trong suốt quá trình hoàn thành luận văn

Tôi xin trân trọng cảm ơn sự góp ý chân thành của các thầy, cô giáo Khoa Quản lý đất đai – Học viện Nông nghiệp Việt Nam, tập thể ban bồi thường, hỗ trợ, giải phóng mặt bằng huyện Tiên Lữ, Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Tiên Lữ, các phòng, ban, cán bộ và nhân dân các xã An Viên, Nhật Tân đã nhiệt tình giúp đỡ tôi trong quá trình hoàn thành luận văn này

Tôi xin chân thành cảm ơn tới gia đình, những người thân, cán bộ đồng nghiệp và bạn bè đã tạo điều kiện về mọi mặt cho tôi trong quá trình thực hiện đề tài này

Một lần nữa tôi xin trân trọng cảm ơn!

Hà Nội, ngày tháng năm 2014

Tác giả luận văn

Nhâm Đại Thành

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC BẢNG vi

DANH MỤC BIỂU ĐỒ vii

DANH MỤC HÌNH viii

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT ix

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục đích 2

3 Yêu cầu 3

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 4

1.1 Cơ sở khoa học về công tác bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất 4

1.1.1 Khái quát chung 4

1.1.2 Đặc điểm của quá trình bồi thường, hỗ trợ 6

1.1.3 Một số yếu tố ảnh hưởng đến công tác bồi thường, hỗ trợ 7

1.2 Chính sách bồi thường, hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất ở một số nước và tổ chức trên thế giới 9

1.2.1 Ở Trung Quốc 9

1.2.2 Ở Singapore 11

1.2.3 Ở Thái Lan 11

1.2.4 Ở Hàn Quốc 12

1.2.5 Ở Inđônêxia 13

1.2.6 Chính sách bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất của một số tổ chức trên thế giới 14

1.3 Chính sách bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất ở Việt Nam qua các thời kỳ 17

1.3.1 Thời kỳ trước 1987 17

1.3.2 Thời kỳ 1987 đến 1993 18

1.3.3 Thời kỳ 1993 đến 2003 19

1.3.4 Thời kỳ từ 2003 đến nay 25

1.4 Tình hình thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ khi nhà Nước thu hồi đất ở Việt Nam 28

1.4.1 Chính sách thu hồi đất, bồi thường đất 28

1.4.2 Tìm hiểu tình hình thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất ở một số tỉnh, thành phố trong giai đoạn hiện nay 30

1.5 Tình hình thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất của tỉnh Hưng Yên 32

1.5.1 Các văn bản hướng dẫn thực hiện chính sách pháp luật về công tác bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất 32

1.5.2 Kết quả thực hiện chính sách pháp luật về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất của tỉnh Hưng Yên 33

Chương 2 ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁPNGHIÊN CỨU 36

2.1 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 36

2.1.1 Đối tượng nghiên cứu 36

2.1.2 Phạm vi nghiên cứu 36

2.2 Nội dung nghiên cứu 36

2.3 Phương pháp nghiên cứu 37

2.3.1 Phương pháp thu thập tài liệu thông tin 37

2.3.2 Phương pháp thống kê và xử lý số số liệu thống kê 38

2.3.3 Phương pháp so sánh 38

Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 39

3.1 Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của huyện Tiên Lữ 39

3.1.1 Điều kiện tự nhiên 39

3.1.2 Điều kiện kinh tế - xã hội 42

3.1.3 Thực trạng quản lý và sử dụng đất đai 45

3.2 Tình hình thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ trên địa bàn huyện Tiên Lữ 49

3.2.1 Tình hình thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ 49

3.2.2 Quy trình thực hiện công tác GPMB của dự án 51

3.3 Đánh giá việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ tại 02 dự án trên địa bàn huyện Tiên Lữ 52

3.3.1 Khái quát chung về 02 dự án nghiên cứu 52

3.3.2 Đối tượng và điều kiện được bồi thường về đất 56

3.3.3 Giá đất tính bồi thường 61

3.3.4 Bồi thường về tài sản, nhà, công trình xây dựng trên đất, cây trồng vật nuôi 65

3.3.5 Chính sách hỗ trợ 68

3.4 Đề xuất một số giải pháp nhằm thực hiện tốt hơn chính sách bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn huyện Tiên Lữ 70

3.4.1 Đánh giá chung về các ưu, nhược điểm trong việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn huyện Tiên Lữ 70

3.4.2 Một số giải pháp góp phần thực hiện tốt hơn chính sách bồi thường, hỗ trợ 73

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 75

Kết luận 75

Kiến nghị 76

TÀI LIỆU THAM KHẢO 78

PHỤ LỤC 81

DANH MỤC BẢNG

Bảng 3.1: Cơ cấu kinh tế của huyện qua các năm 43 Bảng 3.2: Tình hình sử dụng đất của huyện Tiên Lữ (2011-2013) 46 Bảng 3.3: Tình hình biến động dân số và lao động của huyện Tiên Lữ(2011-2013) 46 Bảng 3.4: Một số dự án trọng điểm thu hồi đất trên địa bàn huyện Tiên Lữ 50 Bảng 3.5: Tổng hợp đối tượng được bồi thường, hỗ trợ và không được bồi thường, hỗ trợ 60 Bảng 3.6: Tổng hợp đơn giá bồi thường về đất 61 Bảng 3.7: Tổng hợp kết quả bồi thường về đất tại 02 dự án 64 Bảng 3.8: Tổng hợp đơn giá bồi thường cây trồng, con vật nuôi tại 02 dự án 66 Bảng 3.9: Đơn giá bồi thường di chuyển mồ mả 67 Bảng 3.10: Kết quả bồi thường tài sản, vật kiến trúc, cây trồng, con vật nuôi tại

02 dự án 67 Bảng 3.11: Kết quả thực hiện chính sách hỗ trợ tại 02 dự án 69

DANH MỤC BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 3.1: Sự tăng trưởng kinh tế huyện Tiên Lữ giai đoạn 2010-2013 42 Biểu đồ 3.2: Ý kiến của người bị thu hồi đất về đối tượng và điều kiện được bồi thường tại 02 dự án 60 Biểu đồ 3.3 Ý kiến của người bị thu hồi đất về giá đất tính bồi thường tại 02 dự

án 64 Biểu đồ 3.4: Ý kiến của người bị thu hồi đất về giá bồi thường tài sản, cây trồng, vật nuôi tại 02 dự án 67 Biểu đồ 3.5: Ý kiến của người có đất bị thu hồi với việc thực hiện các chính sách

hỗ trợ 70

DANH MỤC HÌNH

Hình 3.1: Sơ đồ hành chính huyện Tiên Lữ 39 Hình 3.2: Mô hình chi tiết dự án mở rộng trường Đại họcThủy Lợi 52 Hình 3.3: Lễ khởi công dự án mở rộng trường Đại học Thủy Lợi 53 Hình 3.4: Lễ khởi công xây dựng tuyến đường bộ nối đường cao tốc Hà Nội – Hải Phòng với đường cao tốc Cầu Giẽ - Ninh Bình 54

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

1 ADB Ngân hàng châu á

2 BT, GPMB Bồi thường, Giải phóng mặt bằng

3 CN-TTCN Công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp

4 CNH-HĐH Công nghiệp hóa - hiện đại hóa

14 TN và MT Tài nguyên và Môi trường

15 TT-BTC Thông tư - Bộ tài chính

16 TB-STC Thông báo - Sở tài chính

17 TB-SXD Thông báo - Sở xây dựng

18 UBND Ủy ban nhân dân

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Nước ta đang trong quá trình Đổi mới, đẩy mạnh CNH-HĐH với mục tiêu trở thành quốc gia Công nghiệp vào năm 2020 Thực hiện CNH-HĐH đất nước, nhiều dự án đầu tư phát triển như: Khu du lịch, khu thương mại, khu công nghiệp, xây dựng các khu đô thị mới, các nhà máy thủy điện; Các dự án đầu tư

cơ sở hạ tầng như: Giao thông, thủy lợi, trường học, nhà văn hóa, sân thể thao đã

và đang được triển khai trên hàng vạn hecta đất

Việc bồi thường, hỗ trợ và tái định cư để Nhà nước thu hồi đất thực hiện việc giao đất, cho thuê đất, cho phép chuyển mục đích sử dụng đất để xây dựng các công trình quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, công cộng, phát triển kinh

tế là một khâu quan trọng, then chốt của quá trình phát triển

Hiện nay, các quy định của pháp luật về bồi thường, giải phóng mặt bằng khi Nhà nước thu hồi đất cơ bản đã đáp ứng được yêu cầu quản lý của Nhà nước

và giải quyết được quyền lợi của người bị thu hồi đất, từng bước khắc phục được những tồn tại, vướng mắc trước đây

Tuy nhiên, do đặc thù của từng địa phương khác nhau, việc quy định về chính sách bồi thường còn mang tính chất chung chung, chưa quy định chi tiết đến từng trường hợp cụ thể, việc ban hành các văn bản quy phạm pháp luật của địa phương theo thẩm quyền chưa đầy đủ, chặt chẽ nên công tác giải phóng mặt bằng cũng còn không ít khó khăn, vướng mắc

Vì vậy việc phân tích, đánh giá có cơ sở khoa học, để đề xuất việc thực hiện chính sách bồi thường và có các giải pháp cụ thể thằm thực hiện tốt công tác giải phóng mặt bằng, đảm bảo lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất có đất bị thu hồi, góp phần thiết lập trật tự, kỷ cương pháp luật, hạn chế tranh chấp, khiếu kiện về đất đai trong việc bồi thường giải phóng mặt bằng

