PHÂN TÍCH bài THƠ bếp lửa b

PHÂN TÍCH BÀI THƠ “BẾP LỬA” CỦA BẰNG VIỆT A Mở bài Bằng Việt thuộc thế hệ nhà thơ trưởng thành trong kháng chiến chống Mĩ Thơ ông thường gợi lại những kỉ niệm đẹp của tuổi thơ bằng giọng thơ trầm lắng, mượt mà, giàu chất suy tư Bài thơ “Bếp lửa” sáng tác năm 1963 khi tác giả đang học ngành Luật ở Liên Xô, bài thơ in trong tập thơ “Hương cây Bếp lửa” Trong dòng hồi tưởng từ quá khứ đến hiện tại, bài thơ đã diễn tả xúc động tình cảm bà cháu cùng nỗi nhớ quê hương da diết, qua đó tác giả bày tỏ lòn.

PHÂN TÍCH BÀI THƠ “BẾP LỬA” CỦA BẰNG VIỆT

A Mở bài

- Bằng Việt thuộc thế hệ nhà thơ trưởng thành trong kháng chiến chống Mĩ Thơ ôngthường gợi lại những kỉ niệm đẹp của tuổi thơ bằng giọng thơ trầm lắng, mượt mà, giàuchất suy tư

- Bài thơ “Bếp lửa” sáng tác năm 1963 khi tác giả đang học ngành Luật ở Liên Xô, bài thơ in trong tập thơ “Hương cây- Bếp lửa”

- Trong dòng hồi tưởng từ quá khứ đến hiện tại, bài thơ đã diễn tả xúc động tình cảm bàcháu cùng nỗi nhớ quê hương da diết, qua đó tác giả bày tỏ lòng biết ơn vô hạn củangười cháu đối với bà, với quê hương đất nước

- Nêu vị trí và nội dung khái quát của đoạn thơ mà đề yêu cầu, (trích thơ)

B Thân bài

1 Khổ 1: Hình ảnh bếp lửa khơi nguồn cảm xúc để người cháu nhớ về

bà “Một bếp lửa chờn vờn sương sớm

Một bếp lửa ấp iu nồng đượm

Cháu thương bà biết mấy nắng mưa!”

- Mở đầu khổ thơ ta bắt gặp điệp ngữ “một bếp lửa” được nhắc lại hai lần trong ba dòng

thơ giống như một khúc nhạc dạo đầu trong bản tình ca về nỗi nhớ quê hương - Điệp

ngữ “một bếp lửa” đã gây được ấn tượng, nhấn mạnh được hình ảnh trung tâm, hình ảnh khơi nguồn cảm xúc cho toàn bài thơ “Bếp lửa”

- Nỗi nhớ quê hương bắt nguồn từ hình ảnh bếp lửa, và quan trọng hơn cả hình ảnh bếp lửa gắn liền với hình ảnh người bà thân thương

- Tác giả đã thành công khi sử dụng những từ ngữ giàu giá trị gợi hình gợi cảm: +

“Chờn vờn sương sớm” gợi những làn sương buổi sớm đang nhè nhẹ bay quanh bếp

lửa, khiến cho hình ảnh thơ hiện lên vừa như thực, vừa như mơ

+ “Ấp iu nồng đượm” được sử dụng thật sáng tạo và đặc sắc Từ “ấp iu” được ghép từ hai từ “ấp ủ và nâng niu” một cách sáng tạo, vừa gợi tả được sự khéo léo kiên nhẫn của

đôi tay người nhóm lửa vừa gợi lên tấm lòng chi chút, nâng niu của người bà mỗi khinhóm bếp

- Ngay từ những dòng đầu, tác giả đã cho người đọc cảm nhận được hơi ấm đang lan tỏa

từ bếp lửa quê nhà

- Từ hình ảnh bếp lửa, tình cảm như được dồn nén, người cháu đã bộc lộ nỗi nhớ thương

bà da diết, mãnh liệt: “Cháu thương bà biết mấy nắng mưa”

