Tài liệu Báo cáo "Nguy cơ trở thành nạn nhân của tội phạm " pdf

TrÇn H÷u Tr¸ng * rong cuộc sống, nhiều người với những thói quen, lối sống, cách cư xử cũng như những đặc điểm tâm sinh lí, thể chất, tinh thần cộng với một số điều kiện bên ngoài thuận

TS TrÇn H÷u Tr¸ng * rong cuộc sống, nhiều người với những

thói quen, lối sống, cách cư xử cũng

như những đặc điểm tâm sinh lí, thể chất,

tinh thần cộng với một số điều kiện bên

ngoài thuận lợi rất dễ trở thành nạn nhân của

tội phạm Ngay từ khi mới ra đời, nạn nhân

học đã luôn đặt vấn đề: Tại sao một số người

lại dễ dàng trở thành nạn nhân của tội phạm?

Tội phạm học và nạn nhân học luôn đi sâu

tìm hiểu, giải thích những nguyên nhân

khiến một người trở thành nạn nhân của tội

phạm để từ đó xây dựng các biện pháp

phòng ngừa nguy cơ trở thành nạn nhân của

tội phạm, hạn chế và ngăn ngừa những rủi ro

có thể có cho con người Các nghiên cứu của

nạn nhân học tập trung làm rõ các vấn đề về

vai trò của nạn nhân trong cơ chế hành vi

phạm tội cũng như môi trường xã hội (thời

gian, địa điểm, hoàn cảnh phạm tội) và cả

những vấn đề về cấu trúc, địa vị xã hội (sự

thiếu quyền lực, thiếu sự bảo vệ của nạn

nhân) hay ảnh hưởng của văn hoá (văn hoá

của các vùng dân tộc thiểu số) tác động đến

việc thúc đẩy một người trở thành nạn nhân

của tội phạm.(1)

Trong cơ chế hành vi phạm tội của các tội phạm có nạn nhân, sự tác động

qua lại chặt chẽ giữa các yếu tố chủ quan và

các yếu tố khách quan của nạn nhân có vai trò

rất quan trọng làm phát sinh tội phạm Các

yếu tố chủ quan bao gồm các đặc điểm tâm lí,

thói quen, sở thích hay tính cách của nạn

nhân Các yếu tố khách quan thuộc về môi

trường bên ngoài mà đặc trưng là các yếu tố

về thời gian và không gian Việc làm rõ các yếu tố chủ quan và khách quan sẽ góp phần đáng kể trong quy trình xây dựng các biện pháp phòng ngừa nguy cơ trở thành nạn nhân của tội phạm một cách hữu hiệu

1 Vai trò của các nhân tố chủ quan trong việc thúc đẩy phát sinh tội phạm

Trong các yếu tố chủ quan tác động đến

cơ chế hành vi phạm tội trước hết phải kể đến những đặc điểm tâm, sinh lí của nạn nhân Các đặc điểm tâm, sinh lí này tác động đến cơ chế thực hiện hành vi phạm tội thông qua lời nói, cử chỉ hay hành động Chính những lời nói, cử chỉ hay hành động này trong những tình huống cụ thể đã thúc đẩy làm phát sinh tội phạm Trước hết có thể kể đến những đặc điểm di truyền về mặt sinh học như khí chất nóng nảy, cục cằn thô lỗ,

sự dâm đãng, háo sắc… là những đặc điểm

có vai trò đáng kể trong việc kích thích các phản ứng từ phía người phạm tội Bên cạnh

đó, những phẩm chất tâm lí lệch lạc như lòng tham, sự ích kỉ, coi thường các chuẩn mực xã hội, các giá trị đạo đức, quá đề cao giá trị đồng tiền, coi thường tính mạng, sức khoẻ, danh dự nhân phẩm của người khác… cũng làm tăng nguy cơ trở thành nạn nhân của tội phạm.(2)

Đó là do những đặc điểm, phẩm chất tâm lí này dễ kích động người khác, làm phát sinh ý định phạm tội cũng

T

* Giảng viên chính Khoa luật

Viện đại học mở Hà Nội

như thúc đẩy việc thực hiện hành vi phạm

tội Ví dụ từ những sự việc nhỏ nhặt trong

đời sống như va chạm giao thông, tranh cãi

khi hát karaoke, mua bán hàng hoá hay thậm

chí chỉ là cái liếc mắt, chỉ chỏ, nụ cười

“khẩy”, cười “ruồi” cũng làm cho những

người có khí chất nóng nảy, hung hãn hoặc

những người có tâm lí coi thường những giá

trị đạo đức, xã hội phản ứng bằng lời nói

(như chửi bới, lăng nhục…) hay những hành

vi như thách thức, gây gổ với người khác

Những hành vi này chính là nguyên nhân

thúc đẩy sự hình thành ý định cũng như việc

thực hiện hành vi phạm tội ở những người bị

chửi mắng, gây sự Đây là các trường hợp

điển hình trong các vụ án cố ý gây thương

tích, giết người… xảy ra trong thời gian gần

đây ở nước ta Theo Von Hentig, các thuộc

tính tâm lí (mà một phần do gen di truyền,

một phần là do cuộc sống tạo nên) có ảnh

hưởng lớn đến cơ chế hành vi phạm tội, là

tình trạng chán nản, thất vọng, sự suy nhược

tinh thần, sự hám lợi, sự dâm đãng, bậy

bạ…(3)