Hưng Yên là một tỉnh trung tâm của vùng đồng bằng sông Hồng, từ năm

2001 đến nay, nền kinh tế của tỉnh Hưng Yên đã có những bước phát triển mới Tỉnh đang tập trung nội lực, thu hút đầu tư, đẩy mạnh quá trình công nghiệp hóa

- hiện đại hóa, nhiều dự án lớn đã và đang được đầu tư trên địa bàn Ngoài ra, tỉnh Hưng Yên còn là địa bàn chịu sự chi phối, tác động thu hút và phát triển của vùng kinh tế đồng bằng sông Hồng, mức độ đầu tư trong mọi lĩnh vực đều tăng lên, nhất là các lĩnh vực như công nghiệp, xây dựng phát triển đô thị Trong quá trình phát triển, việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ tái định cư khi nhà nước thu hồi đất cũng là một trong những nhiệm vụ quan trọng của chính quyền địa phương các cấp

Tiên Lữ là một huyện ở phía Nam của tỉnh Hưng Yên, trong cơ cấu kinh

tế của huyện thời kì trước, nông nghiệp vẫn chiếm phần lớn, tuy nhiên trong các năm gần đây huyện cũng đã và đang chuyển dịch dần cơ cấu kinh tế, nhiều công trình xây dựng cơ sở hạ tầng kỹ thuật – xã hội được triển khai xây dựng và công tác bồi thường, hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất cũng là một vấn đề nổi lên bức xúc trong công tác quản lý đất đai của địa phương Xuất phát từ Luật đất đai

2003, các Nghị định, Thông tư hướng dẫn của Chính phủ và các Bộ, ngành UBND tỉnh đã ra các Quyết định, hướng dẫn với công tác bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất ở các dự án để phù hợp với địa phương Trong quá trình thực hiện, bước đầu đã đạt được một số kết quả khả quan, nhưng trong đó cũng còn tồn tại một số điểm yếu dẫn đến tình trạng kéo dài thời gian bồi thường, GPMB để bàn giao quỹ đất sạch cho dự án, dẫn đến sự chậm trễ trong thi công

Xuất phát từ những lý do trên, tôi thực hiện đề tài: “Đánh giá việc thực

hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất ở một số dự án trên địa bàn huyện Tiên Lữ– Tỉnh Hưng Yên”

3 Yêu cầu

- Các tài liệu điều tra, thu thập phải phản ánh đúng quá trình thực hiện chính sách bồi thường và có độ chính xác qua một số dự án được thực hiện trên địa bàn huyện Tiên Lữ – tỉnh Hưng Yên

- Các kiến nghị, đề xuất có tính khả thi phù hợp với điều kiện thực tiễn của địa phương

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1.1 Cơ sở khoa học về công tác bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất

1.1.1 Khái quát chung

1.1.1.1 Khái niệm về thu hồi đất

Thu hồi đất là việc Nhà nước ra quyết định hành chính để thu lại quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất đã giao cho tổ chức, UBND xã, phường, thị trấn quản lý theo quy định của Luật này

(Điều 4 Luật Đất đai 2003)

Cho đến nay, về cơ bản, mọi khoảnh đất có thể sử dụng vào phát triển kinh tế (trừ phần mặt biển sở hữu chung) đều đã có chủ Theo cách hiểu thông dụng truyền thống, người chủ đất có mọi quyền đối với đất thuộc sở hữu của mình, đặc biệt là quyền sử dụng, thu lợi và trao đổi Trong xã hội hiện đại, do đất vừa là tài sản, vừa là môi trường sống chung nên chủ sở hữu đất đã bị Nhà nước lấy bớt một số quyền đối với đất, ví dụ như quyền tùy ý sử đụng đất đã bị bó hẹp trong quy hoạch không gian chung, trong các quy định về bảo vệ môi trường Tuy bị thu bớt một số quyền như thế, người nắm giữ quyền sở hữu đất vẫn có nhiều đặc quyền, trong đó các quyền cơ bản là: Sử dụng phục vụ nhu cầu của mình, thu lợi trên đất, trao đổi với người khác với tư cách hàng hóa độc lập

Ở các nước sở hữu tư nhân về đất đai, người chủ nắm toàn bộ các quyền

về đất Khi đó, nếu Nhà nước hoặc cá nhân khác muốn sử dụng đất đó phải mua lại hoặc thuê lại Ở các nước này không có khái niệm Nhà nước thu hồi lại đất

Ở các nước duy trì sở hữu toàn dân đối với đất như ở nước ta, xuất hiện khải niệm giao và thu hồi đất Hiến pháp năm 1992 nêu rõ "Đất đai, rừng núi, sông hồ, nguồn nước, tài nguyên trong lòng đất, nguồn lợi ở vùng biển, thềm lục địa, đều thuộc sở hữu toàn dân Nhà nước giao đất cho các tổ chức và cá nhân

sử dụng ổn định lâu dài"

Tại Luật Đất đai 2003, Điều 5 có nêu rõ:

- Đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu

- Nhà nước thực hiện quyền định đoạt đối với đất đai như sau:

+ Quyết định mục đích sử dụng đất

+ Quyết định về hạn mức giao đất và thời gian sử dụng đất

+ Quyết định giao đất, cho thuê đất, thu hồi đất, cho phép chuyển mục đích sử dụng đất

để Nhà nước sử dụng vào mục đích chung

1.1.1.2 Khái niệm về bồi thường, hỗ trợ đất

- Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất: “Bồi thường khi Nhà nước thu hồi

đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất bị thu hồi cho người thu hồi đất”

- Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước giúp đỡ người bị thu hồi đất thông qua đào tạo nghề mới, bố trí việc làm mới, cấp kinh phí để di dời đến địa điểm mới.(Điều 4 Luật Đất đai 2003)

Chính sách bồi thường, hỗ trợ đối với người dân bị thu hồi đất là một dạng chính sách công có nội dung liên quan đến nhiều lĩnh vực như đất đai, tài chính,

an ninh, chính trị Giống như các chính sách công khác, có nhiều quan niệm khác nhau về chính sách bồi thường, hỗ trợ đối với người dân bị thu hồi đất Một

số người cho rằng quyền sử dụng đất là hàng hóa nên Nhà nước cần đối xử với người có đất bị thu hồi như là bên bán quyền sử dụng đất Quan niệm này quá cực đoan, không phù hợp với chế độ sở hữu toàn dân về đất đai và chế độ quản lý theo mục đích sử dụng đất của Nhà nước ta Một số người khác cho rằng: đất đai thuộc quyền quản lý của Nhà nước, các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền thu hồi đất theo luật và chỉ bồi thường theo quy định của Nhà nước Quan niệm này quá cứng nhắc, không phù hợp với chủ trương sử dụng thị trường để điều tiết việc sử dụng đất có hiệu quả ở nước ta

Quan điểm trong luận văn cho rằng, có thể coi chính sách bồi thường, hỗ trợ là một dạng chính sách đặc biệt của Nhà nước thể hiện cách ứng xử vừa đại diện cho chủ sở hữu đất đai, vừa bao hàm nội dung điều hòa lợi ích theo hướng đảm bảo quyền lợi chính đáng của các bên liên quan phục vụ mục tiêu hiệu quả kinh tế xã hội và công bằng, trong đó các cơ quan Nhà nước sử dụng nhiều công

cụ tổ chức, tài chính, giá cả để đạt được các mục tiêu của mình

1.1.2 Đặc điểm của quá trình bồi thường, hỗ trợ

Công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng khi Nhà nước thu hồi đất để xây dựng các công trình mang tính đa dạng và phức tạp

- Khu vực nông thôn: hoạt động sản xuất chủ yếu của dân cư là sản xuất nông nghiệp, trình độ dân trí còn hạn chế

Do đó, mỗi khu vực khác nhau thì việc bồi thường giải phóng mặt bằng sẽ

có những đặc trưng và được tiến hành với những giải pháp riêng phù hợp những đặc điểm riêng của mỗi khu vực và từng dự án cụ thể

lý giữ đất sản xuất để đảm bảo an toàn lương thực hàng ngày Mặt khác, cây trồng, vật nuôi trên đất cũng đa dạng dẫn đến khó khăn trong công tác tuyên

truyền, vận động người bị thu hồi đất tham gia kiểm kê tài sản trên phạm vi bị thu hồi cũng như việc nhận bồi thường, giải phóng mặt bằng Việc thu hồi đất nông nghiệp làm ảnh hưởng không nhỏ đến việc làm của người dân nên đồng thời với việc thu hồi đất nhà nước cần quan tâm đến chuyển đổi nghề cho người

bị thu hồi đất

- Đối với đất ở:

+ Quyền sử dụng đất ở là tài sản có giá trị lớn đối với mỗi người dân, nó gắn bó trực tiếp với đời sống và sinh hoạt hàng ngày và ảnh hưởng đến tâm lý

“an cư, lạc nghiệp” của người dân Nên khi nhà nước thu hồi đất ở phải gắn với

việc xây dựng khu tái định cư cho người bị thu hồi đất

+ Qua nhiều thời kỳ với chế độ quản lý đất đai không đồng bộ, thiếu chặt chẽ, tình trạng lấn chiếm đất đai xây nhà trái phép diễn ra làm khó khăn trong việc xác định nguồn gốc sử dụng đất ở để làm cơ sở xác định đối tượng và điều kiện bồi thường