+ Chữ “thương” đi cùng chữ “bà” là hai thanh bằng đi liền nhau, tạo ra âm vang nhưngân dài xao xuyến, như nỗi nhớ trải dài của người cháu dành cho bà, đọc lên nghe xúcđộng thân thương

+ Khung cảnh “biết mấy nắng mưa” gợi cuộc đời tần tảo, âm thầm lặng lẽ hôm sớm của

bà

-> Từ ngọn lửa chập chờn bập bùng, hình tượng thơ cứ thế tỏ dần và người cháu nhớ về

bà Ba câu thơ ngắn gọn, hình ảnh giàu sức biểu cảm đã gợi lên trong lòng người đọc biết bao ấn tượng, biết bao cảm xúc sâu xa

2 Ba khổ thơ tiếp (k2,3,4): là kỉ niệm về những năm tháng tuổi thơ gian khổ thiếu thốn cùng tình yêu thương đùm bọc, cưu mang trọn vẹn của bà

“Lên bốn tuổi cháu đã quen mùi khói

Năm ấy là năm đói mòn đói mỏi,

Bố đi đánh xe, khô rạc ngựa gầy,

Chỉ nhớ khói hun nhèm mắt cháu

Nghĩ lại đến giờ sống mũi còn cay!

Tám năm ròng, cháu cùng bà nhóm lửa

Tu hú kêu trên những cánh đồng xa

Khi tu hú kêu, bà còn nhớ không bà?

Bà hay kể chuyện những ngày ở Huế

Tiếng tu hú sao mà tha thiết thế!

Mẹ cùng cha công tác bận không về,

Cháu ở cùng bà, bà bảo cháu nghe,

Bà dạy cháu làm, bà chăm cháu học,

Nhóm bếp lửa nghĩ thương bà khó nhọc,

Tu hú ơi! Chẳng đến ở cùng bà,

Kêu chi hoài trên những cánh đồng xa?

Năm giặc đốt làng cháy tàn cháy rụi

Hàng xóm bốn bên trở về lầm lụi

Đỡ đần bà dựng lại túp lều tranh

Vẫn vững lòng, bà dặn cháu đinh ninh:

“Bố ở chiến khu, bố còn việc bố,

Mày có viết thư chớ kể này kể nọ,

Cứ bảo nhà vẫn được bình yên!”

*Khái quát: toàn bộ đoạn thơ là mạch ký ức tuổi thơ được nhắc tới bằng những mốc

thời gian cụ thể, bằng những năm tháng chẳng thể nào quên

a Khổ 2 là kỷ niệm về nạn đói năm cháu lên bốn tuổi

“Lên bốn tuổi cháu đã quen mùi khói

Năm ấy là năm đói mòn đói mỏi,

Bố đi đánh xe, khô rạc ngựa gầy,

Chỉ nhớ khói hun nhèm mắt cháu

Nghĩ lại đến giờ sống mũi còn cay!”

- Kỷ niệm được gợi về khi người cháu lên 4 tuổi đó là năm dân tộc Việt Nam phải gồngmình chống chịu với nạn đói năm 1945 Nạn đói ấy đã trở thành nỗi ám ảnh ghê rợn

trong lòng người cháu (Mở rộng: ->Nhà văn Kim Lân từng viết: “Người chết như ngả

rạ, người sống đi lại dật dờ như bóng ma”, còn nhà văn Nam Cao thì nhận xét: “Đến năm 2000, con cháu chúng ta còn nhắc lại để rồi rùng mình”.)

- Khung cảnh nạn đói được Bằng Việt nhắc đến bằng hình ảnh hết sức chân thực, khốn

khổ và thương tâm: “đói mòn đói mỏi”,

+ đó là cái đói triền miên, dai dẳng, đói khiến con người kiệt sức

+ “Mòn” và “mỏi” kết hợp với điệp từ “đói” có tác dụng nhấn mạnh và diễn tả chính xáctrạng thái đói lâu ngày, đói đến bủn rủn, đói đến chân tay không muốn cử động - Hình

ảnh “khô rạc ngựa gầy” càng nói rõ hơn sự tàn phá ghê gớm của nạn đói Từ con người

đến con vật đều trở thành nạn nhân thê thảm, xót xa của cái đói - Những kỉ niệm tuổi thơ gắn liền với bếp lửa lại hiện lên:

+ Bốn tuổi mới chỉ là một cậu bé con nhưng người cháu đã quen mùi khói Điều đó khiến ta hiểu vì sao hình ảnh bếp lửa lại gắn bó đến thế trong ký ức của người cháu.

