Biểu tượng văn hóa trong thần thoại Việt Nam

Với mối quan tâm dành cho hệ thống biểu tượng văn hóa trong thần thoại Việt Nam, trong bài viết này, chúng tôi tiến hành đối chiếu mối tương quan giữa văn hóa và thần thoại dựa trên hệ thống biểu tượng, để đưa ra câu trả lời khả dĩ cho vấn đề: Bản chất văn hóa trong hệ thần thoại. Bài viết trình bày khái lược về vấn đề biểu tượng văn hóa; Những biểu tượng tiêu biểu trong thần thoại Việt Nam; Giải mã các biểu tượng văn hóa trong thần thoại.

BIỂU TƯỢNG VĂN HÓA TRONG THẦN THOẠI VIỆT NAM

BÙI KHÁNH NHƯ Khoa Ngữ văn Email: happyduck1998@gmail.com

Tóm tắt: Với mối quan tâm dành cho hệ thống biểu tượng văn hóa trong thần

thoại Việt Nam, trong bài viết này, chúng tôi tiến hành đối chiếu mối tương

quan gữa văn hóa và thần thoại dựa trên hệ thống biểu tượng, để đưa ra câu

trả lời khả dĩ cho vấn đề: bản chất văn hóa trong hệ thần thoại Đó là những

đặc trưng văn hóa của đất nước Việt Nam đã quy định nên hệ thống thần thoại

của người Việt, những nét biểu trưng của của văn hóa đời sống con người đã

tác động vào hệ tư duy của cộng đồng để vẽ nên thế giới của thần thoại; hay

là hệ thống các biểu tượng cùng với hệ tư duy thần thoại đã tác động lên lối

sống, lối nghĩ, phong tục, tín ngưỡng để rồi trở thành thành phần cấu thành

nên văn hóa theo nhiều phương cách khác nhau Điều đó cho thấy rằng, thần

thoại và văn hóa có mối liên kết sâu sắc với nhau, từ đó, khi phân tích những

biểu tượng trong thần thoại Việt Nam, chúng ta có thể lí giải được nét văn hóa

cổ sơ nhất của dân tộc, tiếp xúc được với phần chìm của tảng băng trôi trong

tiếp cận văn hóa nói chung cũng như Folklore nói riêng Thông qua hệ thống

biểu tượng văn hóa, bài viết muốn hướng đến một cái nhìn chân xác hơn,

khách quan hơn về thần thoại Việt Nam cũng như diện hình văn hóa độc đáo

của dân tộc

Từ khóa: Biểu tượng văn hóa, Thần thoại Việt Nam, Văn hóa cổ sơ

Thần thoại chưa bao giờ chỉ đơn thuần là một thể loại văn bản tự sự xây dựng bằng trí tưởng tượng của con người Thần thoại là một phần của văn hóa, một phần đặc biệt quan trọng đến mức nếu không có thần thoại thì không có sự tồn tại của cộng đồng văn hóa Vì

có cội rễ từ văn hóa nên thần thoại không thể được giải mã bởi ngôn ngữ kể chuyện, mà cần phải sử dụng biểu tượng văn hóa- hệ thống kí hiệu phi ngôn ngữ để diễn giải và tiếp cận Như vậy, khi nhìn vào thần thoại, ta nhìn vào những biểu tượng ẩn sâu trong lớp vỏ ngôn từ để bóc tách ra nhân văn hóa, chính lúc đó ta mới chạm được vào vô thức tập thể của con người thời xa xưa

1 KHÁI LƯỢC VỀ VẤN ĐỀ BIỂU TƯỢNG VĂN HÓA

Lí thuyết biểu tượng tức là những nghiên cứu xung quanh đối tượng chính là biểu tượng

“Biểu tượng” hay “kí hiệu” là một hình ảnh, một kí tự hay bất cứ một thứ gì ở thực tế khách quan lẫn tư duy chủ quan của con người đại diện cho một ý tưởng, một thực thể vật chất hoặc một quá trình với mục đích là để truyền tải thông tin một cách nhanh chóng, ngắn gọn Biểu tượng rất khác với ngôn ngữ (ở đây chúng tôi xin dùng từ ‘biểu tượng”

