Phân tích bài thơ về tiểu đội xe không kínhcủa Phạm Tiến Duật a Mở bài Phạm Tiến Duật là một trong những gương mặt tiêu biểu của thế hệ các nhà thơ trẻ trưởng thành trong thời kì kháng chiến chống Mĩ Với giọng thơ sôi nổi, trẻ trung, hồn nhiên, tinh nghịch, ông thường viết về đề tài người lính và những cô gái thanh niên xung phong trên tuyến đường Trường Sơn “Bài thơ về tiểu đội xe không kính” được viết năm 1969 khi nhà thơ đang là một người lính đang trực tiếp tham gia chiến đấu, giữa lúc cuộc.
Trang 1Phân tích bài thơ về tiểu đội xe không kínhcủa Phạm Tiến Duật
a Mở bài: Phạm Tiến Duật là một trong những gương mặt tiêu biểu của thế hệ các nhà
thơ trẻ trưởng thành trong thời kì kháng chiến chống Mĩ Với giọng thơ sôi nổi, trẻ trung, hồn nhiên, tinh nghịch, ông thường viết về đề tài người lính và những cô gái thanh niên xung phong trên tuyến đường Trường Sơn “Bài thơ về tiểu đội xe không kính” được viết năm 1969 khi nhà thơ đang là một người lính đang trực tiếp tham gia chiến đấu, giữa lúc cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước ở giai đoạn gian khổ ác liệt nhất Bài thơ khắc họa chân thực hình ảnh cao đẹp về người lính lái xe trên tuyến đường Trường Sơn những năm chống Mĩ
b Thân bài
*Khái quát: Bài thơ đã khắc họa sinh động hình ảnh những chiếc xe vận tải Trường Sơn
và người lính lái xe Người lính lái xe là những chàng trai mười tám đôi mươi, hồn nhiên, trẻ trung, vui tươi, sôi nổi Họ đến từ mọi vùng quê của tổ quốc, về chung một tiểu đội xe
và trở thành người lính lái xe trên tuyến đường Trường Sơn những năm chống Mĩ
Họ được gọi bằng cái tên quen thuộc “người lính lái xe Trường Sơn”, cách gọi đó đã nói lên phần nào công việc của người lính Họ là người lính lái xe vinh dự được làm nhiệm
vụ điều khiển những chiếc xe vận tải Trường Sơn chở vũ khí, lương thực, quân trang, quân dụng, thuốc men chi viện cho chiến trường miền Nam đánh Mĩ
Mở đầu bài thơ, nhà thơ đã lý giải nguyên nhân của những chiếc xe không kính và tư thế của người lính khi ngồi trên khoang lái:
“Không có kính không phải vì xe không có kính Bom giật, bom rung kính vỡ đi rồi
Ung dung buồng lái ta ngồi Nhìn đất, nhìn trời, nhìn thẳng”
Nhà thơ sử dụng hai từ “không” để nhấn mạnh hình ảnh ban đầu của những chiếc xe là
có kính chắn gió Điệp ngữ “bom” kết hợp với động từ mạnh “giật, rung” đã lí giải nguyên nhân vỡ kính của những chiếc xe Câu thơ cũng khắc họa sự hủy diệt khủng khiếp của chiến tranh “Ung dung” là từ láy gợi tư thế bình tĩnh, tự tin đàng hoàng của người lính lái xe khi ngồi trên ghế lái điều khiển những chiếc xe vận tải “Ta” là cách xưng hô từ hào, kiêu hãnh của những con người dũng cảm kiên cường Trong bom đạn bủa vây, người lính vẫn ung dung ngồi trên buồng lái, đó là tư thế hiên ngang của con người làm chủ hoàn cảnh, tư thế của người chiến thắng luôn ngẩng cao đầu Hình ảnh liệt
kê “đất, trời” chỉ không gian cao rộng, là vùng trời mảnh đất thân thương của quê hương đất nước Điệp ngữ “nhìn” trong câu thơ “nhìn đất, nhìn trời, nhìn thẳng” như nhấn mạnh
sự tập trung cao, thái độ bình tĩnh, tự tin, gan dạ, dũng cảm của người lính khi ngồi trên ghế lái Dù trong bất kì hoàn cảnh nào, ánh mắt của người chiến sĩ lái xe vẫn luôn quan sát xung quanh, hướng về phía trước Bốn câu thơ gợi hình ảnh chân thực của những chiếc xe và tư thế hiên ngang, tinh thần lạc quan, dũng cảm, thái độ bất chấp bom rơi đạn