+ Và nỗi nhớ đằm sâu nhất là “khói hun nhèm mắt”, đây là một kỷ niệm chẳng thể nào

quên Những lúc trời mưa, củi ướt, cháu theo bà vào bếp cũng hứng trọn khỏi bếp, đểchảy nước mắt nước mũi

- Câu thơ “nghĩ lại đến giờ sống mũi còn cay” thật sâu sắc, thấm thía Nó gợi được cảm

giác cay của cậu bé khi bị khói cay nhòe mắt, nó còn gợi được cả cảm xúc của ngườicháu khi nhớ về bà, nhớ về quê hương mà nước mắt chợt tuôn rơi

(Mở rộng: -> Tuổi thơ là quãng đời đẹp nhất của mỗi con người, với nhà thơ Tế Hanh:

“Tuổi thơ tôi là những buổi trưa hè Tỏa bóng xuống lòng sông lấp lánh” Còn tuổi thơ của nhà thơ Giang Nam thì đầy mộng mơ trong sáng: “Tuổi ấu thơ ngày hai buổi đến trường Yêu quê hương qua từng trang sách nhỏ” Với nhà thơ Bằng Việt, ký ức tuổi thơ

là những năm tháng nhọc nhằn sống bên bà và bếp lửa, nên bây giờ tác giả còn nhớ mãikhông bao giờ nguôi quên.)

b Đến khổ thơ thứ 3, tác giả đã gợi lại những kỷ niệm tám năm ròng sống bên bà và bếp lửa

“Tám năm ròng, cháu cùng bà nhóm lửa

Tu hú kêu trên những cánh đồng xa

Khi tu hú kêu, bà còn nhớ không bà?

Bà hay kể chuyện những ngày ở Huế

Tiếng tu hú sao mà tha thiết thế!

Mẹ cùng cha công tác bận không về,

Cháu ở cùng bà, bà bảo cháu nghe,

Bà dạy cháu làm, bà chăm cháu học,

Nhóm bếp lửa nghĩ thương bà khó nhọc,

Tu hú ơi! Chẳng đến ở cùng bà,

Kêu chi hoài trên những cánh đồng xa?”

- Âm thanh tiếng chim tu hú được nhắc lại 4 lần trong 10 dòng thơ mang rất nhiều ý nghĩa - Nếu như trong dòng ký ức của người cháu lúc lên 4 tuổi là nỗi ám ảnh của khói bếp và nạn đói thì trong hành trình 8 năm của tuổi thơ là nỗi khắc khoải về tiếng chim tu

hú Tiếng tu hú đưa người cháu trở về những năm tháng sống gắn bó với bà Tiếng tu húgợi nỗi nhớ quê nhà, gợi xứ sở thân thương

- Âm thanh tu hú kêu như song hành suốt cuộc đời tuổi thơ của người cháu, trong hoàncảnh sống đơn côi chỉ có hai bà cháu, giữa đói nghèo và chiến tranh, tiếng tu hú vangvọng như để an ủi những kiếp người đau khổ Tiếng tu hú còn gợi nên nỗi trống trải xavắng của người bà nơi quê nhà

- Bằng giọng điệu thiết tha cùng với câu hỏi tu từ, cảm thán: “Tu hú ơi! chẳng đến ở cùng bà Kêu chi hoài trên những cánh đồng xa”, câu thơ đã gợi được bao nỗi niềm

khắc khoải, nó còn như lời tự trách mình của người cháu khi đi xa, để lại bà sống côi cútnơi quê nhà

* Khổ thơ thứ ba còn làm nổi bật hình ảnh người bà đôn hậu giàu đức hi sinh: - Với hình

thức ngôn ngữ độc thoại, câu hỏi tu từ: “Khi tu hú kêu bà còn nhớ không bà” đã mở đầu