Các đặc điểm tâm lí này không chỉ

làm phát sinh và thúc đẩy việc thực hiện các

tội xâm phạm tính mạng, sức khoẻ của con

người mà còn thúc đẩy việc thực hiện các tội

xâm phạm sở hữu Điển hình như các trường

hợp chơi đề, chơi họ rồi chây ỳ không chịu trả

tiền, các hành vi trốn vợ, con đi quan hệ bất

chính… Những hành vi này làm phát sinh các

hành vi phạm tội cưỡng đoạt tài sản, lừa đảo,

trộm cắp hay cướp tài sản Thêm vào đó,

những đặc điểm tâm lí như sự mất cảnh giác,

tâm lí quá tự tin, quá dễ dãi hay coi thường

đối với sự bảo vệ tính mạng, tài sản của mình,

tâm lí thích phô trương tài sản… cũng là

những yếu tố cơ bản tạo ra nguy cơ trở thành

nạn nhân của tội phạm Nghiên cứu của Simha F Landau năm 1973 cho thấy có đến 47% số người được điều tra cho rằng các tội phạm về bạo lực và lừa đảo xảy ra là do lỗi của nạn nhân, 42% cho rằng các tội phạm về tình dục là do một phần lỗi của nạn nhân Wolfgang đã nghiên cứu nạn nhân của tội giết người ở bang Philadenphia và thấy có 26% trở thành nạn nhân do bất cẩn, thiếu cảnh giác Học trò của ông là Amir đã nghiên cứu

646 vụ hiếp dâm có sử dụng bạo lực và nhận thấy 19% nạn nhân mất cảnh giác.(4)

Nghiên cứu của Wolfgang năm 1958 ở Philadelphia cho thấy có đến 277 nạn nhân trong tổng số

500 nạn nhân của tội giết người (chiếm tỉ lệ 47%) là những người đã có tiền án Đây là những người đã tham dự tích cực vào cơ chế hành vi phạm tội, tức là họ đã tự tạo ra những tình huống để đưa mình vào những hoàn cảnh thuận lợi cho hành vi phạm tội xâm hại.(5)

Những hành vi, xử sự mất cảnh giác như: không gửi phương tiện giao thông tại các điểm trông giữ, không khoá nhà, phương tiện cẩn thận, vận chuyển nhiều tiền, vàng bằng xe máy mà không có người bảo vệ, vừa tham gia giao thông vừa nghe điện thoại hoặc phụ nữ

đi một mình ở những nơi vắng vẻ, phụ nữ đeo nhiều đồ trang sức khi đi ngoài đường, cho trẻ

em đeo đồ trang sức đắt tiền, sử dụng điện thoại đắt tiền… chính là các yếu tố cơ bản tạo

ra khả năng trở thành nạn nhân của tội phạm Nghiên cứu 313 vụ trộm cắp tại Washington D.C năm 1967 cho thấy có 21 vụ (chiếm 7%) người phạm tội đột nhập qua cửa chính không khoá và 70 vụ (22%) đột nhập qua cửa sổ không đóng để trộm cắp tài sản.(6)

Ở nước ta, bất chấp sự cảnh báo của các phương tiện thông tin đại chúng cũng như

của các cơ quan bảo vệ pháp luật, rất nhiều

người vẫn coi nhẹ việc bảo vệ tính mạng, tài

sản Thời gian qua đã xảy ra hàng loạt vụ

trộm cắp xe máy do chủ sở hữu không khoá,

không gửi ở nơi trông giữ; Hàng loạt vụ

cướp giật điện thoại di động do người tham

gia giao thông vừa điều khiển xe máy vừa

nói chuyện điện thoại Điển hình như vụ

Nguyễn Hồng Quang - sinh viên đã cùng

Phan Đức Hiếu, Vũ Mạnh Tuấn đã gây ra 25

vụ cướp giật điện thoại, túi xách của người

đi đường.(7)

Hàng loạt vụ cướp, trộm cắp xảy

ra thời gian qua nhằm vào những người đi

rút tiền ở ngân hàng hoặc đem tiền đến ngân

hàng giao dịch với số lượng lớn mà không

có người đi kèm bảo vệ, vận chuyển tiền

bằng xe máy hay một mình đi giao dịch khối

lượng vàng lớn là những minh chứng rõ ràng

cho sự mất cảnh giác, thiếu đề phòng của

người dân làm tăng nguy cơ trở thành nạn

nhân của tội phạm.(8)

Ngoài yếu tố tâm lí, yếu tố sinh học cũng

có vai trò thúc đẩy việc thực hiện hành vi

phạm tội Một số nhóm người do các đặc

điểm sinh học vốn có là những yếu tố thuận

lợi tạo ra nguy cơ trở thành nạn nhân cao hơn

nhiều so với những nhóm người khác Đó là

các đặc điểm đặc thù như độ tuổi, giới tính

hay sức khoẻ mà điển hình là các nhóm phụ

nữ, trẻ em, người già, người tàn tật hay người

mắc bệnh tâm thần (được gọi là các nhóm yếu

thế trong xã hội)