nổ tất cả vì nhiệm vụ, vì miền nam ruột thịt
Nhà thơ còn khắc họa thái độ bất chấp khó khăn, coi thường gian khổ của người
lính lái xe Trên chặng đường ngàn cây số tiến vào chi viện cho miền Nam, người chiến
sĩ lái xe phải đối diện với nhiều khó khăn thử thách Đó là những thử thách khi ngồi sau tay lái của những chiếc xe không còn kính chắn gió
1
“Nhìn thấy gió vào xoa mắt đắng
Trang 2Nhìn thấy con đường chạy thẳng vào tim Thấy sao trời và đột ngột cánh chim Như sa như ùa vào buồng lái”
Điệp ngữ “nhìn thấy” nhấn mạnh những khó khăn chồng chất khó khăn và bản lĩnh đối
diện bình tĩnh tự tin, lạc quan của người lính Người chiến sĩ lái xe phải thức trắng nhiều đêm để đoàn xe băng rừng vượt suối tiến về phía trước cho kịp chuyến hàng chi viện tới miền Nam khiến đôi mắt thiếu ngủ xay xè bỏng rát Cách nói “mắt đắng” là ẩn dụ diễn tả đôi mắt thiếu ngủ của người lính Từ “xoa” là phép nhân hóa gợi tả gió như bàn tay mềm mại, êm dịu xoa lên đôi mắt cay xè vì thức trắng đêm thâu của người chiến sĩ để làm dịu
đi nỗi vất vả, mệt nhọc Gió trở thành người bạn đường thân thiết chăm sóc ân cần, nhẹ nhàng giúp người chiến sĩ luôn tỉnh táo để vững vàng tay lái “Con đường chạy thẳng vào tim” là ẩn dụ chỉ con đường cách mạng, con đường cứu nước, con đường đi đến thắng lợi cuối cùng Đó là lý tưởng chiến đấu cao đẹp hay chính là tấm lòng yêu nước, yêu đồng bào thiết tha, luôn rạo rực trong tim người chiến sĩ lái xe
Người lính lái xe với tinh thần đầy lạc quan cách mạng, coi thường hiểm nguy gian khó coi thường bom đạn của kẻ thù “Gió, con đường, sao trời, cánh chim” là hình ảnh liệt kê vừa hiện thực, vừa lãng mạn, diễn tả người chiến sĩ được tiếp xúc trực tiếp với thế giới bên ngoài qua ô cửa kính xe đã vỡ Tất cả thiên nhiên, cảnh vật bên ngoài đều trở nên thân thuộc, gần gũi với người lính Họ luôn rộng mở tâm hồn mình giao hòa với thiên nhiên
Người lính còn bộc lộ tinh thần lạc quan cách mạng Trong gian khó, vẻ đẹp tinh thần
của người chiến sĩ càng được khẳng định, những chàng trai trẻ trung ấy có lúc đùa vui, tếu táo đến ngang tàng:
“Không có kính, ừ thì có bụi, Bụi phun tóc trắng như người già Chưa cần rửa, phì phèo châm điếu thuốc Nhìn nhau mặt lấm cười ha ha.”
Những lời thơ mộc mạc như câu nói hàng ngày gợi vẻ đẹp của những chàng trai sôi nổi.
Điệp từ “không có”, “ừ thì”, “chưa cần”, biểu hiện thái độ mạnh mẽ, cương quyết của người lính lái xe Trường Sơn Kết cấu câu “không có-ừ thì” là để nhấn mạnh thái độ sẵn sàng chấp nhận khó khăn thử thách của người lính trên ghế lái “Bụi phun tóc trắng như người già” là cách so sánh độc đáo nhấn mạnh vẻ bụi bặm của người lính sau hàng trăm cây số lái xe Bụi đường bám dày trên mặt, phủ trắng mái tóc khiến họ như già đi trông thấy Phì phèo châm điếu thuốc là hình ảnh gợi những giây phút thảnh thơi hiếm có của người lính khi dừng chân trên đường Họ cùng trêu đùa với tiếng cười “ha ha” vui tươi, hồn nhiên đầy chất lính, là giọng điệu ngang tàng và vô tư của những chàng trai trẻ giữa núi rừng Trường Sơn
“Không có kính, ừ thì ướt áo Mưa tuôn, mưa xối như ngoài trời Chưa cần thay, lái trăm cây số nữa Mưa ngừng, gió lùa khô mau thôi.”