+ Ở một số khu vực người dân sống chủ yếu bằng nghề buôn bán nhỏ ở ven các trục đường giao thông, ven khu đô thị… đã tạo lập được một “thị trường” riêng, nay bị thu hồi đất phải chuyển đến ở khu vực mới làm thay đổi điều kiện, môi trường sống nên họ không muốn di chuyển

Từ tính đa dạng và phức tạp của việc bồi thường giải phóng mặt bằng cho thấy với mỗi dự án khác nhau thì công tác bồi thường, hỗ trợ, giải phóng mặt bằng được thực hiện bằng các giải pháp khác nhau cho phù hợp với đặc điểm của khu vực và đối tượng bị thu hồi đất

1.1.3 Một số yếu tố ảnh hưởng đến công tác bồi thường, hỗ trợ

- Yếu tố quản lý Nhà nước về đất đai:

Hiện nay công tác quản lý Nhà nước về đất đai của các địa phương còn yếu kém, không chặt chẽ, nhiều vướng mắc trong quan hệ quản lý và

sử dụng đất đai để tồn đọng khá dài không giải quyết được

- Tác động của quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất:

Nội dung quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất có tác động mang tính định hướng từ lúc hình thành dự án đến khi GPMB và lập khu TĐC

- Đăng ký đất đai, lập và quản lý hồ sơ địa chính, quản lý hợp đồng

sử dụng đất, thống kê, kiểm kê, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất:

Lập và quản lý chặt chẽ hệ thống hồ sơ địa chính có vai trò quan trọng hàng đầu để quản lý chặt chẽ đất đai trong thị trường bất động sản, là

cơ sở xác định tính pháp lý của đất đai Việc cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất là một chứng thư pháp lý nhằm xác lập quyền sử dụng đất của các chủ sử dụng trên các thửa đất cụ thể, là cơ sở pháp lý cao nhất, căn cứ thiết thực để tính toán bồi thường thiệt hại cho các chủ sử dụng đất

- Giải quyết tranh chấp đất đai, khiếu nại, tố cáo các phạm vi trong việc quản lý và sử dụng đất đai:

Theo kết quả thống kê của cơ quan thanh tra Nhà nước cho thấy hơn 80% số vụ tranh chấp, khiếu nại, tố cáo hàng năm là thuộc lĩnh vực tranh chấp đất đai, đặc biệt là khiếu kiện về việc bồi thường thiệt hại chưa thỏa đáng, nhiều nơi áp giá bồi thường quá thấp Có nhiều trường hợp không công bằng như: trong cùng một dự án, trong cùng một vị trí, địa điểm, diện tích đất như nhau nhưng hai trường hợp lại được bồi thường giải tỏa khác nhau Trường hợp không công bằng là nguyên nhân phát sinh người dân khiếu kiện

- Việc ban hành và tổ chức thực hiện các văn bản quy phạm pháp luật đất đai:

Với những đổi mới về pháp luật đất đai, thời gian qua công tác GPMB đã đạt những kết quả đáng khích lệ, đã cơ bản đáp ứng được nhu cầu về mặt bằng cho việc phát triển các dự án đầu tư Tuy nhiên bên cạnh

đó, do tính chưa ổn định, chưa thống nhất của pháp luật đất đai qua các thời

kỳ mà công tác bồi thường GPMB đã gặp nhiều khó khăn và cản trở Thực tiễn cho thấy việc ban hành các văn bản quy phạm pháp luật về quản lý, sử dụng đất đai có ảnh hưởng rất lớn đến công tác bồi thường GPMB

- Giá đất và định giá đất:

Theo quy định của Luật Đất đai năm 2003, nguyên tắc định giá đất là phải sát với giá thị trường trong điều kiện bình thường Tuy nhiên, tình hình phổ biến hiện nay là giá đất do các địa phương quy định và công bố đều không theo đúng nguyên tắc đó, dẫn tới nhiều trường hợp ách tắc về bồi thường đất đai và phát sinh khiếu kiện Thực tế cho thấy, bảng giá đất các địa phương công bố hàng năm chưa phù hợp với nguyên tắc nêu trên dẫn tới các khiếu kiện của người bị thu hồi đất và gây ách tắc trong thực

hiện bồi thường, GPMB (Phạm Bình Trị,2013)

1.2 Chính sách bồi thường, hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất ở một số nước

và tổ chức trên thế giới

Việc phát triển công nghiệp và đô thị hoá là một tiến trình tất yếu của các quốc gia trên thế giới Do đó, việc thu hồi đất, bồi thường giải phóng mặt bằng là một nội dung diễn ra ở tất cả các nước để xây dựng và phát triển đô thị

Vì vậy, trong công tác bồi thường giải phóng mặt bằng phải có những chính sách kinh tế - xã hội phù hợp để đảm bảo hài hòa giữa lợi ích của xã hội và người

bị thu hồi đất Do đặc điểm đa dạng và phức tạp của công tác bồi thường giải phóng mặt bằng nên mỗi quốc gia có cách làm riêng phù hợp với đất nước mình

1.2.1 Ở Trung Quốc

Về pháp luật đất đai, Trung Quốc có nhiều nét tương đồng với pháp luật của Việt Nam Tuy nhiên, nhìn về tổng thể, việc chấp hành pháp luật của người Trung Quốc là rất cao Việc sử dụng đất đai tại Trung Quốc thực sự tiết kiệm, Nhà nước Trung Quốc hoàn toàn cấm việc mua bán chuyển nhượng đất đai Do vậy thị trường đất đai gần như không tồn tại mà chỉ có thị trường nhà cửa trên đất

Ở Trung Quốc, mục tiêu bao trùm lên chính sách giải phóng mặt bằng là hạn chế đến mức tối đa diện tích và số lượng người bị ảnh hưởng bởi việc thu hồi đất Trong trường hợp phải giải phóng mặt bằng thì nhà nước phải có sự chuẩn bị

kỹ phương án đền bù trên cơ sở tính toán đầy đủ lợi ích của nhà nước, tập thể và

cá nhân và đảm bảo cho người bị thu hồi đất có thể khôi phục lại hoặc cải thiện mức sống tốt hơn so với trước khi bị thu hồi đất

Do đất đai thuộc sở hữu nhà nước nên không có chính sách đền bù thiệt hại Khi nhà nước thu hồi đất, kể cả đất nông nghiệp, tuỳ trường hợp cụ thể nhà nước sẽ cấp đất mới cho các chủ sử dụng bị thu hồi đất Về phương thức đền bù thiệt hại, nhà nước thông báo cho người sử dụng đất biết trước việc họ sẽ bị thu hồi đất trong thời hạn một năm Người dân có quyền lựa chọn các hình thức đền

bù thiệt hại bằng tiền hoặc bằng nhà tại khu ở mới Tại thủ đô Bắc Kinh và thành phố Thượng Hải, người dân thường lựa chọn đền bù thiệt hại bằng tiền và tự tìm chỗ ở mới phù hợp với công việc nơi làm việc của mình

Về giá đền bù thiệt hại, tiêu chuẩn là giá thị trường Mức giá này cũng được nhà nước quy định cho từng khu vực và chất lượng nhà, đồng thời được nhà nước có sự điều chỉnh rất linh hoạt cho phù hợp với thực tế

Theo quy định của pháp luật Trung Quốc thì người được sử dụng đất sau khi thu hồi có trách nhiệm bồi thường cho người bị thu hồi đất Người bị thu hồi đất được thanh toán các loại tiền: tiền bồi thường nhà cửa, tiền hỗ trợ về tái định

cư, tiền trợ cấp bồi thường hoa màu trên đất Cách tính tiền bồi thường về hoa màu và tiền trợ cấp tái định cư căn cứ theo tổng giá trị sản lượng hoa màu trên đất của những năm trước đây rồi nhân với hệ số Tiền bồi thường cho các loại tài sản trên đất được tính theo giá cả hiện tại

Mức bồi thường được thực hiện theo nguyên tắc đảm bảo cho người bị thu hồi đất có cuộc sống bằng hoặc cao hơn nơi ở cũ Việc quản lý giải phóng mặt bằng được giao cho Cục quản lý tài nguyên đất đai ở địa phương đảm nhiệm

Do có sự khác nhau về quản lý đất đai giữa thành thị và nông thôn nên việc bồi thường về nhà ở giữa các khu vực này có khác nhau Đối với nhà ở tại thành phố, nhà nước bồi thường bằng tiền với mức giá do thị trường bất động sản quyết định qua các tổ chức trung gian xác định giá Đối với nhà ở tại nông thôn, nhà nước thực hiện theo những cách thức rất linh hoạt, với mỗi đối tượng khác nhau sẽ có cách bồi thường khác nhau như: tiền bồi thường về sử dụng đất đai; tiền bồi thường về hoa màu; bồi thường tài sản tập thể

Bên cạnh những thành công thì chính sách bồi thường, giải phóng mặt bằng của Trung Quốc cũng còn bộc lộ những tồn tại chủ yếu là vấn đề việc làm, tốc độ tái định cư chậm và thiếu đồng bộ, thực hiện giải phóng mặt bằng trước

khi xây xong nhà tái định cư (Phan Thanh Hùng, 2010)