Nghiên cứu nhóm nạn nhân nữ giới, các

nhà nghiên cứu nhận thấy, với đặc điểm sinh

học hạn chế về khả năng tự bảo vệ, nữ giới

luôn có nhiều nguy cơ trở thành nạn nhân của

nhiều loại tội phạm, nhất là các tội phạm liên

quan đến tình dục và bạo lực gia đình Có thể

thấy điều này qua các vụ án mà người phạm tội đã nhằm vào hàng loạt các nạn nhân nữ giới, như vụ án Lê Cao Hùng - 38 tuổi, quê quán Tịnh Hà, Sơn Tịnh, Quảng Ngãi từ tháng 2 đến tháng 12/2006 đã thực hiện hành

vi hiếp dâm với 22 phụ nữ trong đó 8 người dưới 13 tuổi, 10 người từ 13 đến dưới 16 tuổi

và 4 người từ 18 đến 21 tuổi.(9)

Vụ án Trần Nguyễn Xuân Phương, 30 tuổi, trú quán tại thị xã Thủ Dầu Một, tỉnh Bình Dương đã giết

ít nhất 3 người phụ nữ để cướp tài sản, trong

đó có cả mẹ vợ của mình.(10)

Không chỉ hạn chế về khả năng tự bảo vệ, phụ nữ thường có tâm lí lo ngại, không dám tố giác hành vi phạm tội Đặc điểm tâm lí này cũng là yếu tố quan trọng tạo thuận lợi cho hành vi phạm tội Những nạn nhân là nữ giới bị hiếp dâm, lạm dụng tình dục, bị bạo hành, bạo lực tình dục… thường ít tố cáo hành vi phạm tội đến các cơ quan chức năng Đặc điểm tâm lí này một phần là do ảnh hưởng của tư tưởng gia trưởng của các chế độ cũ để lại, do quan niệm người phụ nữ thường bị lệ thuộc về kinh tế và có địa

vị xã hội thấp hơn, phải chịu sự sai khiến của người chồng, người cha Thêm vào đó, nỗi lo

sợ, sự cam chịu, hay muốn giữ gìn danh dự, uy tín cho gia đình, dòng họ… chính là những yếu tố thuận lợi biến họ thành nạn nhân của tội phạm Những nghiên cứu cho thấy, nhiều phụ

nữ không coi mình là nạn nhân của tội phạm

mà thường đổ lỗi cho số phận và âm thầm chịu đựng những hậu quả mà nhiều khi rất nặng nề

do bị hành vi phạm tội xâm hại.(11)

Nhóm nạn nhân là người già, trẻ em và người tàn tật, người mắc bệnh tâm thần cũng

là những nhóm đối tượng rất đáng quan tâm

Sự phát triển không hoàn thiện hoặc sự hạn chế về cả về tâm, sinh lí, thể chất đã làm cho

khả năng tự bảo vệ của những nhóm người

này hạn chế hơn nhiều so với những nhóm

người khác Nhiều người trong những nhóm

này thậm chí còn không nhận thức được là

mình bị xâm hại, nhất là các trường hợp bị

lạm dụng tình dục Nghiên cứu của TS

Nguyễn Thanh Hương, Trường đại học y tế

công cộng Hà Nội cho thấy trong 3000 học

sinh tuổi từ 12 đến 18 tại Hà Nội và Hải

Dương thì có hơn 20% nam và 18% nữ đã

từng bị xâm hại tình dục.(12)

Đây là những con số đáng báo động, cho thấy ở độ tuổi

thấp hơn (dưới 12 tuổi), số lượng trẻ em bị

xâm hại tình dục chắc chắn còn nhiều hơn vì

nhóm tuổi này, khả năng tự bảo vệ và hiểu

biết còn thấp hơn nhiều so với nhóm tuổi

được điều tra Một vụ án cho thấy tính chất

nghiêm trọng của nạn nhân là trẻ em là vụ án

Ngô Tôn Huyền, 49 tuổi, nguyên là giáo

viên dạy Aerobic tại Trường tiểu học số 1

Hoà Tân Tây, huyện Tây Hoà, tỉnh Phú Yên

Trong tháng 4 và tháng 5 năm 2009, Huyền

đã lợi dụng sự thiếu hiểu biết và thiếu sự tự

bảo vệ để thực hiện hành vi hiếp dâm 9 em

học sinh khối lớp 4 và 5 của Trường.(13)

Ngoài sự hạn chế về đặc điểm tâm sinh lí,

nhóm người già, trẻ em, người tàn tật, người

mắc bệnh tâm thần hầu hết là những người

mà cuộc sống bị phụ thuộc vào những người

khác trong gia đình Đây cũng là lí do làm

cho nguy cơ trở thành nạn nhân của họ cao

hơn hẳn những nhóm người khác, nhất là khi

người thực hiện hành vi phạm tội là những

người mà nạn nhân hoàn toàn bị phụ thuộc

kinh tế Điều tra quốc gia hàng năm tại Hoa

Kì về nạn nhân của tội phạm (The National

Crime Victimization Servey) cho thấy trẻ em

là nạn nhân của rất nhiều tội phạm như lạm

dụng tình dục, bạo lực gia đình, bắt cóc tống tiền, trộm cắp, cướp… Số lượng nạn nhân là trẻ em đang gia tăng nhanh chóng.(14)

