Tiểu luận Triết Học

Mở đầu Trong đời sống xã hội, vật chất và tinh thần là hai mặt cơ bản Nếu kinh tế là nền tảng vật chất của đời sống xã hội Điều kiện vật chất thiếu đi thì không có sự tồn tại của con người, nhưng thiế[.]

Mở đầu

Trong đời sống xã hội, vật chất và tinh thần là hai mặt cơ bản Nếu kinh tế là nền tảng vật chất của đời sống xã hội Điều kiện vật chất thiếu đi thì không có sự tồn tại của con người, nhưng thiếu điều kiện về tinh thần thì xã hội sẽ không thể phát triển và thậm chí suy thoái Trong quá trình tồn tại và phát triển của lịch sử, cơ sở vật chất và tinh thần luôn song hành, hỗ trợ lẫn nhau Khi nền tảng tinh thần suy yếu đi thì các tệ nạn sẽ xuất hiện, kinh tế chậm phát triển, xã hội sẽ khủng hoảng

và xuống dốc Nền tảng tinh thần giữ vai trò rất quan trọng trong định hướng , tạo điều kiện phát triển trong môi trường ấy đối với mối người Nền tảng tinh thần lành mạnh, tiến bộ là cơ sở để hình thành và phát triển lý tưởng, không chỉ vậy mà lối sống, phẩm chất đạo đức, quan niệm chân-thiện-mỹ đúng đắn, là động lực phát triển chất lượng của cuộc sống Với sự phát triển của nước ta hiện nay, thì văn hóa được coi là nền tảng của tinh thần, của xã hội, là mục tiêu động lực phát triển bền vững đất nước Văn hóa phải đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội Trong quan điểm của Đảng, xây dựng văn hóa gắn với con người, do con người và vì con người Sự nghiệp đổi mới nước ta hiện nay, một mặt phải coi trọng cuộc cách mạng tư tưởng văn hóa, phát huy vai trò tích cực của đời sống, mặt khác cần chăm

lo xây dựng ý thức xã hội tốt đẹp, lành mạnh tạo điều kiện tác động trở lại đối với phát triển kinh tế,” thực hiện mục tiêu xây dựng xã hội Việt Nam: dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh Với ý nghĩa đó, Tôi chọn vấn đề nghiên cứu:” Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội và vận dụng vào việc phát triển ý thức cộng đồng của người Việt hiện nay”

Phần Nội Dung I.Cơ sở lý luận

1.Khái niệm tồn tại và ý thức xã hội

1.1 Khái niệm tồn tại xã hội

Tồn tại xã hội là sinh hoạt vật chất và những điều kiện sinh hoạt vật chất của xã hội Trong những quan hệ xã hội vật chất, hai loại quan hệ cơ bản là quan hệ giữa người với tự nhiên và quan hệ vật chất giữa người với người Tồn tại xã hội được nghiên cứu với tính cách vừa là đời sống vật chất vừa là những quan hệ vật chất giữa người với người Theo ý nghĩa đó thì tồn tại xã hội không phụ thuộc vào ý thức xã hội và ý thức xã hội không bao quát được toàn bộ tồn tại xã hội Tồn tại xã hội gồm các yếu tố cơ bản sau: điều kiện tự nhiên, hoàn cảnh địa lý, dân số và mật độ dân số, phương thức sản xuất vật chất Trong ba yếu tố cơ bản

đó thì phương thức sản xuất vật chất là yếu tố cơ bản nhất Như vậy, tồn tại xã hội là một vật chất xã hội Mỗi giai đoạn phát triển của loài người có một đời sống vật chất riêng - một tồn tại xã hội riêng Mặt khác, các yếu tố của tồn tại xã hội thường xuyên thay đổi nên tồn tại xã hội có tính lịch sử

1.2 Khái niệm và kết cấu của ý thức xã hội

Khái niệm ý thức xã hội: ý thức xã hội là một mặt của đời sống tinh thần xã hội, bao gồm những quan điểm, tư tưởng cùng những tình cảm, tâm trạng, truyền thống nảy sinh từ tồn tại xã hội và phản ánh tồn tại xã hội trong những giai đoạn phát triển nhất định Khi nghiên cứu về khái niệm ý thức xã hội cũng cần thấy rõ sự khác nhau tương đối giữa ý thức xã hội và ý thức cá nhân Ý thức cá nhân là thế giới tinh thần của những con người riêng biệt và cụ thể Ý thức cá nhân đều phản ánh tồn tại xã hội ở những mức độ khác nhau, do đó nó không thể không mang tính xã hội Ý thức cá nhân không phải bao giờ cũng thể hiện quan