2 Nhà thơ tiếp tục sử dụng những lời thơ mộc mạc như câu nói hàng ngày “Mưa tuôn, mưa xối như ngoài trời” là điệp ngữ và so sánh diễn tả những cơn mưa rừng ào ạt xối xả tràn vào buồng lái để thử thách lòng kiên trì của người lính Dù trời mưa gió, dù thời tiết
Trang 3khắc nghiệt đoàn xe vận tải Trường Sơn vẫn bền bỉ lăn bánh trên đường tiến vào nam Trước khó khăn học vẫn giữ một thái độ “khô mau thôi” vẫn hài lòng, sẵn sàng chấp nhận những khó khăn gian khổ Cuộc sống và chiến đấu của họ vô cùng giản dị mang hơi thở của đời thường nhưng rất cao đẹp, đáng trân trọng, ngợi ca Người chiến sĩ lái xe liên tục phải đối mặt với hiểm nguy trên tuyến đường Trường Sơn, tất cả không hề khiến họ sờn lòng nản chí, họ xem đó là thử thách của thiên nhiên là nơi để rèn luyện ý chí, khẳng định sức trẻ vượt Trường Sơn đi cứu nước Giọng ngang tàng, tâm hồn trẻ trung, sôi nổi tinh nghịch đậm “chất lính” đã thể hiện thái độ coi thương gian khổ, bất chấp khó khăn, ngời sáng tinh thần lạc quan, tư thế hiên ngang dũng cảm
Người lính lái xe còn có tình cảm đồng chí đồng đội thân thiết cao đẹp Trong sự
khốc liệt của chiến tranh, chúng ta lại thấy đẹp lung linh tình cảm đồng chí, đồng đội của những người lính Dọc theo con đường giải phóng miền Nam, càng đi càng có thêm bạn, tình cảm tuy mộc mạc mà gắn bó keo sơn
“Những chiếc xe từ trong bom rơi
Ðã về đây họp thành tiểu đội Gặp bè bạn suốt dọc đường đi tới Bắt tay qua cửa kính vỡ rồi”
Những chiếc xe từ trong bom rơi được tả thực là hình ảnh những chiếc xe không kính
mang trên mình đầy dấu vết và thương tích của chiến tranh Theo nghĩa liên tưởng gợi ra những hiểm nguy, những khó khăn, gian khổ thiếu thốn mà dân tộc ta phải trải qua trong của cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước Những chiếc xe cùng những người lính lái xe
từ mọi miền tổ quốc về tụ họp trong một đoàn quân, trong một tiểu đội Bạn bè suốt dọc đường: Họ được sống trong tình cảm bè bạn thiêng liêng, gần gũi như anh em một nhà
“Bắt tay qua cửa kính vỡ rồi” là hình ảnh hoán dụ Đó là sự hồn nhiên, trong sáng, vui
tươi đoàn kết như một sự tận hưởng cảm giác thoải mái, tiện lợi không còn sự ngăn cách giữa những chiếc xe với thế giới bên ngoài Cái bắt tay thay cho lời chào, nhanh vội nhưng cũng đủ để thể hiện niềm vui sướng, vui vì những chiến công hay vui vì cả tiểu đội xe không kính vừa hoàn thành nhiệm vụ trở về Cái bắt tay chúc nhau vạn nẻo đường thượng lộ bình an, gửi đến nhau tình cảm bạn bè, đồng chí cùng kề vai sát cánh bên nhau trong chiến đấu Chỉ cần một cái bắt tay thôi cũng đủ ấm lòng Họ nắm tay để truyền cho nhau hơi ấm, sức mạnh, nghị lực, động viên nhau vượt qua gian khổ, thúc giục nhau cùng vững vàng tay lái:
“Bếp Hoàng Cầm ta dựng giữa trời Chung bát đũa nghĩa là gia đình đấy Võng mắc chông chênh đường xe chạy Lại đi, lại đi trời xanh thêm.”