Ilse Matthes nghiên cứu 1199 nạn nhân của tội phạm tình dục ở CHLB Đức năm 1961 thấy

có đến 887 (chiếm 74%) nạn nhân là trẻ em

nữ và 3112 (chiếm 26%) nạn nhân là trẻ em nam.(15) Nghiên cứu của William H Feyernhern và Michael J Hinderlang ở Mỹ năm 1974 trong các học sinh trung học cho thấy có đến 40% học sinh nam và 44% học sinh nữ đã từng bị cướp hay bị hành hung trên đường phố Trong đó đáng chú ý là có đến 55% học sinh nam đã bị cướp hay bị hành hung nhiều lần.(16)

Những số liệu này cho thấy trẻ em là đối tượng rất dễ bị hành vi phạm tội xâm hại đặc biệt là các tội phạm về tình dục Bên cạnh đó, nhóm nạn nhân là người già, người khuyết tật, người mắc bệnh tâm thần cũng đang gia tăng nhanh chóng.(17)

Thời gian gần đây ở nước ta, hành vi phạm tội nhằm vào nhóm người này cũng đang gia tăng rất nhanh, nhất là các hành vi cướp, cưỡng đoạt tài sản, hiếp dâm, lạm dụng tình dục Ví dụ, vụ án Trần Văn Nhất, 21 tuổi, huyện Ngã Năm, tỉnh Sóc Trăng đã thực hiện hành vi hiếp dâm sau đó giết nạn nhân là một phụ nữ mắc bệnh tâm thần;(18)

Võ Minh Phụng, 23 tuổi quê Vĩnh Long cũng đã lợi dụng nhận thức hạn chế của nạn nhân bị thiểu năng trí tuệ chưa đủ 16 tuổi để thực hiện hành

vi giao cấu;(19)

hay vụ án Phạm Bá Minh đang

là học sinh lớp 12 ở xã Vĩnh Quang, Vĩnh Lộc, Thanh Hoá thấy nhà hàng xóm chỉ có hai người (bà 50 tuổi và cháu gái 4 tuổi) đã lẻn vào thực hiện hành vi giết người, cướp tài sản.(20)

Thực trạng này đang đòi hỏi phải có những biện pháp hữu hiệu để tăng cường khả

năng tự bảo vệ, hạn chế rủi ro và những nguy

cơ bị hành vi phạm tội xâm hại của nhóm

người yếu thế này

Thói quen và lối sống của một người hay

một nhóm người trong nhiều trường hợp

cũng là nguyên nhân quan trọng thúc đẩy

nguy cơ trở thành nạn nhân của tội phạm

Lối sống (Lifestyle) là cách mà các cá nhân

sắp đặt thời gian của họ cho các hoạt động

lao động, nghề nghiệp cũng như các hoạt

động vui chơi giải trí trong thời gian rảnh

rỗi Con người luôn sinh sống trong cộng

đồng, khu vực nhất định Trong cuộc sống

chung, con người trước hết phải tuân thủ

những quy tắc của đời sống chung do nhà

nước, xã hội và cộng đồng dân cư đặt ra

cũng như các quy tắc đạo đức, thuần phong,

mĩ tục Bên cạnh đó, họ cũng chịu ảnh

hưởng của công việc và các hoạt động vui

chơi giải trí, các mối quan hệ xã hội như

quan hệ bạn bè, đồng nghiệp để hình thành

lối sống cá nhân Lối sống được hình thành

từ sự tổng hợp ảnh hưởng của tất cả các yếu

tố để hình thành nếp sinh hoạt ở mỗi người

hay nhóm người Lối sống được thể hiện

trong cuộc sống hàng ngày thông qua các

hành vi, xử sự như cách đi lại, ăn nói, đối

xử, phong cách làm việc, vui chơi giải trí,

thú tiêu khiển Mỗi nhóm người trong xã

hội có lối sống đặc trưng của mình Lối sống

đã được nhiều nhà tội phạm học như Cohen

(1981), Gorefredson (1986), Garofalo,

Siegel, Laub (1987), Hindelang, Gottfredson

(1978)(21) phân tích, đánh giá Có rất nhiều

lối sống tưởng chừng vô hại nhưng trong sự

kết hợp với những điều kiện khác như động

cơ, mục đích của người phạm tội hay những

hoàn cảnh và khả năng tự bảo vệ của nạn

nhân lại là những yếu tố rất quan trọng làm tăng nguy cơ trở thành nạn nhân của tội phạm Nhiều nhà tội phạm học trên thế giới

đã khẳng định, trong những điều kiện thời gian, không gian nhất định và trong các mối quan hệ nhất định với những người có nhiều khả năng phạm tội, những lối sống và những thói quen nhất định là những yếu tố quan trọng thúc đẩy nguy cơ trở thành nạn nhân.(22) Ở nước ta, những nghiên cứu về lối sống của con người còn chưa được quan tâm đúng mức Gần đây nhất có công trình nghiên cứu của ThS Nguyễn Ánh Hồng (Giảng viên Khoa giáo dục học, Trường đại học khoa học xã hội và nhân văn - Đại học quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh) về lối sống của sinh viên hiện nay ở ba trường lớn: Trường đại học khoa học tự nhiên, Trường đại học khoa học xã hội và nhân văn và Trường đại học bách khoa cho thấy: 60% sinh viên có lối sống khép mình, ít tham gia hoạt động xã hội, 10% sinh viên hướng hoạt động vào vui chơi, hưởng thụ như xem phim Hàn Quốc, mua sắm điện thoại đời mới, hàng hiệu (23)