điểm tư tưởng, tình cảm phổ biến của một cộng đồng , một tập thể, một xã hội, một thời đại nhất định Nhưng thức xã hội và ý thức cá nhân cùng phản ánh tồn tại xã hội, chúng tồn tại trong mối quan hệ hữu cơ, hòa nhập vào nhau và cùng trở lên tốt đẹp

Kết cấu của ý thức xã hội: bao gồm tâm lý xã hội và hệ tư tưởng xã hội Trong

hệ tư tưởng xã hội, quan trọng nhất là các quan điểm, các học thuyết và các tư tưởng Trong tâm lý xã hội có tình cảm, tâm trạng, truyền thống, nảy sinh từ tồn tại xã hội và phản ánh tồn tại xã hội ở những giai đoạn phát triển nhất định Tùy góc nhìn, có thể chia ý thức xã hội thành các dạng

Ý thức xã hội thông thường và ý thức lý luận: ý thức xã hội thông thường là tri thức, kiến thức, những quan niệm được hình thành thông qua những hoạt động ngày thường mà chưa được hệ thống, khái quát lại thành khái niệm hay quy luật

Ý thức xã hội thông thường tuy trình độ thấp hơn với ý thức lý luận nhưng được tiếp xúc trực tiếp hơn trong cuộc sống hàng ngày Ý thức lý luận khoa học lại mang tính khái quát, chính xác và có thể nhìn ra được mối quan hệ của sự vật trong tồn tại xã hội

Tâm lý xã hội và hệ tư tưởng: Tâm lý xã hội bao gồm toàn bộ tình cảm, mong ước, tập quán của con người, của một bộ phận xã hội hoặc toàn bộ xã hội hình thành dưới ảnh hưởng trực tiếp của đời sống hàng ngày của họ và phản ánh đời sống đó Tâm lý xã hội có đặc điểm phản ánh trực tiếp tồn tại xã hội, nhưng đó

là trình độ phản ánh cơ bản nhất, phản ánh tự phát tồn tại xã hội Những quan niệm của con người mang tính chất kinh nghiệm, yếu tố trí tuệ đan xen với yếu

tố tình cảm chưa thể hiện về mặt lý luận Nó có vai trò quan trọng trong việc phát triển ý thức xã hội

Hệ tư tưởng là trình độ cao của ý thức xã hội, hình thành khi con người nhận thức sâu sắc hơn về điều kiện vật chất và sinh hoạt của mình Hệ tư tưởng có sự

ảnh hưởng rất lớn, hệ tư tưởng khoa học phản ánh chính xác và khách quan các mối quan hệ vật chất của xã hội, hệ tư tưởng không khoa học cũng phản ánh mối quan hệ vật chất của xã hội nhưng dưới mội hình thức sai lầm và không khách quan Tâm lý xã hội và hệ tư tưởng có trình độ, phưởng thức phản ánh khác nhau của xã hội nhưng chúng lại có sự tác động lẫn nhau Với sự cộng sinh phong phú của đời sống thực tiễn thì giúp cho hệ tư tưởng giảm sai lầm Ngược lại, hệ tư tưởng giúp làm gia tăng trí tuệ cho tâm lý xã hội

2.Tính giai cấp của ý thức xã hội:

Xã hội có giai cấp, mỗi giai cấp có sinh hoạt và điều kiện vật chất khác nhau Tính giai cấp của ý thức xã hội được biểu hiện ở tâm lý xã hội và hệ tư tưởng về tâm lý xã hội, mỗi giai cấp đều cso thói quen riêng, đều có suy nghĩ theo hướng tích cực hoặc tiêu cực đối với giai cấp khác Ở trình độ hệ tư tưởng thì tính giai cấp của ý thức xã hội được biểu hiện rất sâu sắc Trong xã hội có đấu tranh giai cấp bao giờ cũng xuất hiện những quan điểm, tư tưởng hoặc hệ tư tưởng đối lập nhau: đó là tư tưởng của giai cấp thống trị và giai cấp bị trị, bóc lột và bị bóc lột Những tư tưởng thống trị thời đại bao giờ cũng là tư tuỏng của giai cấp thống trị