1.2.2 Ở Singapore

Singapore có chế độ sở hữu đất đai đa dạng, trong đó đất đai do Nhà nước

sở hữu chiếm tỷ trọng lớn nhất (gần 90%), diện tích còn lại thuộc sở hữu tư nhân nhưng việc sở hữu này phải tuân thủ quy hoạch sử dụng đất nhà nước phê duyệt Nhà nước đóng vai trò trung tâm toàn quyền quyết định mọi vấn đề trong quy hoạch đô thị Sau khi có quy hoạch, nhà nước thu hồi đất và giao đất cho các công ty để thực hiện đúng quy hoạch chi tiết Quy hoạch được công bố trước khi thu hồi đất 2 đến 3 năm Nhà nước nghiêm cấm chủ đầu tư chuyển nhượng quyền

sử dụng đất được giao, trừ một số trường hợp đặc biệt Phát triển nhất ở quốc gia này là bố trí nhà ở tái định cư cho người bị thu hồi đất để sử dụng cho vào mục đích của quốc gia; ngoài các khoản hỗ trợ theo quy định thì người bị thu hồi đất sẽ được bố trí các căn hộ mới đẹp hơn, thậm chí có cả trường hợp diện tích được tái

định cư rộng hơn diện tích bị thu hồi (Phan Thanh Hùng, 2010)

1.2.3 Ở Thái Lan

Ở Thái Lan, cũng giống như ở nhiều nước khác trong khu vực châu Á, quá trình đô thị hoá diễn ra nhanh chóng, mọi giao dịch về đất đai đều do cơ chế thị trường điều tiết Tuy nhiên, với những dự án do Chính phủ quản lý thì việc bồi thường được tiến hành theo trình tự: tổ chức nghe ý kiến người dân; định giá giá trị bồi thường cho người bị thu hồi đất

Thái Lan là đất nước cho phép hình thức sở hữu cá nhân với đất đai, do vậy về nguyên tắc khi Nhà nước hoặc các tổ chức lấy đất để làm bất cứ việc gì đều phải có sự thoả thuận giữa chủ dự án và chủ đang sử dụng khu đất đó trên cơ

sở một hợp đồng Về giá đất để làm căn cứ bồi thường thiệt hại, các bên căn cứ mức giá do một Uỷ ban của chính phủ xác định trên cơ sở thực tế giá thị trường chuyển nhượng bất động sản Giá bồi thường phụ thuộc vào từng khu vực, từng

dự án; nếu dự án mang tính chiến lược quốc gia thì giá đền bù rất cao so với giá

thị trường Nhìn chung, khi tiến hành thu hồi đất thì nhà nước hoặc nhà đầu tư đều đền bù với mức cao hơn giá thị trường Việc bồi thường thiệt hại chủ yếu bằng tiền mặt, sau đó người bị thu hồi đất sử dụng tiền này đi mua đất tại khu vực khác Nếu phải di chuyển nhà ở đến nơi ở mới, Uỷ ban này sẽ chỉ cho người dân biết mình được đến đâu, phải trả tiền một lần, được cho thuê hay mua trả góp Tất nhiên cũng có việc bên bị thu hồi không chấp hành, cơ quan Nhà nước

có thẩm quyền sẽ kiểm tra và khẳng định mức giá đền bù đã hợp lý chưa và dù đúng hay không đúng mà người bị thu hồi không di chuyển thì sẽ bị cưỡng chế Việc khiếu nại về bồi thường sẽ do toà án giải quyết

Việc tuyên truyền vận động đối với các đối tượng được di dời được thực hiện rất tốt nên đa số các hộ dân đã hiểu và chấp hành chính sách, phương án đền

bù giải phóng mặt bằng của Nhà nước Việc chuẩn bị khu tái định cư được chính quyền Nhà nước quan tâm đúng mức đáp ứng đầy đủ các nhu cầu tái định cư Việc thống nhất trong chỉ đạo, điều hành giải quyết khiếu kiện của công dân cũng như sự thống nhất về chính sách; sự phân công nhiệm vụ, phân cấp rõ trách nhiệm và sự phối hợp chặt chẽ trong quá trình giải quyết vướng mắc đã góp phần đẩy nhanh tiến độ thực hiện công tác đền bù, giải phóng mặt bằng (Phạm Bình Trị,2013)

1.2.4 Ở Hàn Quốc

Luật bồi thường thiệt hại của Hàn Quốc được chia làm 2 thể chế Một là "đặc lệ" liên quan đến bồi thường thiệt hại cho đất công cộng theo thủ tục thương lượng của pháp luật Hai là luật "sung công đất" theo thủ tục cưỡng chế của công pháp

Để thực hiện phát triển kinh tế thì cần rất nhiều đất công cộng trong một thời gian ngắn cho nên luật "sung công đất" đã được thiết lập trước vào năm 1962 Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện luật "đặc lệ" không đạt được thỏa thuận thì sẽ thực hiện luật "sung công đất"; như vậy thời gian bồi thường có thể bị kéo dài hoặc chi phí bồi thường sẽ tăng lên Do đó, cho đến nay đã có nhiều thỏa thuận thống nhất 2 thể chế này thành một Luật bồi thường của Hàn Quốc được thực hiện theo

3 giai đoạn:

Thứ nhất, tiền đền bù đất đai khi thu hồi đất phục vụ cho mục đích công cộng sẽ được giám định viên đánh giá trên tiêu chuẩn giá quy định Giá quy định không dựa vào những lợi nhuận khai thác nên đảm bảo sự khách quan trong việc bồi thường

Thứ hai, pháp luật có quy định không gây thiệt hại cho người có quyền sở hữu đất trong quá trình thương lương đã chấp nhận thu hồi đất Quy trình chấp nhận theo thứ tự là công nhận mục đích, lập biên bản về tài sản và đất đai, thương lượng và chấp nhận thu hồi

Thứ ba, biện pháp di dời là một đặc điểm quan trọng Chế độ này được Nhà nước hỗ trợ tích cực về mọi mặt chính sách bảo đảm sự sinh hoạt của con người, cung cấp đất đai cho những người bị thu hồi đất bị mất nơi cư trú Đây là nội dung để người dân tự nguyện di dời để giải phóng mặt bằng Trong những năm 70 của thế kỷ XX, trước tình trạng di dân ồ ạt từ các vùng nông thôn vào đô thị làm cho thủ đô Xơ-un đã phải đối mặt với tình trạng thiếu đất ở Để giải quyết nhà ở cho dân nhập cư, chính quyền thành phố phải tiến hành thu hồi đất của nông dân vùng phụ cận Việc bồi thường được thực hiện thông qua các chính sách như hỗ trợ tài chính, người bị thu hồi đất được quyền mua căn hộ do thành phố quản lý tại khu đất được thu hồi có xung quanh thành phố Xơ-un Khi thị trường bất động sản phát triển, hầu hết các hộ có quyền mua căn hộ đều bán lại

quyền mua căn hộ của mình với giá cao hơn nhiều lần so với giá gốc (Phạm Bình

Trị,2013)

1.2.5 Ở Inđônêxia

Đối với Inđônêxia việc bồi thường thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất vì mục đích phát triển của xã hội từ trước đến nay vẫn được coi là sự “hy sinh” mà một số người phải chấp nhận vì lợi ích của cộng đồng Việc bồi thường chỉ giới hạn trong phạm vi bồi thường theo luật cho đất bị dự án chiếm dụng hoặc một số

ít trường hợp bị thu hồi đất để xây dựng khu tái định cư Nội dung bồi thường được thực hiện theo 3 yếu tố quan trọng:

- Đền bù tài sản bị thiệt hại, nghề nghiệp và thu nhập bị mất

- Hỗ trợ di chuyển trong đó có trợ cấp, bố trí nơi ở mới với các dịch vụ và phương tiện phù hợp

- Trợ cấp để ít nhất người bị ảnh hưởng có được mức sống đạt hoặc gần đạt so với mức sống trước khi có dự án Đối với các dự án có tái định cư, việc lập

kế hoạch, thiết kế nội dung di dân là yếu tố không thể thiếu ngay từ thời kỳ đầu tiên của việc lập dự án đầu tư đảm bảo những nguyên tắc:

+ Nghiên cứu kỹ phương án khả thi của các dự án để giảm thiểu việc di dân bắt buộc khi triển khai dự án

+ Người bị ảnh hưởng phải được bồi thường và hỗ trợ để triển vọng kinh

tế, xã hội của họ ít nhất cũng thuận lợi như trong trường hợp không có dự án

+ Các dự án về tái định cư phải đạt hiệu quả ở mức càng cao càng tốt + Người bị ảnh hưởng được thông báo đầy đủ, được tham khảo ý kiến chi tiết về các phương án bồi thường tái định cư

+ Các chủ đầu tư phải đặc biệt chú ý đến tầng lớp những người nghèo nhất, trong đó có những người không hoặc chưa có quyền lợi hợp pháp về đất

đai, tài sản, những hộ gia đình do phụ nữ làm chủ (Phạm Bình Trị, 2013)

1.2.6 Chính sách bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất của một số tổ chức trên thế giới

Đối với các nước trên thế giới đất đai thuộc sở hữu tư nhân, thị trường đất đai phát triển theo quy luật của thị trường hàng hoá và được mua bán tự do Ở phương tây giá đất biến động theo lô đất, còn ở những nước tư bản phát triển chế

độ sở hữu tư nhân về đất đai được xác lập ổn định, quá trình tísch luỹ về đất đai lên tới đỉnh cao, thị trường về đất đai mang tính độc quyền và các quốc gia thường áp dụng Luật thuế đối với việc mua bán đất đai, không áp đặt giới hạn hành chính đối với thị trường đất đai Các nước có nền kinh tế thị trường phát triển đất đai được mua bán tự do và cho thuê một cách rộng rãi