Chính lối sống khép mình khiến họ có ít kinh nghiệm sống cũng như thiếu hiểu biết về xã hội, từ đó làm gia tăng nguy cơ bị tội phạm xâm hại Mong muốn hưởng thụ trong khi cuộc sống còn khó khăn, khi còn là sinh viên làm cho nhóm người này dễ bị thu hút vào những vụ việc lừa đảo Vụ án hàng loạt sinh viên Trường đại học Cần Thơ bị lừa thông qua hình thức huy động vốn trên internet là ví dụ cho thấy

sự hám lợi và thiếu hiểu biết của nhóm nạn nhân này.(24) Theo nghiên cứu của Cohen và Felson (1979) thì một số thói quen trong cuộc sống hoặc một số hành vi thịnh hành do

những đặc điểm riêng của nó đã tạo ra những

yếu tố thuận lợi làm gia tăng nguy cơ trở

thành nạn nhân của tội phạm Điều tra nạn

nhân của Walklate năm 1992 cho thấy hầu

hết các hành vi phạm tội đều xảy ra ở nơi

công cộng, rất ít các hành vi phạm tội xảy ra

tại nơi ở của cá nhân Điều đó cho thấy

những thói quen vui chơi giải trí cuối tuần ở

những nơi công cộng như quán bar, nhà

hàng, quán karaoke, sàn nhảy… mang nhiều

rủi ro Đặc biệt khi thói quen này kết hợp với

thói quen uống nhiều rượu bia tại các địa

điểm vui chơi giải trí sẽ làm gia tăng đáng kể

nguy cơ trở thành nạn nhân Nghiên cứu của

W S Minskaja năm 1972 ở Liên Xô cho

thấy có đến 55% nạn nhân của tội hiếp dâm là

những người say rượu.(25)

Ở New York City, thống kê của cảnh sát năm 1972 cho thấy có

865 nạn nhân của tội giết người có sử dụng

rượu hay sử dụng ma tuý, chiếm hơn một nửa

số nạn nhân của loại tội này.(26)

Thời gian qua

ở nước ta cũng đã có rất nhiều trường hợp,

phụ nữ trong các cuộc vui chơi do uống quá

nhiều bia rượu, không làm chủ được mình đã

bị biến thành nạn nhân của tội phạm Ví dụ,

vụ chị Hoa, 30 tuổi, quê Cao Bằng là nhân

viên một công ti viễn thông ở Hà Nội, khi đi

liên hoan cả cơ quan do uống say nên đã bị

đồng nghiệp Đỗ Ngọc Anh, 30 tuổi chở vào

nhà nghỉ hiếp dâm.(27)

Vụ án Nguyễn Viết Nghĩa, 16 tuổi ở Hải Tiến, Móng Cái, đi dự

sinh nhật bạn, khi về Nghĩa được nhờ đưa

một bạn gái 15 tuổi say rượu về nhà Nghĩa

đã đưa bạn vào khu vực đầm tôm của xã để

hiếp dâm.(28)

Mỗi nhóm, loại tội thường được

đặc trưng bởi những lối sống đặc thù của

nhóm nạn nhân Các vụ án hiếp dâm thường

được đặc trưng bởi ngoại hình và thói quen ăn

mặc khêu gợi, hành vi thể hiện sự dễ dãi, khiêu khích, sự thiếu thận trọng đối với an toàn cá nhân của nạn nhân như đi một mình ở nơi vắng vẻ, đi chơi cùng những người không quen biết Các vụ án về các tội xâm phạm sở hữu thường đặc trưng bởi tính khoe khoang, thích phô trương tài sản hay sự thiếu thận trọng, mất cảnh giác trong việc bảo vệ tài sản nhất là những tài sản có giá trị và dễ trộm cắp, cướp như tiền, vàng, kim khí quý, đá quý, xe ôtô, xe máy, máy tính xách tay….(29)

Các tội phạm vi phạm an toàn giao thông thường đặc trưng bởi sự cẩu thả, thói quen ít kiểm tra, quan sát hoàn cảnh xung quanh hoặc thói quen không tuân thủ các quy định bảo đảm an toàn giao thông của nạn nhân Lối sống và thói quen xử sự của con người luôn chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi sự biến đổi của nền kinh tế-xã hội Theo Cohen

và Felson, từ sau khi kết thúc Chiến tranh thế giới lần thứ II, quá trình phát triển nhanh chóng của nền kinh tế-xã hội đã tạo ra nhiều thay đổi trong thói quen sinh hoạt hàng ngày của con người Quá trình đó đã và đang tạo

ra sự phân tách các cá nhân ra khỏi gia đình

so với trước đây.(30)