về nền kinh tế và trính trị trong thời đại đó Sự đối lập đó thể hiện: nếu hệ tư tưởng của giai cấp thống trị, bóc lột ra sức bảo vệ địa vị của giai cấp đó thì hệ tư tưởng của giai cấp bị trị, bị bóc lột thể hiện khát khao mong cầu lợi ích của quần chúng lao động, chống lại xã hội người bóc lột để xây lại một xã hội công bằng, bình đẳng Chủ nghĩa Mác Lênin là hệ tư tưởng khoa học và cách mạng của giai cấp công nhân, ngọn cờ giải phóng cả những người bị bóc lột, phản ánh tiến trình khách quan của sự phát triển Hệ tư tưởng chủ nghĩa Mác Lênin ngay từ khi hình thành đã đối lập với hệ tư tưởng tư sản, đối lập với hệ tư tưởng bảo vệ lợi ích của giai cấp tư sản, bảo vệ chế độ bóc lột người Cuộc đấu tranh giữa hai giai cấp diễn ra hàng thế kỉ nay và xảy ra trên hầu hết mọi lĩnh vực và hệ tư tưởng Cuộc đấu tranh giai cấp trên lĩnh vực ý thức hệ vẫn đâng tiếp tục diễn ra

trong xã hội hiện nay Trước sự biến động phức tạp cảu tình hình thế giới, các thế lực thù địch đang ra sức tấn công vào chủ nghĩa Mác Lênin, muốn phủ nhận chủ nghĩa Mác Lênin, phủ nhận chủ nghĩa xã hội Do vậy bảo vệ và phát triển chủ nghĩa Mác Lênin trong điều kiện hiện nay là nhiệm vụ quan trọng của cuộc đấu tranh vì mục tiêu dân tộc, dân chủ và chủ nghĩa xã hội của nhân dân ta

3 Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội

3.1 Ý thức xã hội phản ánh tồn tại xã hội, do tồn tại xã hội quyết định

Công lao to lớn của Các Mác và Ph.Ăng ghen là phát triển chủ nghĩa duy vật đến đỉnh cao, xây dựng quan điểm duy vật về lịch sử và lần đầu tiên giải quyết khoa học về sự hình thành và phát triển của ý thức xã hội Chủ nghĩa duy vật đã chứng minh rằng: đời sống tinht hần của xã hội hình thành và phát triển trên cơ

sở đời sống vật chất rằng không thể tìm nguồn gốc của tư tưởng, tâm lý xã họ trong bản thân nó, nghĩa à không thể tìm trong đầu óc con người mà phải tìm trong hiện thực vật chất

Chủ nghĩa duy vật đã chỉ rõ rằng: tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội, ý thức

xã hội phản ánh tồn tại xã hội, phụ thộc vào tồn tại xã hội Tồn tại xa hội cũng quyết định tính chất cách mạng hay phản ánh cách mạng, đối kháng hay không đối kháng trong ý thức xã hội

3.2 Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội

Khi khẳng định vai trò quyết định cảu tồn tại xã hội đối với ý thức xã hội, chủ nghĩa duy vật lich sử không xem ý thức xã hội như một yếu tố thụ động, trái lại còn nhấn mạnh tác dụng tích cực của ý thức xã hội đối với đời sống kinh tế - xã hội, nhấn mạnh tính độc lập tương đối của ý thức xã hội trong mối quan hệ với tồn tại xã hội Tính độc lập tương đối biểu hiện ở những điểm sau đây:

-Ý thức xã hội thường lạc hậu so với tồn tại xã hội

Lịch sử xã hội cho thấy, nhiều khi xã hội cũ mất đi, nhưng ý thức xã hội cũ tương ứng vẫn còn tồn tại dai dẳng, điều đó biểu hiện ý thức xã hội môna thoát

ly khỏi sự ràng buộc của tồn tại xã hội, biểu hiện tính độc lập tương đối Sở dĩ

có biểu hiện đó là do những nguyên nhân sau:

Một là, ý thức xã hội là các phản ánh tồn tại xã hội nên nó chỉ biến đổi sau khi

có sự biến đổi của tồn tại xã hội Hơn nữa sự biến đổi của tồn tại xã hội do tác động thường xuyên mạnh mẽ và trực tiếp qua những hoạt động thực tiễn của con người, nên nó thường diễn ra với tốc độ rất nhanh mà ý thức xã hội có thể không phản ánh kịp và trở nên lạc hậu

Hai là, do sức mạnh của nếp, truyền thống, tập quán cũng như tính lạc hậu, bảo thủ của một số hình thái ý thức xã hội

Ba là, trong xã hội giai cấp, các giai cấp và lực lượng phản tiến bộ luôn có tư tưởng lợi ích cho bản thân nhằm chống lại các lực lượng xã hội tiến bộ

Như vậy ý thức lạc hậu, tiêu cực không mất đi một cách dễ dàng Cho nên sự nghiệp xây dựng xã hội mới phải thường xuyên tăng cường công tác tư tưởng, đấu tranh chống lại âm mưu và hành động phá hoại những lực lượng thù địch về mặt tư tưởng, kiên trì xóa bỏ những tàn dư ý thức cũ

-Ý thức xã hội có thể vượt qua trước tồn tại xã hội

Khi khẳng định tính lạc hậu hơn của ý thức xã hội so với tồn tại xã hội, triết học Mác – Lênin đồng thời thừa nhận rằng, trong những điều kiện nhất định tư tưởng của con người, đặc biệt là những tư tưởng khoa học tiên tiến có thể vượt trước sự phát triển của tồn tại xã hội, dự báo được tương lai và tác dụng của tổ chức, chỉ đạo hoạt động thực tiễn của con người Sở dĩ có thể vượt trước được là

do đặc điểm của tư tưởng khoa học quy định Tư tưởng khoa học thường khái quát tồn tại xã hội đã có và hiện có thể rút ra những quy luật chung của xã hội, quy luật đó không những phản ánh đúng quá khứ, hiện tại mà còn dự đoán chính

xác tồn tại xã hội sau này Chẳng hạn, ngay từ khi quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa đang trong thời kỳ phát triển tự do cạnh tranh, Các mác đã dự báo quan hệ sản xuất đó nhất định sẽ bị quan hệ sản xuất tiến bộ hơn thay thế

Khi nói, tư tưởng tiên tiến có thể vượt trước tồn tại xã hội thì không có nghĩa ý thức xã hội không còn bị tồn tại xã hội quyết định bởi cho đến cùng nó luôn bị tồn tại xã hội quy định

-Ý thức xã hội có tính kế thừa trong sự phát triển của mình

Vì kế thừa là quy luật chung của các sự vật, hiện tượng nên trong qua trình vận động của ý thức xã hội nó cũng phải có tính kế thừa Mặt khác, sự tồn tại, phát triển của ý thức xã hội là phản ánh tồn tại xã hội, mà tồn tại xã hội cũng có tính

kế thừa, nó vận động liên tục nên ý thức xã hội cũng phản ánh quá trình đó, nó

có tính kế thừa

Lịch sử phát triển cảu đời sống tinh thần xã hội cho thấy rằng, những quan điểm

lý luận của mỗi thời đại không xuất hiện trên mảnh đất trống không mà được tạo

ra trên cơ sở kế thừa những tài liệu lý luận của các thời đại trước Thí dụ, chủ nghĩa Mác đã kế thừa những tinh hoa tư tưởng của loài người mà trực tiếp là nền triết học Đức, kinh tế cổ điển Anh và chủ nghĩa xã hội không tưởng pháp

Trong xã hội có giai cấp, tính chất kế thừa của ý thức xã hội gắn với tính chất giai cấp của nó Những giai cấp khác nhau kế thừa những nội dung ý thức khác nhau của các thời đại trước các giai cấp tiên tiến thường kế thừa những di sản tư tưởng tiến bộ của xã hội cũ để lại Như khi làm cuộc cách mạng tư sản cống phong kiến, các nhà tư tưởng của giai cấp tư sản đã khôi phục những tư tưởng duy vật và nhân bản thời đại cổ đại, còn những giai cấp thỗi thời thì tiếp thu, khôi phục những tư tưởng, lý thuyết phản tiến bộ của thời kì lịch sử đi trước Thí

dụ như, vào nửa sau thế kỉ XIX và đầu thế kỉ XX, các thế lực tư sản phản động

đã khôi phục và phát triển những trào lưu triết học duy tâm, tôn giáo dưới những

cái tên mới như chủ nghĩa Cantơ mới, chủ nghĩa Tômát mới, để chống lại phong trào cách mạng của giai cấp công nhân và chống chủ nghĩa Mác Lênin