đoạn tâm tình của hai bà cháu Dường như cháu đang cùng bà ôn lại những kỷ niệm về những năm tháng tuổi thơ sống bên bà

+ Điệp từ “bà” được nhắc lại tới 10 lần, điệp từ “cháu’ được nhắc lại 4 lần thể hiện tìnhcảm gắn bó quấn quýt, yêu thương của người cháu với bà; thể hiện nỗi nhớ thương bàđang cồn cào, da diết trong lòng cháu

+ Nghệ thuật điệp cấu trúc câu kết hợp với liệt kê được sử dụng thật nhịp nhàng và hiệu

quả “Cháu ở cùng bà, bà bảo cháu nghe Bà dạy cháu làm, bà chăm cháu học” + Với

tuổi thơ của cháu, bà là tất cả, bà là người kể chuyện cho cháu nghe đêm đêm, là người chăm sóc cháu từ miếng ăn giấc ngủ, thay cha mẹ dạy bảo cháu nhiều điều Bà luôn là chỗ dựa vững chắc cho cháu, thay thế và lấp đầy tất cả (cả khát khao học hành và cả hình thành nhân cách) -> Tình cảm đôn hậu, tình yêu thương bao la của bà là sự kết hợpcao quý giữa tình cha, nghĩa mẹ và công thầy

+ Suốt một đời tuổi thơ cháu không khi nào vắng bóng hình của bà Bởi thế, câu hỏi tu

từ ở cuối khổ thơ đã gợi tâm trạng của người cháu nhớ mong về bà khi đi xa Người

cháu mong mỏi tiếng tu hú sẽ luôn chia sẻ với bà trong những lúc cô đơn, vắng vẻ c Khổ thơ 4 đã gợi lại hình ảnh của người bà tần tảo, giàu đức hi sinh trong những năm tháng chiến tranh, giặc tàn phá xóm làng

“Năm giặc đốt làng cháy tàn cháy rụi

Hàng xóm bốn bên trở về lầm lụi

Đỡ đần bà dựng lại túp lều tranh

Vẫn vững lòng, bà dặn cháu đinh ninh:

“Bố ở chiến khu, bố còn việc bố,

Mày có viết thư chớ kể này kể nọ,

Cứ bảo nhà vẫn được bình yên!”

- Hình ảnh “giặc đốt làng cháy tàn cháy rụi” gợi sự tàn khốc của chiến tranh đồng thời

tố cáo tội ác của kẻ thù xâm lược Câu thơ đã không giấu nổi tâm trạng xót xa của tácgiả + Ngọn lửa vốn gợi sự no đủ, ấm êm trong mỗi gia đình, nay lại bị kẻ thù lợi dụng

để phá hủy gia đình nhưng chẳng có ngọn lửa nào thiêu hủy được tấm lòng của conngười + Hàng xóm vẫn cùng bà đoàn kết, chung tay dựng lại túp lều tranh Tấm lòng bàhiện lên thật cao cả Đức hi sinh của bà thật là lớn lao Bà nhận hết những vất vả, lo toan

về cho mình

- Tác giả đã khéo léo dẫn trực tiếp lời dặn của bà, khiến cho lời dặn ấy trở nên chân thực

xúc động: “Bố ở chiến khu, bố còn việc bố Mày có viết thư chớ kể này kể nọ Cứ bảo nhà vẫn được bình yên!”