Con người tách khỏi gia đình vì việc học tập cũng như làm ăn sinh sống Sự tách bạch đó tuy tạo cho con người khả năng độc lập trong cuộc sống nhưng cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro và làm gia tăng nguy cơ trở thành nạn nhân của tội phạm Những rủi ro này không chỉ xảy ra đối với những người xa gia đình phải sống một mình

mà cả đối với những người còn lại trong gia đình nhất là khi gia đình chỉ còn lại trẻ em

và người già thì nguy cơ bị tội phạm xâm hại

là rất cao Đời sống công nghiệp với những thay đổi nhanh chóng cộng với sự phát triển

như vũ bão của ngành công nghiệp giải trí đã

tạo ra sự thay đổi lớn trong đời sống xã hội

Nhiều lối sống và thói quen mới được hình

thành trong các tầng lớp dân cư, như lối sống

không quan tâm nhiều đến công việc của

người khác theo kiểu “đèn nhà ai nhà nấy

rạng”, lối sống thiếu sự gắn kết trong cộng

đồng dân cư nhất là hàng xóm láng giềng, lối

sống cô lập, khép kín đang làm tăng nguy

cơ bị tội phạm xâm hại

2 Vai trò của các nhân tố khách quan

trong việc làm gia tăng nguy cơ trở thành

nạn nhân của tội phạm

Ngoài những nguyên nhân chủ quan

thuộc về các đặc điểm tâm, sinh lí của nạn

nhân, những nguyên nhân khách quan khác

cũng đóng vai trò đáng kể trong việc làm gia

tăng nguy cơ trở thành nạn nhân của tội

phạm Đó là các nguyên nhân thuộc về môi

trường bên ngoài mà điển hình là yếu tố thời

gian và địa điểm Thời gian và địa điểm luôn

đóng vai trò quan trọng trong quá trình nạn

nhân hoá Người phạm tội luôn luôn biết tận

dụng khoảng thời gian và những địa điểm

thuận lợi cho quá trình thực hiện hành vi phạm

tội của mình, như thời gian buổi trưa, buổi tối,

đêm khuya, những nơi vắng vẻ, xa dân cư, các

vùng núi cao, cánh đồng, bãi tha ma hay

những đoạn đường vắng người qua lại hay

thậm chí là trong nhà nhưng ở những thời

điểm người lớn đi vắng hết chỉ có người già và

trẻ em Những trường hợp phụ nữ đi một mình

trong đêm tối ở những khu vực vắng vẻ, xa

dân cư với nhiều tài sản, những cửa hàng vàng

bạc nằm ở khu phố vắng vẻ ít người qua lại,

chỉ có vài nhân viên nữ, không có bảo vệ hoặc

thậm chí những cửa hàng vàng bạc nằm ngay

cạnh đường rộng đông người nhưng vào thời

điểm vắng khách, không có bảo vệ, chỉ có một vài nhân viên nữ… là những thời gian, địa điểm thuận lợi cho hành vi phạm tội Thời gian qua đã có hàng loạt vụ án mà người phạm tội đã lợi dụng triệt để yếu tố thời gian

và địa điểm nơi nạn nhân có mặt để thực hiện hành vi phạm tội Đó là trường hợp Đào

Bá Thắng - 18 tuổi ở thành phố Hạ Long Sáng ngày 24/12/2009 sau khi nghỉ qua đêm

ở nhà nghỉ Hoa Thiên Hương, thành phố Hạ Long, Thắng xuống trả tiền Thời điểm này nhà nghỉ vắng vẻ chỉ có mình chị Trần Thị Minh Thuỷ trực, Thắng đã lập tức nảy sinh

và quyết định thực hiện hành vi giết người cướp của.(31)

Tương tự, Nguyễn Văn Lâm -

33 tuổi và Lê Văn Yên, 22 tuổi đều quê ở Cà Mau lên Đồng Nai làm thuê Tối 23/11/2009, hai người đi nhậu về qua khu vực vườn tràm vắng vẻ thuộc xã Hố Nai, huyện Trảng Bom, Đồng Nai thì nhìn thấy một phụ nữ đi một mình Hai người đã nảy sinh ý định và thực hiện hành vi phạm tội hiếp dâm rồi giết chết nạn nhân.(32)

Vụ án Trần Thị Vui - 16 tuổi, quê Vĩnh lộc, Thanh hoá, ra Hà Nội làm người giúp việc cho gia đình chị An phố Hai

Bà Trưng Khi cả gia đình chị An đi nghỉ mát chỉ còn mình bà Khanh là mẹ đẻ chị An đến trông nhà, Vui đã nảy sinh ý định và thực hiện hành vi giết bà Khanh để cướp của Vui đã chọn lúc 3 giờ sáng ngày 2/7/2009 để thực hiện hành vi phạm tội.(33)

Vụ án Nguyễn Hồng Quang, Phan Đức Hiếu, Vũ Mạnh Tuấn gây ra 25 vụ cướp giật điện thoại, túi xách của người đi đường, thường lựa chọn thời gian thực hiện hành vi phạm tội là từ 23 giờ trở đi.(34)

Thực trạng này cho thấy cần phải có các biện pháp tăng cường khuyến cáo để mọi người tránh rơi vào

những thời gian và địa điểm thuận lợi cho

việc thực hiện hành vi phạm tội, nhất là đối

với những nhóm người yếu thế trong xã hội

Mỗi loại tội đặc trưng có những khoảng

thời gian và địa điểm thích hợp cho việc thực

hiện hành vi phạm tội Những người với các

hoạt động phù hợp với thời gian và địa điểm

đặc trưng của các tội phạm này sẽ rất dễ trở

thành nạn nhân của tội phạm Nghiên cứu

đặc điểm về địa bàn, Schneider nhận thấy

mỗi thành phố lớn đều có những cấu trúc

nạn nhân hoá đặc thù Ví dụ trước đây New

York City là “thiên đường” của giết người,

cướp và hiếp dâm còn Tây Berlin nổi tiếng

về trộm cắp.(35)