Chính vì thế, nên khi tiến hành cuộc đấu tranh giai cấp trên lĩnh vực ý thức xã hội có ý nghĩa rất to lớn đối với sự nghiệp xây dựng nền văn hóa tinh thần của

xã hội chủ nghĩa

-Sự tác động qua lại giữa các hình thái ý thức xã hội trong sự phát triển của chúng

Ý thức xã hội gồm nhiều bộ phận, nhiều hình thái khac nhau Những hình thái chủ yếu của ý thức xã hội là: ý thức chính trị, ý thức đạo đức, ý thức khoa học, ý thức thẩm mỹ, ý thức tôn giáo và triết học Theo nguyên lý mối liên hệ thì giữa các bộ phận không tách rời nhau, mà thường xuyên tác động qua lại lẫn nhau, sự tác động đó làm cho ở mỗi hình thái ý thức có những mặt, những tính chất không phải là kết quả phản ánh trực tiếp của tồn tại xã hội hay bằng các điều kiện vật chất

Lịch sử phát triển của ý thức xã hội cho thấy, thông thường ở mỗi thời đại tùy theo thời đại, hoàn cảnh lịch sử cụ thể có những hình thái ý thức nào đó nổi lên hàng đầu sẽ tác động mạnh đến các hình thái khác Ở Hy Lạp cổ dại, triết học và nghệ thuật đóng vai trò đặc biệt quan trọng, còn ở Tây Âu thời trung cổ, tôn giáo ảnh hưởng mạnh mẽ đến mọi mặt đời sống tinh thần xã hội như triết học, nghệ thuật, đạo đức, chính trị, pháp quyền, ở giai đoạn lịch sử sau này thì ý thức chính trị lại đóng vai trò to lớn tác động đến các hình thái ý thức xã hội khác nhau Trong sự tác động lẫn nhau giữa các hình thái ý thức xã hội, ý thức chính trị có vai trò đặc biệt quan trọng, ý thức chính trị của giai cấp cách mạng định hướng cho sự phát triển theo chiều hướng tiến bộ của các hình thái ý thức khác Trong điều kiện của nước ta hiện nay, những hoạt động tư tưởng như triết học, văn học, nghệ thuật mà tách rời đường lối chính trị đổi mới đúng đắn của đảng sẽ không

tránh khỏi rơi vào những quan điểm sai lầm, không thể đóng góp tích cực vào sự nghiệp cách mạng của nhân dân

-Ý thức xã hội tác động trở lại tồn tại xã hội

Chủ nghĩa duy vật lịch sử không những chống lại quan điểm duy tâm tuyệt đối hóa vai trò của ý thức xã hội mà còn bác bỏ quan điểm duy vật tầm thường khi phủ nhận tác động tích cực của ý thức xã hội đối với tồn tại xã hội Ph.Ăng ghen viết: “sự phát triển về mặt chính trị, pháp luật, triết học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật đều dựa vào sự phát triển kinh tế Nhưng tất cả chúng cũng có ảnh hưởng lẫn nhau và ảnh huỏng đến cơ sở kinh tế”

Sự tác động của ý thức xã hội tới tồn tại xã hội biểu hiện qua hai chiều hướng Nếu ý thức xã hội tiến bộ thì tác động thúc đẩy tồn tại xã hội phát triển, nếu ý thức xã hội lạc hậu sẽ cản sở sự phát triển cảu tồn tại xã hội Trong nguyên lý của triết học Mác Lênin về tính độc lập tương đối của ý thức xã hội đã chỉ ra bức tranh phức tạp về lịch sử phát triển của đời sống tinh thần xã hội và của ý thức

xã hội nói riêng Nó bác bỏ mọi quan điểm siêu hình, máy móc tầm thường về mối quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội Đây cũng là cơ sở lý luận để quán triệt quan điểm của Đảng ta trong việc kết hợp phát triển kinh tế với xây dựng nền văn hóa mới, và con người mới trong thời kỳ quá độ đi lên chủ nghĩa

xã hội