+ Lời dặn ấy có vi phạm phương châm về chất bởi bà muốn cháu giấu đi sự thật nhà bịcháy tàn cháy rụi, để ưu tiên trong một yêu cầu khác quan trọng hơn là để bố mẹ không

bị lo lắng, yên tâm làm cách mạng, ở nhà bao nhiêu vất vả, lo toan một mình bà gánhvác Bà không chỉ là chỗ dựa cho cháu mà còn là hậu phương vững chắc của bố mẹ

+ Giọng kể thủ thỉ tâm tình, rất nhỏ, rất nhẹ của tác giả đã khiến cho dòng cảm xúc trởnên miên man và để lại dấu ấn sâu đậm về người bà Lời bà vẫn văng vẳng bên tai, vẫn

đinh ninh trong lòng người cháu Đến đây ta thấy, bà thật sự là một người phụ nữ nhẫn nại giàu đức hi sinh cho gia đình, cho cách mạng

=> Thành công của 3 khổ thơ trên chính là sự kết hợp, đan xen nhuần nhuyễn giữa các yếu tố biểu cảm, miêu tả và tự sự Đây cũng là bút pháp quen thuộc của nhà thơ Chính

sự kết hợp nhuần nhị độc đáo đó khiến hình ảnh bà hiện lên thật gần gũi, những mảng tuổi thơ lại hiện về sống động, chân thành và giản dị Trong dòng hồi tưởng về quá khứ, nỗi nhớ thương và lòng biết ơn bà sâu nặng của người cháu cứ thế lung linh, tỏa sáng…

3 Khổ 5 và 6 là những suy ngẫm sâu sắc của cháu về cuộc đời bà và hình ảnh bếp

lửa “Rồi sớm rồi chiều, lại bếp lửa bà nhen,

Một ngọn lửa, lòng bà luôn ủ sẵn,

Một ngọn lửa chứa niềm tin dai dẳng ”

“Lận đận đời bà biết mấy nắng mưa

Mấy chục năm rồi, đến tận bây giờ

Bà vẫn giữ thói quen dậy sớm

Nhóm bếp lửa ấp iu nồng đượm,

Nhóm niềm yêu thương, khoai sắn ngọt bùi,

Nhóm nồi xôi gạo mới, sẻ chung vui,

Nhóm dậy cả những tâm tình tuổi nhỏ

Ôi kỳ lạ và thiêng liêng – bếp lửa!”

a Khổ 5: Tác giả bày tỏ suy ngẫm về ngọn lửa của niềm tin chứa trong lòng

bà “Rồi sớm rồi chiều, lại bếp lửa bà nhen,

Một ngọn lửa, lòng bà luôn ủ sẵn,

Một ngọn lửa chứa niềm tin dai dẳng ”

- Khổ thơ thứ năm, hình ảnh bếp lửa rồi ngọn lửa cứ chập chờn, bập bùng sáng vừa mang ý nghĩa thực, vừa mang ý nghĩa tượng trưng

+ Đầu tiên ta bắt gặp từ ngữ chỉ thời gian “rồi sớm rồi chiều” kết hợp từ “lại” vừa nói

lên được công việc của bà vừa khắc họa được sự kiên trì, bền bỉ của bà trong công việcnhóm bếp

+ “Nhen” cũng có nghĩa là nhóm, chỉ hoạt động làm cho lửa cháy bén vào chất đốt như

củi, rơm Những tác giả lại không dùng từ “nhóm”, mà dùng từ “nhen”, vừa gợi hình vừa

gợi cảm “Nhen” gợi hình ảnh bàn tay gầy guộc, chi chút nâng niu khéo léo của bà trong

hành động nhóm bếp; vừa gợi được tình cảm thân thương trìu mến của bà

- Từ “bếp lửa” của bà đã thổi bùng lên thành ngọn lửa mang nhiều tầng ý nghĩa - Điệp

ngữ “một ngọn lửa” bắt đầu câu thơ càng nhấn mạnh ý nghĩa của ngọn lửa bà đã nhen

Đó là ngọn lửa của tấm lòng bao dung của bà

- Ngọn lửa được thắp lên trong lòng bà luôn ấp ủ thường trực, đó là ngọn lửa của sứcsống niềm tin mãi mãi vững bền, ngọn lửa không bao giờ tắt, ngọn lửa của niềm tin daidẳng bất diệt Ngọn lửa lòng bà đã nhen lên trong tâm hồn cháu một ý chí nghị lực vàmột tình yêu cuộc sống, một niềm tin tươi sáng về ngày mai Mở rộng ra, đó là ý chí, lànghị lực niềm tin của cả dân tộc đang trong thời kì vô cùng khó khăn, niềm tin về mộtngày mai đất nước hòa bình ấm no hạnh phúc.