Bếp Hoàng Cầm dựng giữa trời: gợi những giờ phút giải lao ngắn ngủi trên đường Họ
cùng nhau ăn chung bữa cơm đạm bạc, nhanh, vội, khẩn trương nhưng vui vẻ và ấm áp Hai tiếng “gia đình” gửi tình cảm đoàn kết, gần gũi, gắn bó yêu thương như người thân ruột thịt trong nhà Một bữa cơm đạm bạc trên chặng đường dài của người lính lái xe
3 cũng đủ để họ cảm nhận được không khí của mái ấm gia đình ấm áp Với người chiến sĩ lái xe, họ là đồng chí, đồng đội là anh em có nhiều điểm chung: chung hoàn cảnh, chung bếp lửa, chung bát đũa, chung nhiệm vụ và nhất là chung con đường nơi vô vàn thách thức hiểm nguy phía trước Họ xích lại gần nhau trong khó khăn thử thách, tình cảm của
Trang 4họ được tôi luyện qua lửa đạn sẽ trở nên vững vàng và trở thành vĩnh cửu “Chông chênh” là từ láy thể hiện tư thế đung đưa của những chiếc vòng mắc dưới gầm khi xe đang chạy đồng thời cũng khắc họa con đường gập ghềnh từng ngày bị bom đạn cày xới Điệp khúc “lại đi, lại đi” như khúc nhạc hành quân vang lên trên đường ra mặt trận Con đường và lần lượt, lần lượt, từng chiếc xe không kính tiến lên, đến với chiến trường miền
Nam ruột thịt “Trời xanh” là hình ảnh ẩn dụ thể hiện bầu trời tự do, bầu trời hòa bình,
bầu trời của chiến thắng, là niềm tin tuyệt đối về một ngày mai chiến thắng Lời thơ thể hiện khát vọng về cuộc sống hòa bình, tự do, hạnh phúc
Nhà thơ còn khắc họa lòng quyết tâm chiến đấu của người lính lái xe.
“Không có kính, rồi xe không có đèn, Không có mui xe, thùng xe có xước,
Xe vẫn chạy vì miền Nam phía trước Chỉ cần trong xe có một trái tim.”
Phép liệt kê “kính, đèn, mui, thùng” nhấn mạnh các bộ phận trên những chiếc xe bị tàn
phá nặng nề Sự khốc liệt của chiến tranh đã được tái hiện một hình ảnh chân thực đến trần trụi của những đoàn xe không kính vận tải Trường Sơn những năm chống Mĩ Điệp
ngữ “không có” như nhấn mạnh khó khăn chồng chất để thử thách tay lái của người lính.
Đó là hình ảnh đối lập đầy bất ngờ của mối quan hệ giữa người và xe, giữa vật chất với tinh thần, giữa cái không và cái luôn sẵn có Người lính trở thành trái tim, là linh hồn, làm nên sức sống bất diệt cho những chiếc xe vận tải Dù không kính, không đèn, không mui, thùng có xước, dù không có những điều kiện thiết bị đảm bảo an toàn nhưng vì nhiệm vụ những chiếc xe vẫn bon bon ra chiến trường Bom đạn quân thù có thể làm biến dạng xe nhưng không thể đè bẹp được tinh thần chiến đấu của những người lính lái xe
Đó là một lời khẳng định, một lời thề sắt đá của người chiến sĩ.Đoàn xe không dừng bánh
bởi phía trước là miền Nam yêu dấu đáng chờ đón Hình ảnh “trái tim” là một hoán dụ nghệ thuật rất có ý nghĩa, lấy “trái tim” để chỉ người chiến sĩ lái xe Câu thơ cuối như
một lời khẳng định sắt đá, một lời hứa, một lời quyết tâm đánh giặc
*Đánh giá chung
- Bài thơ sử dụng thể thơ tự do, ngôn ngữ thơ giản dị, tự nhiên như lời nói hàng ngày, hình ảnh sáng tạo, độc đáo Bài thơ kết hợp giữa giọng điệu trẻ trung sôi nổi với phong cách ngang tàng làm nên chất lính Những phép tu từ đặc sắc được kết hợp hài hòa tạo nên sự rắn rỏi cho ý thơ
c Kết bài: “Bài thơ về tiểu đội xe không kính” đã xây dựng thành công hình ảnh những
người chiến sĩ lái xe với trái tim rực lửa, nồng nàn yêu nước Họ là hình ảnh tiêu biểu của tuổi trẻ Việt Nam trên tuyến đường Trường Sơn huyền thoại những năm đánh Mĩ Bài thơ như thúc giục thế hệ trẻ hôm nay hãy nối tiếp truyền thống yêu nước, nối tiếp xứng đáng truyền thống của cha anh Bài thơ như làm sống lại trong chúng ta về một thời “xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước”
4