Việc chuyển nhượng và cho thuê ruộng đất được cho là một biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất, bởi vì đất đai khi thuộc sở hữu của các chủ

sử dụng tư nhân mới có khả năng sinh lợi cao hơn so với chủ sử dụng đất cũ

Việc GPMB thực chất là việc mua bán đất đai theo giá theo giá thoả thuận giữa người mua và người bán nên việc GPMB chỉ mang tính chất thủ tục vì đất đai thuộc sở hữu tư nhân do đó họ có quyền đem ra trao đổi hay mua bán là tuỳ

ý Ngoài ra đất đai còn tham gia vào thị trường bất động sản và thị trường chứng khoán như một nguồn đầu tư ngoại tệ

tự nguyện trong các dự án do WB đầu tư

Năm 2004 WB đưa ra bản hướng dẫn hoạt động về tái định cư không tự nguyện

Chính sách tái định cư không tự nguyện của WB dựa trên nguyên tắc lựa chọn phương án tái định cư ít nhất và có sự tham gia của các tổ chức phi chính phủ, đại diện của những người thiệt hại vào thiết kế, khai thác, theo dõi, giám sát

quá trình công việc tái định cư (Hoàng Ngọc Văn, 2012)

1.2.6.2 Chính sách bồi thường, hỗ trợ và giải phóng mặt bằng khi thu hồi đất của các Ngân hàng Mỹ, ngân hàng Á Châu và ngân hàng phát triển Châu Phi

Tiếp theo chính sách tái định cư không tự nguyện được các ngân hàng khu vực đưa ra như: Ngân hàng phát triển liên Mỹ (Inter Americal Development Bank – IDB) 1993, Ngân hàng phát triển Châu Á – ADB (1995), Sổ tay tái định

cư (1998), Ngân hàng phát triển Châu Phi – AFDB (1995)

1.2.6.3 Các tổ chức quốc tế khác

Năm 1990 một số tổ chức quốc tế như: Trung tâm liên hiệp quốc tế về định cư (United Nation Centre of Human Settlement/ Habitas, Ủy ban Liên hợp quốc về quyền con người (United Nation Commission of Human Right- UNCHR), Tổ chức nông lương quốc tế (Fool and Agriculture- FAO) đã tập trung nghiên cứu vấn đề thu hồi đất, chỗ ở bắt buộc

Năm 1997 UNCHR đưa ra hướng dẫn thực tiễn thu hồi đất - chỗ ở bắt buộc Đặc điểm chung của các chính sách này là nguyên tắc chia sẻ lợi ích giữa các bên liên quan đến dự án, chi phối từ pháp luật, chính sách, quy hoạch, thu nhập, thuế ở tầm cỡ quốc gia đối với việc triển khai trên thực tế có liên quan đến chính quyền địa phương, nhà đầu tư, cộng đồng dân cư bị ảnh hưởng và người dân bị thiệt hại với những vấn đề chủ yếu như:

- Tổ chức tốt việc tái định cư cộng đồng dân cư bị ảnh hưởng và người dân thiệt hại gắn với môi trường sốn, việc làm, sinh hoạt của cộng đồng liên quan đến tập quán, văn hóa tâm linh

- Bảo đảm quyền hưởng lợi của địa phương, cộng đồng dân cư bị ảnh hưởng và người dân bị thiệt hại từ thuế, phí, giá ưu đãi mua sản phẩm của dự án

- Sự gắn kết lâu dài giữa dự án và cộng đồng dân cư địa phương nhằm đảm bảo tự chủ, bình đẳng giữa hai bên với sự gắn kết quyền lợi lâu dài

- Nguyên tắc chia sẻ lợi ích giữa các bên liên quan đến dự án đã được áp

dụng trong nhiều dự án đã triển khai ở các nước trên thế giới, đặc biệt là các dự

án thủy điện.(Hoàng Ngọc Văn, 2012)

*Nhận xét, đánh giá:

Các nước muốn xây dựng và phát triển công trình đều cần có đất Do đất

đai có hạn, vì thế Nhà nước đều phải sử dụng quyền lực của mình để thu hồi đất hoặc trưng dụng đất của người đang sở hữu, đang sử dụng để phục vụ cho nhu cầu xây dựng các công trình phục vụ lợi ích công cộng, lợi ích quốc gia Ở mỗi nước, quyền lực thu hồi, trưng dụng đất được ghi trong Hiến pháp hoặc tại Bộ luật đất đai hoặc một Bộ luật khác Nếu việc thu hồi, trưng thu đã phù hợp với quy định của pháp luật mà người sở hữu hoặc sử dụng đất không thực hiện thì Nhà nước có quyền chiếm hữu đất đai Việc thu hồi đất, trưng thu đất và bồi thường thiệt hại về đất tại mỗi quốc gia đều được thực hiện theo chính sách riêng

do Nhà nước đó quy định

Qua nghiên cứu chính sách bồi thường GPMB của một số nước và các tổ chức ngân hàng quốc tế, Việt Nam chúng ta cần học hỏi các kinh nghiệm để tiếp tục hoàn thiện chính sách bồi thường GPMB ở một số điểm sau:

- Hoàn thiện các quy định về định giá đất nói chung và định giá đất để bồi thường GPMB nói riêng;

- Thực hiện thống nhất trình tự, thủ tục thực hiện và thực hiện tốt quy định

về thẩm định, phê duyệt, giám sát thực hiện phương án bồi thường GPMB; quan tâm hơn nữa tới việc quy hoạch và xây dựng nơi tái định cư, tạo việc làm cho người có đất bị thu hồi; xử lý hài hòa mối quan hệ lợi ích giữa người sử dụng đất, Nhà nước và nhà đầu tư

1.3 Chính sách bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất ở Việt Nam qua các thời kỳ

1.3.1 Thời kỳ trước 1987

* Hiến pháp 1946:

Sau cuộc cách mạng tháng Tám năm 1945 thành công, lần đầu tiên nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ban hành Hiến pháp vào năm 1946 Đến năm 1953, Nhà nước ta thực hiện cuộc cải cách ruộng đất và Luật cải cách ruộng đất được ban hành Một trong những mục tiêu đầu tiên của cuộc cải cách là thủ tiêu quyền chiếm hữu ruộng đất của thực dân Pháp và đế quốc xâm lược ở Việt Nam, xóa bỏ chế độ chiếm hữu ruộng đất của giai cấp địa chủ, thực hiện chế độ sở hữu ruộng đất của nông dân Sau đó, Đảng và Nhà nước ta đã vận động nông dân vào các hợp tác xã; thành lập các nông, lâm trường quốc doanh, trạm trại nông nghiệp với

hình thức sở hữu tập thể (Quốc hội, Hiến pháp 1946; Quốc hội, Luật cải cách ruộng

đất 1953)

* Nghị định số 151-TTg:

Ngày 14/4/1959, Thủ tướng Chính phủ ban hành Nghị định số 151-TTg quy định về thể lệ tạm thời trưng dụng ruộng đất Đây là văn bản pháp quy đầu tiên liên quan đến việc bồi thường và tái định cư ở Việt Nam

Nghị định này quy định những nguyên tắc cơ bản trong việc trưng dụng ruộng đất của nhân dân trong việc xây dựng những công trình do Nhà nước quản

lý, đó là: "Đảm bảo kịp thời và đủ tiện ích cần thiết cho công trình xây dựng,

đồng thời chiếu cố đúng mức quyền lợi và đời sống của người có ruộng đất Những người có ruộng đất được trưng dụng được bồi thường và trong những

trường hợp cần thiết được giúp giải quyết công ăn việc làm hết sức tiết kiệm ruộng đất cày cấy, trồng trọt, tận dụng đất hoang để không phải trưng dụng hoặc chỉ trưng dụng ít ruộng đất của nhân dân hết sức tránh những nơi dân cư đông đúc, nghĩa trang liệt sĩ, nhà thờ, đền, chùa Trường hợp đặc biệt phải bàn kỹ với nhân dân địa phương"

Về mức đền bù và cách tính đền bù, Nghị định 151/TTg có quy định:

- Đối với ruộng đất nếu không thể đổi bằng đất thì sẽ bồi thường bằng một

số tiền bằng từ 1 đến 4 năm sản lượng thường niên của đất bị trưng dụng

- Đối với nhà cửa vật kiến trúc thì được giúp đỡ xây dựng cái khác

- Đối với hoa màu chưa thu hoạch phải bồi thường thiệt hại đúng mức

- Đối với mồ mả căn cứ vào tình hình cụ thể, phong tục tập quán của địa phương mà giúp cho họ số tiền thích đáng làm phí tổn di chuyển

Có thể nói, những nguyên tắc cơ bản của việc đền bù thiệt hại trong Nghị định 151/TTg là rất đúng đắn, đáp ứng nhu cầu trưng dụng đất đai trong những năm 1960 Tuy nhiên, Nghị định chưa quy định cụ thể mức đền bù thiệt hại mà chỉ quan tâm đến sự thỏa thuận của các bên

Sau đó, Ủy ban Kế hoạch nhà nước và Bộ Nội vụ đã ban hành Thông tư liên bộ quy định thể lệ tạm thời về trưng dụng ruộng đất để làm địa điểm xây dựng các công trình kiến thiết cơ bản với nguyên tắc phải đảm bảo kịp thời và diện tích đủ cần thiết cho công trình xây dựng kiến thiết cơ bản, đồng thời chiếu

cố đúng mức quyền lợi và đời sống của người có ruộng đất Đất thuộc sở hữu tư nhân hoặc tập thể khi bị trưng dụng thì thuộc sở hữu của Nhà nước