-> Ba câu thơ cô đọng hàm súc mà hình ảnh người bà hiện lên thật xúc động trong tình thương nỗi nhớ vô bờ của người cháu Người bà mang vẻ đẹp tiêu biểu của người phụ

nữ truyền thống Việt Nam hết lòng tần tảo, lo toan cho con cháu và cho cả gia đình b Đến khổ thơ thứ 6, kỉ niệm tuổi thơ lắng dần từ cảm xúc nhớ thương, người cháu bày tỏ những suy ngẫm sâu sắc về cuộc đời bà và bếp lửa

“Lận đận đời bà biết mấy nắng mưa

Mấy chục năm rồi, đến tận bây giờ

Bà vẫn giữ thói quen dậy sớm

Nhóm bếp lửa ấp iu nồng đượm,

Nhóm niềm yêu thương, khoai sắn ngọt bùi,

Nhóm nồi xôi gạo mới, sẻ chung vui,

Nhóm dậy cả những tâm tình tuổi nhỏ

Ôi kỳ lạ và thiêng liêng – bếp lửa!”

* Câu thơ mở đầu “Lận đận đời bà biết mấy nắng mưa” đã sử dụng nghệ thuật đảo ngữ

nhằm nhấn mạnh, khẳng định nỗi cơ cực, vất vả gian nan của bà

- Hình ảnh ẩn dụ “biết mấy nắng mưa” đã gợi tả những năm tháng khó khăn, gian khổ

mà bà đã trải qua Khoảng thời gian kéo dài đằng đẵng “mấy chục năm rồi đến tận bây giờ”, bà vẫn giữ thói quen dậy sớm, hết lòng vì con vì cháu

- Người cháu suy ngẫm về cuộc đời bà cũng là biểu lộ tình yêu thương, lòng biết ơn vôhạn đối với người bà kính yêu Suốt cuộc đời bà thức khuya dậy sớm, hi sinh vì gia đình.

* Những câu thơ tiếp theo:

+ Điệp từ “nhóm” được đặt ở đầu bốn dòng thơ vừa mang nghĩa tả thực: nhấn mạnh,làm nổi bật công việc nhóm lửa thường nhật của bà mỗi sớm mỗi chiều; lại vừa mangnghĩa biểu tượng; nó gợi ra sự bền bỉ vượt thời gian năm tháng của bà, khơi dậy tronglòng cháu những điều tốt đẹp thiêng liêng

+ Từ “nhóm” đầu tiên trong “Nhóm bếp lửa ấp iu nồng đượm” là động từ, dùng theo

nghĩa gốc, để chỉ hành động làm cho lửa bén vào chất đốt, gợi hình ảnh bếp lửa có thật,cảm nhận được bằng mắt Ngọn lửa ấy dùng để nấu chín thức ăn, xua tan đi cái giá lạnhcủa mùa đông

+ Ba từ “nhóm” tiếp theo được dùng theo nghĩa chuyển ẩn dụ, mang nghĩa thắp lên trongcháu niềm tin yêu, sự no đủ và khơi dậy trong cháo những tâm tình tuổi ấu thơ để chocháu luôn nhớ về cội nguồn, về quê hương đất nước

-> Tâm hồn và khát vọng tuổi thơ của cháu cùng ngọn lửa sớm chiều đã được bà chắpcánh từ ấy Bếp lửa đơn sơ, giản dị đã mang ý nghĩa khái quát, trở thành ngọn lửa trong

tim – một ngọn lửa ẩn chứa niềm tin và sức sống của con người Đến đây ta thấy, bà vừa

là người thắp lửa, giữ lửa và truyền lửa cho các thế hệ mai sau

*Câu thơ cuối là một sự chiêm nghiệm sâu sắc về bếp lửa của tình bà - Thán từ “ôi” như

một tiếng reo vui, ngạc nhiên, ngỡ ngàng, diễn tả niềm xúc động dâng trào “Ôi! kì lạ và thiêng liêng - Bếp lửa”