Nghiên cứu nạn nhân các tội hiếp dâm, Minskaja nhận thấy địa điểm hay

xảy ra tội phạm nhất là trên ôtô mà nạn nhân

chủ yếu là các cô gái xin đi nhờ xe Trong số

các nạn nhân của tội hiếp dâm có đến 82%

phụ nữ đi một mình.(36)

Ở nước ta, thời gian qua các tội hiếp dâm thường xảy ra ở các địa

bàn vắng vẻ như nương rẫy, cánh đồng, bờ

sông, bãi tha ma… trong những khoảng thời

gian vắng vẻ như buổi trưa, buổi chiều tối,

đêm khuya… Các tội cướp giật thường xảy

ra trên các đoạn đường lớn, có nhiều nhánh

đường cắt ngang và có mật độ người không

quá đông Theo cơ quan điều tra, thời gian

gần đây, tại các tuyến đường như Nguyễn

Chí Thanh, Giải Phóng và Hồ Tùng Mậu ở

Hà Nội đã liên tục xảy ra các vụ cướp giật

dây chuyền Nạn nhân của những vụ cướp

giật này đều là phụ nữ điều khiển xe máy

tham gia giao thông một mình, có đeo nhiều

đồ trang sức Thời gian hoạt động của nhóm

tội phạm thường từ 8 đến 10 giờ sáng.(37)

Nghiên cứu của William H Feyerherm và

Michael J Hinderlang năm 1974 cho thấy

phần lớn các nạn nhân là trẻ em của các tội cướp hay bị hành hung trên đường phố.(38)

Nhiều nghiên cứu cũng chỉ ra nguy cơ trở thành nạn nhân của một số tội phạm như cố ý gây thương tích, trộm cắp, cướp thường xảy

ra cuối tuần, ở những nơi xa nhà và thường vào ban đêm.(39)

Nghiên cứu, phân tích để đưa ra các đặc điểm đặc trưng về thời gian và địa bàn phạm tội của từng nhóm tội có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong phòng ngừa nguy cơ trở thành nạn nhân của tội phạm Tóm lại, xuất phát từ những yếu tố chủ quan và khách quan nhất định làm cho một

số người có nguy cơ bị hành vi phạm tội xâm hại cao hơn nhiều so với những người khác Để phòng ngừa nguy cơ trở thành nạn nhân của tội phạm, đòi hỏi không chỉ phải loại bỏ các đặc điểm tâm lí, thói quen phong cách xấu như những cử chỉ, lời nói khiêu khích, xúc phạm, khí chất nóng nảy, cục cằn thô lỗ, sự dâm đãng, háo sắc, lòng tham, sự ích, sự coi thường các chuẩn mực xã hội, các giá trị đạo đức, sự quá đề cao giá trị đồng tiền, sự coi thường tính mạng, sức khoẻ, danh dự nhân phẩm của người khác… mà cũng đòi hỏi từng người phải luôn luôn đề cao tinh thần cảnh giác, thực hiện tốt nhất các biện pháp nhằm bảo đảm tính mạng, tài sản của mình cũng như của những người thân trong gia đình mình Phòng ngừa nguy

cơ trở thành nạn nhân của tội phạm đòi hỏi mọi cá nhân, tổ chức phải cùng tham gia, đòi hỏi phải vận dụng tổng hợp, đồng bộ các biện pháp, trong đó quan trọng nhất là biện pháp tuyên truyền, giáo dục để hoạt động phòng ngừa nguy cơ trở thành nạn nhân của tội phạm là sự nghiệp của toàn Đảng, toàn dân thì mới thu được kết quả mong đợi./

(1) Về vấn đề này xem thêm: Bernd - Dieter Meier,

Kriminologie, C.H Beck, München 2005, tr 207;