1.3.2 Thời kỳ 1987 đến 1993

Hiến pháp 1980 quy định đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước thống nhất quản lý Chính vì vậy mà khi nhà nước thu hồi đất thì người sử dụng đất không được bồi thường về giá trị quyền sử dụng đất mà chỉ được bồi thường

những tài sản có trên đất hoặc những thiệt hại do việc thu hồi đất gây nên (Quốc

hội, Hiến pháp 1980) Luật Đất đai năm 1988 ban hành quy định về việc bồi

thường cũng cơ bản dựa trên những điều quy định tại Hiến pháp 1980

Ngày 31/5/1990, Hội đồng Bộ trưởng ban hành Quyết định số 186/HĐBT

về việc đền bù thiệt hại đất nông nghiệp, đất có rừng khi bị chuyển mục đích sử dụng vào mục đích khác thì phải bồi thường Căn cứ để tính bồi thường thiệt hại

về đất nông nghiệp và đất có rừng theo quyết định này là diện tích, chất lượng và

vị trí đất Tổ chức, cá nhân được Nhà nước giao đất nông nghiệp, đất có rừng để

sử dụng vào mục đích khác thì phải bồi thường thiệt hại về đất nông nghiệp, đất

có rừng cho Nhà nước Khoản tiền này được nộp vào ngân sách Nhà nước và sử dụng vào việc khai hoang, phục hóa, trồng rừng, cải tạo đất nông nghiệp, ổn định cuộc sống, định canh, định cư cho khu vực bị lấy đất

Tại Quyết định này, mức bồi thường còn được phân biệt theo thời hạn sử dụng lâu dài hay tạm thời, quy định việc miễn giảm tiền bồi thường đối với việc

sử dụng đất để xây dựng hệ thống đường giao thông, thủy lợi…Toàn bộ tiền đền

bù phải nộp vào ngân sách Nhà nước và được điều tiết cho ngân sách trung ương 30%, địa phương 70% để sử dụng vào việc khai hoang, phục hóa và định canh, định cư cho nhân dân vùng bị thu hồi đất chứ không phải trả trực tiếp cho người

bị thu hồi đất

1.3.3 Thời kỳ 1993 đến 2003

* Hiến pháp 1992

Hiến pháp 1992 (thay thế Hiến pháp 1980) đã quy định:

“Nhà nước phát triển nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng XHCN”

- Điều 18 quy định: “Nhà nước thống nhất quản lý toàn bộ đất đai theo

quy hoạch và pháp luật, đảm bảo sử dụng đúng mục đích và có hiệu quả Nhà nước giao đất cho các tổ chức và cá nhân sử dụng ổn định lâu dài Tổ chức và cá nhân có trách nhiệm bảo vệ, bồi bổ, khai thác hợp lý, sử dụng tiết kiệm đất, được chuyển quyền sử dụng đất Nhà nước giao theo quy định của pháp luật”

- Điều 23 quy định: “Tài sản hợp pháp của cá nhân, tổ chức không bị quốc

hữu hoá Trong trường hợp thật cần thiết vì lý do quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, Nhà nước trưng mua hoặc trưng dụng có bồi thường tài sản của cá nhân

hoặc tổ chức theo thời giá thị trường Thể thức trưng mua, trưng dụng do luật định” (Quốc hội, Hiến pháp 1992)

Những quy định trên đã khẳng định quyền lực của Nhà nước trong việc thu hồi đất cho mục đích an ninh, quốc phòng và các lợi ích quốc gia

* Luật Đất đai 1993

Luật Đất đai 1993 có hiệu lực từ ngày 15/10/1993 thay thế cho Luật đất đai 1988 Đây là văn bản pháp luật quan trọng nhất đối với việc thu hồi đất và bồi thường thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất Luật Đất đai quy định các loại đất

và nguyên tắc sử dụng từng loại đất; quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất; xác lập cơ sở pháp lý cho người sử dụng đất đó là quyền được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất làm căn cứ cho việc được bồi thường giá trị quyền sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất

- Điều 12 đã quy định: “Nhà nước xác định giá các loại đất để tính thuế

chuyển quyền sử dụng đất, thu tiền khi giao đất hoặc cho thuê đất Tính giá trị tài sản khi giao đất, bồi thường thiệt hại về đất Chính phủ quy định khung giá các loại đất đối với từng vùng theo thời gian”

- Điều 27 quy định: “Trong trường hợp thật cần thiết, Nhà nước thu hồi

đất sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng thì người thu hồi đất được đền bù thiệt hại” (Quốc hội, Luật đất đai 1993)

Như vậy, đất đai từ chỗ là sở hữu toàn dân, với quyền sử dụng thuộc Nhà nước hoặc tập thể thì nay quyền sử dụng đã được trao cho hộ gia đình, cá nhân sử dụng ổn định, lâu dài và cho phép người sử dụng đất được quyền chuyển đổi, chuyển nhượng, cho thuê, thừa kế, thế chấp quyền sử dụng đất

Người sử dụng đất ổn định được Ủy ban nhân dân xã, phường, thị trấn xác nhận thì được xét cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất Trong trường hợp thật cần thiết vì lý do quốc phòng, an ninh và lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng thì Nhà nước thu hồi đất, trưng mua, trưng dụng, có bồi thường tài sản cho các người sử dụng đất

Luật Đất đai năm 1993 quy định việc Nhà nước xác định giá các loại đất

để tính tiền khi giao đất, cho thuê đất và bồi thường thiệt hại khi thu hồi, theo

khung giá do Chính phủ quy định Sau khi Luật Đất đai 1993 được ban hành, Nhà nước đã ban hành rất nhiều các văn bản dưới luật như các Nghị định, Thông

tư và các văn bản pháp quy khác về quản lý đất đai nhằm cụ thể hoá các điều luật như:

- Nghị định 87/CP ngày 17/8/1994 ban hành khung giá các loại đất

- Nghị định 90/CP ngày 17/9/1994 quy định cụ thể các chính sách và phân biệt chủ thể sử dụng đất, cơ sở pháp lý để xem xét tính hợp pháp của thửa đất được bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất để sử dụng và mục đích quốc phòng,

an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng Nghị định 90/CP là văn bản pháp lý mang tính toàn diện cao và cụ thể hoá việc thực hiện chính sách bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất và việc bồi thường bằng đất cùng mục đích sử dụng, cùng hạng đất

- Thông tư Liên bộ số 94/TTLB ngày 14/11/1994 của Liên bộ Tài chính - Xây dựng - Tổng cục Địa chính - Ban vật giá Chính phủ hướng dẫn thi hành Nghị định 87/CP

- Nghị định 22/1998/NĐ-CP ngày 24/4/1998 thay thế Nghị định 90/CP đã quy định rõ phạm vi bồi thường, đối tượng phải bồi thường, đối tượng được bồi thường và người bị thu hồi đất có quyền được lựa chọn một trong ba phương án bồi thường bằng đất, bằng tiền hoặc bằng đất và bằng tiền Nghị định đã có

những quy định về nguyên tắc và điều kiện để được đền bù thiệt hại về đất (quy

định về giấy tờ: hợp pháp, hợp lệ và được coi là hợp lệ để được đền bù hay không được đền bù thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất); giá đất để tính đền bù

thiệt hại, chính sách hỗ trợ và tái định và công tác tổ chức thực hiện việc đền bù

Nghị định 22/1998/NĐ-CP quy định trách nhiệm bồi thường là các tổ chức, cá nhân được Nhà nước giao đất, cho thuê đất Về các điều kiện (tiêu chuẩn) được đền bù thiệt hại, Nghị định đã mở rộng phạm vi được đền bù cho các đối tượng có khả năng hợp pháp hóa quyền sử dụng đất Giá đất để tính đền

bù thiệt hại được xác định trên cơ sở giá đất của địa phương ban hành theo quy định của Chính phủ nhân với hệ số K để đảm bảo giá đất tính đền bù phù hợp với khả năng sinh lợi và giá chuyển nhượng quyền sử dụng đất thực tế ở địa phương

Nếu đất bị thu hồi là đất do Nhà nước giao sử dụng tạm thời, đất cho thuê đấu thầu thì người bị thu hồi đất không được đền bù thiệt hại về đất nhưng được đền bù những chi phí đã đầu tư vào đất Trường hợp đất thu hồi thuộc đất công ích của xã hoặc đất của xã chưa giao cho ai sử dụng thì người được Nhà nước giao đất, cho thuê đất phải đền bù thiệt hại bằng tiền cho ngân sách xã Người đang sử dụng đất công ích được đền bù thiệt hại những chi phí đã đầu tư vào đất Diện tích đất ở đền bù cho mỗi hộ gia đình theo hạn mức đất ở do Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương quy định, nhưng không vượt quá diện tích đất bị thu hồi

Về đền bù tài sản, tài sản trên đất hợp pháp và có khả năng hợp pháp hóa được đền bù 100% giá trị tài sản; tài sản trên đất sử dụng bất hợp pháp sẽ được

hỗ trợ 70-80% mức đền bù hoặc không được hỗ trợ tuỳ theo mức độ bất hợp pháp của quyền sử dụng đất và tài sản Mức đền bù tài sản được đền bù theo mức độ thiệt hại thực tế bằng giá trị hiện tại của nhà và công trình, cộng thêm một khoản tính theo tỷ lệ (%) trên giá trị hiện có của nhà và công trình, nhưng tổng mức đền bù tối đa không lớn hơn 100% và không nhỏ hơn 60% giá trị của nhà, công trình theo giá xây dựng mới Riêng đối với nhà cấp 4, nhà tạm và công trình phụ độc lập thì mức đền bù thiệt hại được tính bằng giá trị xây dựng mới

Nghị định số 22/1998/NĐ-CP đã đưa ra chính sách hỗ trợ ổn định sản xuất

và đời sống xã hội đối với những người phải di chuyển chổ ở trong thời gian 06 tháng đối với các nhân khẩu trong hộ, với mức tương đương 30kg gạo/tháng Đối với người phải di chuyển đến khu tái định cư của tỉnh khác thì được trợ cấp một năm và hưởng chính sách đi vùng kinh tế mới Nghị định còn quy định việc hỗ trợ theo chế độ trợ cấp ngừng việc cho cán bộ, công nhân viên của doanh nghiệp phải di chuyển địa điểm mới trong thời gian ngừng sản xuất, kinh doanh; hỗ trợ chi phí đào tạo cho những lao động nông nghiệp phải chuyển nghề khác và ưu tiên tuyển dụng lao động cho các đối tượng có đất bị thu hồi

Ngoài ra, Nghị định còn quy định hỗ trợ đối với những người đang hưởng trợ cấp xã hội của Nhà nước phải di chuyển chỗ ở và trợ cấp khuyến khích di dời cho người di chuyển đúng hạn

Về chính sách tái định cư, Nghị định số 22/1998/NĐ-CP quy định về thẩm quyền lập khu tái định cư và điều kiện bắt buộc phải có khu tái định cư, về nguyên tắc bố trí đất ở cho các hộ gia đình tại khu tái định cư và nguồn vốn đầu

tư xây dựng khu tái định cư

Nghị định số 22/1998/NĐ-CP quy định trách nhiệm của Chủ tịch Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh, thành phố phê duyệt phương án đền bù, chỉ đạo thành lập Hội đồng giải phóng mặt bằng cấp quận, huyện để xác định mức đền bù hoặc trợ cấp cho từng tổ chức, hộ gia đình, cá nhân, lập phương án đền bù thiệt hại và tổ chức thực hiện đền bù theo phương án được phê duyệt Nghị định đã quy định trách nhiệm của tổ chức, hộ gia đình, cá nhân bị Nhà nước thu hồi đất phải chấp hành việc giải phóng mặt bằng đúng thời hạn, trường hợp không thực hiện sẽ bị cưỡng chế buộc di chuyển

Nghị định cũng quy định người bị thu hồi đất được khiếu nại và được giải quyết theo quy định của pháp luật về giải quyết khiếu nại, tố cáo của công dân Người khiếu nại phải gửi đơn đến cơ quan Nhà nước có thẩm quyền để giải quyết trong vòng 15 ngày kể từ ngày nhận được quyết định đền bù thiệt hại; quá thời hạn này đơn khiếu nại không còn có giá trị xem xét xử lý Trong thời gian chờ giải quyết khiếu nại người bị thu hồi đất vẫn phải chấp hành di chuyển, giải phóng mặt bằng và giao đất đúng kế hoạch được quy định (Chính phủ, 1998)

Nghị định 22/1998/NĐ-CP đã có những đóng góp quan trọng trong việc thu hồi đất, bồi thường giải phóng mặt bằng để thực hiện các dự án phát triển kinh tế - xã hội của nhiều địa phương, đặc biệt là khu vực đô thị

* Luật sửa đổi một số điều của Luật Đất đai năm 1998

Luật sửa đổi một số điều của Luật Đất đai năm 1998 được Quốc hội thông qua ngày 02/12/1998 Về cơ bản, Luật Đất đai sửa đổi năm 1998 vẫn dựa trên nền tảng cơ bản của Luật Đất đai năm 1993 và bổ sung một số điều cho phù hợp thực tế

Tháng 10/1999, Cục quản lý Công sản - Bộ Tài chính đã tiến hành dự thảo lần thứ nhất về sửa đổi bổ sung Nghị định 22/1998/NĐ-CP về việc bồi thưòng thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất đề nghị sửa đổi một số nội dung như xác định

mức đất để tính bồi thường, giá bồi thường, lập khu tái định cư, quyền và nghĩa

vụ của người bị thu hồi đất phải chuyển đến nơi ở mới, các chính sách hỗ trợ và các điều kiện bắt buộc phải có của khu tái định cư, về Hội đồng bồi thường giải phóng mặt bằng và thẩm định Phương án bồi thường giải phóng mặt bằng (Bộ Tài chính, 1998)

- Thông tư số 145/1998/TT-BTC của Bộ Tài chính hướng dẫn thi hành Nghị định 22/1998/NĐ-CP đưa ra các phương pháp xác định hệ số K trên cơ sở quan hệ tỷ lệ giữa giá đất tính theo khả năng sinh lợi với giá đất do UBND tỉnh, thành phố quy định, nội dung và chế độ quản lý, phương án bồi thường và một số nội dung khác

Việc xác định hệ số K trên cơ sở quan hệ tỷ lệ giữa giá chuyển nhượng quyền sử dụng đất thực tế với giá đất do UBND cấp tỉnh, thành phố quy định khi

có sự chênh lệch giá chuyển nhượng quyền sử dụng đất ở khu vực bồi thường diễn ra phổ biến Tuy nhiên, giá đất tính đền bù thiệt hại trong trường hợp này chỉ bằng giá đất đền bù tính theo khả năng sinh lợi cộng thêm một khoản tiền tối

đa bằng 30% phần chênh lệch giữa giá đất tính theo giá chuyển nhượng quyền sử dụng đất với giá đền bù tính theo khả năng sinh lợi của mảnh đất đó

- Đối với những nơi mới đô thị hóa (từ trước năm 1993 còn là nông thôn) hoặc các hộ gia đình có khuôn viên thổ cư rộng có đất nông nghiệp, lâm nghiệp thì diện tích đất ở được đền bù theo mức diện tích đất ở được cơ quan Nhà nước

có thẩm quyền cho phép dùng làm nhà ở, phần diện tích còn lại được đền bù theo giá đất nông nghiệp, lâm nghiệp và được cộng thêm một khoản tiền tối đa bằng 30% phần chênh lệch giữa giá đền bù cho đất ở với giá đền bù đất nông nghiệp

- Đối với đất nông nghiệp trong khu vực đô thị được đền bù thiệt hại theo giá đất nông nghiệp và cộng thêm một khoản tối đa bằng 30% phần chênh lệch giữa giá đất ở trong đô thị của thửa đất ở liền kề với giá đất nông nghiệp

- Văn bản số 4448/TC-QLCS ngày 04/9/1999 của Cục quản lý Công sản -

Bộ Tài chính hướng dẫn xử lý một số vướng mắc trong công tác bồi thường giải phóng mặt bằng

* Luật sửa đổi một số điều của Luật Đất đai năm 2001

Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đất đai ngày 29/6/2001 quy định cụ thể hơn về việc bồi thường thiệt hại và giải phóng mặt bằng như:

- Trong trường hợp cần thiết, Nhà nước thu hồi đất vào mục đích an ninh, quốc phòng, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng thì người bị thu hồi đất được bồi thường hoặc hỗ trợ Việc bồi thường hoặc hỗ trợ theo quy định của Chính phủ

- Nhà nước có chính sách để ổn định đời sống cho người bị thu hồi đất Trong trường hợp người bị thu hồi đất phải di chuyển chỗ ở thì được mua nhà ở của Nhà nước hoặc được giao đất có thu tiền sử dụng đất để làm nhà ở Trường hợp phương án bồi thường được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền phê duyệt, được công bố công khai và có hiệu lực thi hành theo quy định của pháp luật mà người bị thu hồi đất không thực hiện quyết định thu hồi thì cơ quan quyết định thu hồi đất có quyền ra quyết định cưỡng chế; trường hợp Chính phủ ra quyết định thu hồi đất thì UBND tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương ra quyết định cưỡng chế

- Trong trường hợp cộng đồng dân cư xây dựng công trình phục vụ lợi ích công cộng của cộng đồng theo quy hoạch bằng vốn do nhân dân đóng góp hoặc Nhà nước có hỗ trợ thì việc bồi thường hoặc hỗ trợ cho người có đất bị thu hồi để xây

dựng công trình do cộng đồng dân cư và người có đất đó thoả thuận (Quốc hội, Luật

sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật đất đai 2001)

1.3.4 Thời kỳ từ 2003 đến nay

Trên cơ sở tổng kết 10 năm thi hành Luật Đất đai và xuất phát từ yêu cầu của giai đoạn đổi mới, Hội nghị lần thứ bẩy Ban chấp hành Trung ương Đảng khoá IX đã ra Nghị quyết về tiếp tục đổi mới chính sách, pháp luật về đất đai trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước

Luật Đất đai năm 2003 được Quốc hội khoá IX kỳ họp thứ 4 thông qua ngày 26/11/2003 có phạm vi điều chỉnh bao quát nhất, khắc phục các hạn chế trong việc bồi thường quy định tại các Luật Đất đai đã ban hành trước đây Luật Đất đai 2003 có nhiều nội dung mới, trong đó tập trung vào các vấn đề đặt ra trong quản lý sử dụng đất đai như:

- Làm rõ nội dung quyền sở hữu toàn dân về đất đai với những quyền định đoạt, quyền hưởng lợi cụ thể và vai trò của Nhà nước với tư cách là người đại diện chủ sở hữu