Hans Joachim Schneider, Viktimologie – Wissenschaft

vom Verbrechensopfer, Nxb Paul Siebeck, Tübingen

1975, tr 15, 16

(2) Về vấn đề này xem thêm: Hans Joachim Schneider,

sđd, tr 135

(3).Xem: Basia Spalek, Crime Victims – Theory,

Policy and Practice– Palgrave 2006, tr 33

(4).Xem: Basia Spalek, Sđd, tr 34; Hans Joachim

Schneider, sđd, tr 135

(5).Xem: Hans Joachim Schneider, sđd, tr 103

(6).Xem: Hans Joachim Schneider, s đd, tr 96

(7).Xem: Hoàng Khuê, Chuyên cướp điện thoại đêm,

nguồn: http://vnexpress.net/GL/Phap-luat/2009/07/3B

A1118D/,ngày 11/7/2009

(8).Xem: Thu Hòa, Cảnh giác với tội phạm cướp tiền

trên đường vận chuyển, Báo Công an nhân dân online,

nguồn: http://cand.com.vn/vi-VN/toiphama-z/2011/1/

143498.cand?SearchTerm=cướp%20tiền

(9) Xem: Tiến Công, Án chung thân cho kẻ hiếp dâm 22 nữ

sinh, nguồn: http://cand.com.vn/vi-VN/phapluat/ 2008/6/93648

cand?SearchTerm=hiếp%20dâm, ngày 21/6/2006

(10).Xem: Tuệ Mẫn, Chân dung và tội ác của kẻ giết

người hàng loạt, nguồn: http://vnexpress.net/GL/

Phap-luat/2009/12/3BA1722C/, ngày 28/12/2009

(11) Quan điểm này không chỉ ở nước ta mà cũng tồn

tại ngay cả ở một số nước phát triển trên thế giới như

CHLB Đức Xem: Basia Spalek, sđd, tr 43

(12).Xem: Minh Thuỳ, Teen nam bị xâm hại tình dục

nhiều hơn nữ, nguồn: http://www.vnexpress.net/GL/

Doi-song/2009/12/3BA16435/, ngày 3/12/2009

(13).Xem: A Ma Yên, Giáo viên Aerobic cưỡng hiếp

9 học sinh tiểu học, nguồn: http://vnexpress.net/

GL/Phap-luat/2009/12/3BA 1739D/, ngày 30/12/2009

(14).Xem: Robert C Davis, Arthur J Lurigio, Susan

Herman, sđd, tr 14 và các trang tiếp theo

(15).Xem: Hans Joachim Schneider, sđd, tr 116

(16).Xem: Hans Joachim Schneider, sđd, tr 77

(17).Xem: Basia Spalek, sđd, tr 33

(18).Xem: B Huyền, Giở trò đồi bại rồi sát hại cô gái

tâm thần, nguồn:

http://cand.com.vn/vi-VN/toiphama-z/2009/7/116890.cand?SearchTer m=Bắt%20kẻ%20

hiếp%20dâm,%20sát%20hại%20cô%20gái%20tâm%

20thần, ngày 26/7/2009

(19).Xem: Vũ Mai, Hại đời thiếu nữ thiểu năng sau

tiệc cưới, nguồn: http://vnexpress.net/GL/Phap-luat/ 2009/12/3BA16A96/, ngày 14/12/2009

(20).Xem: Phạm Hoà, Nam sinh nửa đêm lẻn ra khỏi nhà đi ăn cướp, nguồn: http://vnexpress.net/GL/Phap-luat/2010/01/3BA1793C/, ngày 10/01/2010 (21).Xem: Robert C Davis, Arthur J Lurigio, Susan Herman: Victims of crime – 3rd edition–- SagePublications 2007, tr 27; Basia Spalek, tr 36 (22).Xem: Basia Spalek, sđd, tr 36; Bernd-Dieter Meier, sđd, tr 210

(23).Xem: http://vietbao.vn/The-gioi-tre/Thay-gi-qua-loi-song-sinh-vien-thoi-nay/40009947/277/

(24).Xem: http://cand.com.vn/vi-VN/kinhte/2007/11/78977 cand?SearchTerm=lừa%20đảo

(25).Xem: Hans Joachim Schneider, sđd, tr 93 (26).Xem: Hans Joachim Schneider, sđd, tr 105 (27).Xem: Nam Anh, Hiếp dâm đồng nghiệp nữ tại nhà nghỉ, nguồn: http://vnexpress.net/GL/Phap-luat/ 2009/11/3BA15E15/ , ngày 21/11/2009

(28).Xem: Trần Minh, Cưỡng bức thiếu nữ say rượu, nguồn: http://vnexpress.net/GL/Phap-luat/Hinh-su/2009/ 06/3BA104B0/, ngày 18/6/2009

(29).Xem thêm: Mã Thanh Phong, Tự biến mình thành con mồi, Báo điện tử Công an nhân dân online, nguồn: http://cand.com.vn/vi-VN/phapluat/2008/9/ 99996 cand?SearchTerm=cướp

(30).Xem: Basia Spalek, sđd, tr 36

(31).Xem: Tâm Như, Nhân viên nhà nghỉ bị khách thuê phòng giết hại, nguồn: http://vnexp ress.net/GL/ Phap-luat/2009/12/3BA17239/, ngày 28/12/2009 (32).Xem: Nguyên Ngọc, Thi thể người phụ nữ bị cưỡng hiếp trong vườn tràm, nguồn: http://vnexpress.net/ GL/Phapluat/2009/11/3BA15FE1/, ngày 24/11/2009 (33).Xem: Anh Thư, Phạt tù cô gái giúp việc giết mẹ của bà chủ, nguồn: http://vnexpress.net/GL/Phap-luat/ 2009/12/3BA1735C/, ngày 30/12/2009

(34).Xem: Hoàng Khuê, Chuyên cướp điện thoại đêm, nguồn: http://vnexpress.net/GL/Phap-luat/2009/07/ 3BA1118D/ , ngày 11/7/2009

(35).Xem: Hans Joachim Schneider, sđd, tr 91 (36).Xem: Hans Joachim Schneider, sđd, tr 91 (37) http://vnexpress.net/GL/Phap-luat/2009/08/3BA 124E3/

(38).Xem: Hans Joachim Schneider, sđd, tr 77 (39).Xem: Hans Joachim Schneider, sđd, tr 90 và các trang tiếp theo