- Hoàn chỉnh chính sách đất đai đối với khu vực nông nghiệp phù hợp với nền kinh tế thị trường và tạo điều kiện đẩy nhanh tiến trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp và nông thôn

- Coi trọng chính sách đất đai đối với khu vực công nghiệp và dịch vụ tạo

ra sự chủ động về chuyển đổi cơ cấu sử dụng quỹ đất đáp ứng nhu cầu phát triển công nghiệp và dịch vụ trong quá trình CNH - HĐH đất nước

- Thiết lập sự bình đẳng giữa các thành phần kinh tế, xoá bỏ cơ bản sự khác biệt giữa người trong nước và người Việt Nam đinh cư ở nước ngoài và thu hẹp đáng kể sự phân biệt giữa nhà đầu tư trong nước và nhà đầu tư nước ngoài trong việc giao đất, cho thuê đất và quy định rõ quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất

- Xoá bỏ bao cấp về đất đai trên cơ sở coi đất là nguồn vốn, nguồn nội lực

to lớn của đất nước cần phải được định giá theo đúng quy luật của kinh tế thị trường và phải được đối xử như một loại hàng hoá có tính đặc thù trong quá trình giao dịch trên thị trường bất động sản

- Khuyến khích phát triển các giao dịch dân sự về quyền sử dụng đất trên

cơ sở coi quyền sử dụng đất là tài sản của người sử dụng đất, hạn chế sự can thiệp về hành chính trong thực hiện các quyền chuyển đổi, chuyển nhượng, cho thuê, cho thuê lại, tặng, cho, thế chấp, bảo lãnh, góp vốn bằng quyền sử dụng đất

và tài sản gắn liền với đất

- Khắc phục về cơ bản những bất cập trong chính sách pháp luật về bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng và phát triển kinh tế thông qua cơ chế giá đất bồi thường, chính sách tái định cư và hạn chế phạm vi thu hồi đất cho các

dự án

- Đẩy mạnh cải cách hành chính trong lĩnh vực quản lý đất đai bằng việc phân cấp toàn bộ các quyền quyết định giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích

sử dụng đất cho chính quyền địa phương, quy định cụ thể thủ tục và trình tự thực hiện các thủ tục hành chính vè quản lý và sử dụng đất

- Đổi mới công tác giải quyết tranh chấp, khiếu nại về đất đai theo hướng phát huy vai trò của toà án trong giải quyết các tranh chấp dân sự và các khiếu nại hành chính về đất đai, khắc phục tình trạng đùn đẩy tránh nhiệm dẫn tới khiếu kiện kéo dài và vượt cấp

Để thực hiện Luật Đất đai 2003, Chính phủ và các Bộ, ngành đã ban hành nhiều Nghị định, cụ thể hoá các điều luật về giá đất và bồi thường, hỗ trợ khi thu hồi đất như:

- Nghị định số 188/2004/NĐ-CP ngày 16/11/2004 của Chính phủ về phương pháp xác định giá đất và khung giá các loại đất

- Thông tư số 114/2004/TT-BTC ngày 26/11/2004 của Bộ Tài chính về hướng dẫn thực hiện Nghị định số 188/2004/NĐ-CP

- Nghị định số 123/2007/NĐ-CP ngày 27/7/2007 của Chính phủ sửa đổi,

bổ sung một số điều của Nghị định 188/2004/NĐ-CP

- Nghị định số 197/2004/NĐ-CP ngày 12/03/2004 của Chính phủ về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

- Thông tư số 116/TT-BTC ngày 07/12/2004 của Bộ Tài chính về hướng dẫn thực hiện Nghị định số 197/2004/NĐ-CP

- Nghị định số 198/2004/NĐ-CP ngày 12/03/2004 của Chính phủ về thu tiền sử dụng đất

- Nghị định số 17/2006/NĐ-CP ngày 27/01/2006 của Chính phủ về sửa đổi,

bổ sung một số điều của các Nghị định hướng dẫn thi hành luật đất đai và Nghị định 187/2004/NĐ-CP về việc chuyển công ty Nhà nước thành công ty Cổ phần

- Thông tư số 117/2004/TT-BTC ngày 12/07/2004 của Bộ Tài chính về hướng dẫn Nghị định 198/2004/NĐ-CP

- Nghị định số 44/2008/NĐ-CP ngày 09/4/2008 của Chính phủ về sửa đổi,

bổ sung một số điều của Nghị định 198/2004/NĐ-CP

- Nghị định số 84/2007/NĐ-CP ngày 25/05/2007 của Chính phủ quy định

bổ sung về cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, trình tự, thủ tục bồi thường,

hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất và giải quyết khiếu nại về đất đai

- Thông tư số 06/2007/TT-BTNMT ngày 15/6/2007 của Bộ Tài nguyên và Môi trường hướng dẫn thực hiện một số điều của Nghị định số 84/2007/NĐ-CP

- Thông tư liên tịch số 14/2008/ TTLT-BTC-BTNMT ngày 31/01/2008 của Bộ Tài chính - Bộ Tài nguyên và Môi trường hướng dẫn thực hiện một số điều của nghị định số 84/2007/ NĐ-CP

- Thông tư 107/2007/TT-BTC ngày 07/9/2007 của Bộ Tài chính hướng dẫn về quản lý thanh toán, quyết toán vốn đầu tư dự án giải phóng mặt bằng, tái định cư sử dụng vốn ngân sách nhà nước

- Nghị định số 69/2009/NĐ-CP ngày 13/8/2009 của Chính phủ quy định bổ sung về quy hoạch sử dụng đất, giá đất, thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư

- Văn bản số 181/ĐC-CP ngày 23/10/2009 của Chính phủ đính chính Nghị định số 69/2009/NĐ-CP ngày 13/8/2009 của Chính phủ quy định bổ sung về quy hoạch sử dụng đất, giá đất, thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư

- Công văn số 3378/BTNMT-TCQLĐĐ ngày 14/9/2009 của Bộ Tài nguyên và Môi trường về việc tổ chức triển khai thực hiện Nghị định số 69/2009/NĐ-CP

1.4 Tình hình thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ khi nhà Nước thu hồi đất ở Việt Nam

1.4.1 Chính sách thu hồi đất, bồi thường đất

1.4.1.1 Chính sách bồi thường theo quy định của Luật Đất đai năm 1993

Luật Đất đai năm 1993 quy định: “Trong trường hợp thật cần thiết, Nhà

nước thu hồi đất đang sử dụng của người sử dụng đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng thì người bị thu hồi đất được đền bù thiệt hại” (Điều 27)

Nghị định số 90/NĐ-CP ngày 17/8/1994 của Chính phủ quy định việc bồi thường thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng,

an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng

Nghị định số 22/1998/NĐ-CP ngày 24/4/1998 của Chính phủ đã điều chỉnh đầy đủ, cụ thể, chi tiết về chính sách bồi thường theo nguyên tắc bồi thường, hỗ trợ

về đất, về tài sản.v.v phù hợp với mức thiệt hại thực tế, giải quyết hài hoà mối

quan hệ về lợi ích giữa Nhà nước, người bị thu hồi đất và các bên có liên quan Với việc ban hành Nghị định số 22/1998/NĐ-CP, Nhà nước đã thực hiện đổi mới một bước chính sách chính sách bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào mục đích an ninh, quốc phòng, lợi ích công cộng, lợi ích quốc gia

1.4.1.2 Chính sách bồi thường theo quy định của Luật Đất đai năm 2003

Luật Đất đai 2003 và các văn bản dưới luật quy định về bồi thường ngày càng phù hợp hơn với yêu cầu của thực tế cũng như yêu cầu của các quy luật kinh tế và quan tâm tới lợi ích của người bị thu hồi đất Sau một thời gian thực hiện Nghị định 197/2004/NĐ-CP, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 84/2007/NĐ-CP ngày 25/05/2007 và Nghị định số 69/2009/NĐ-CP ngày 13/8/2009 nhằm điều chỉnh các quy định về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư, khẳng định được tính khả thi và vai trò tích cực của các văn bản pháp luật

Về tổ chức và đội ngũ cán bộ làm công tác bồi thường giải phóng mặt bằng được quan tâm Ở cấp huyện hầu hết đã thành lập các Ban bồi thường giải phóng mặt bằng hoặc Trung tâm phát triển quỹ đất chuyên trách công tác bồi thường giải phóng mặt bằng với lực lượng cán bộ đông đảo có năng lực và kinh nghiệm

Nhờ những đổi mới về pháp luật, phương pháp tổ chức và nâng cao năng lực cán bộ nên tiến độ giải phóng mặt bằng trong các dự án đầu tư gần đây đã được rút ngắn hơn so với trước góp phần giảm bớt tác động tiêu cực đối với người dân bị thu hồi đất cũng như tiến độ thực hiện các dự án Với chính sách bồi thường giải phóng mặt bằng phù hợp đã tạo điều kiện thuận lợi cho việc xây dựng cơ sở vật chất, phát triển kết cấu hạ tầng, xây dựng khu chế xuất, khu công nghiệp, khu công nghệ cao, các dự án trọng điểm của Nhà nước góp phần chuyển đổi cơ cấu nền kinh tế, ổn định đời sống sản xuất cho người có đất bị thu hồi

Tuy nhiên, bên cạnh những thành công đó công tác bồi thường giải phóng mặt bằng cũng còn những tồn tại, vướng mắc trong đó đặc biệt là vấn đề giá bồi thường gây những tác động tiêu cực đối với thị trường bất động sản