để gọi “ngôn ngữ biểu tượng” và “ngôn ngữ” để chỉ “ngôn ngữ nói” hoặc “ngôn ngữ viết”) bởi lẽ biểu trượng không có một hệ thống kết cấu chặt chẽ cho từng cộng đồng như ngôn ngữ Biểu tượng mang tính phi quốc gia, và có thể được sử dụng trong nhiều nền văn minh khác nhau Trong khi ngôn ngữ giúp chúng ta tri nhận thông tin một cách trực

tiếp bang giác quan thì kí hiệu với đặc thù của nó là tính thông tin và giao tiếp thông qua

hệ thống kí hiệu, bằng kí hiệu, con người có thể giao tiếp vượt thời gian và không gian, hiểu được con người sống ở những nền văn minh cổ xưa cách chúng ta hàng nghìn năm thông qua những di vật văn hóa mà họ để lại.Mặc khác, kí hiệu mang bản chất văn hóa mạnh mẽ hơn so với ngôn ngữ vì để sáng tạo kí hiệu, con người phải sử dụng những hình tượng gần gũi thân quen nhất đối với họ trong cuộc sống hàng ngày, đó là những thực thể khách quan có sẵn, tồn tại gắn liền với ý nghĩa biểu chứa của nó Chính vì thế, khi nhìn biểu tượng, ta dù không thuộc văn minh đó, không hiểu nền văn hóa đó thì chỉ dựa vào vốn sống căn bản ta vẫn có thể đoán được phần nào ý nghĩa của biểu tượng Ví dụ như hình ảnh mặt trời trên các kim tự tháp Ai Cập, có thể nền văn minh đó cách chúng ta hàng thế kỉ nhưng ta khi thấy hình ảnh mặt trời thì vẫn hiểu được họ muốn biểu đạt một điều

gì đó liên quan đến ánh sáng, sức nóng hoặc thời gian, nhưng nếu chúng ta không biết văn hóa, ngôn ngữ của một quốc gia, giả như ta không biết tiếng Anh thì chuỗi kí tự “sun” không thể khiến ta liên tưởng đến hình tượng mặt trời được, thậm chí trong ngôn ngữ tượng hình thì sự liên tưởng đó vẫn cực kì khó khăn khi có sự hạn chế về văn hóa Mặc dù biểu tượng cho con người có thể hiểu được ở nhiều nền văn minh khác nhau, tuy nhiên, biểu tượng lại mang đậm bản chất của văn hóa Mỗi nền văn hóa khác nhau thì ý nghĩa của biểu tượng cũng sẽ khác nhau Nói cách khác, ý nghĩa một biểu tượng phụ thuộc vào nền văn hóa sản sinh ra nó, phụ thuộc vào bối cảnh thời đại hình thành nó, và

đi kèm là mục đích sử dụng của nó cũng trở nên khác biệt Chính vì vậy, khi nghiên cứu một biểu tượng văn hóa của một nền văn hóa nhất định, ta có thể nhận ra những đặc trưng rất riêng của nền văn hóa đó, quá trình hình thành phát triển của nền văn hóa đó Biểu tượng trở thành con đường dẫn dắt ta thâm nhập sâu vào nghiên cứu văn hóa Cho nên ý nghĩa của việc nghiên cứu biểu tượng chính là bản sắc, đặc tính văn hóa được thể hiện trong “ngôn ngữ biểu tượng”

Mối liên hệ giữa văn hóa và biểu tượng là một mối liên hệ đặc biệt Biểu tượng diễn đạt văn hóa bằng hệ thong những kí hiệu của mình, như vậy, biểu tượng là một thành phần của văn hóa Về bản chất, biểu tượng cũng mang đặc tính của văn hóa nhưng mặc khác, biểu tượng lại có khả năng lí giải những thành phần khác của văn hóa Trong hệ thống biểu tượng, chúng ta nhận thấy sự ghi chép về văn hóa một cách hữu cơ tức nó là phương tiện lưu trữ, chúng ta cũng có thể giải thích văn hóa qua biểu tượng nên nó trở thành phương tiện truyền thông tin, và chính trong biểu tượng chúng ta cũng nhận thấy phủ lên

nó đặc điểm của mỗi vùng văn hóa sinh ra nó nên nó cũng chính là văn hóa Như vậy, nghiên cứu biểu tượng chính là nghiên cứu văn hóa thông qua biểu tượng mà con người tạo ra hay nói cách khác, nghiên cứu biểu tượng là ngành khoa học giải mã các thành tố văn hóa được sản sinh trong đời sống con người

Vì biểu tượng cũng là một dạng ngôn ngữ, nên nó cũng mang những đặc tính của ngôn ngữ, không những thế, đặc tính về tính đa nghĩa và tính trừu tượng còn mạnh hơn so với ngôn ngữ thông thường Cũng do vậy, ý nghĩa của biểu tượng mang tính không ổn định,

nó không chỉ phụ thuộc vào nền văn hóa, nó còn phụ thuộc vào không thời gian, sự ra đời

và tồn tại của nó, mục đích sử dụng và vô số những yếu tố khác Cho nên để hiểu biết một

cách chân xác ý nghĩa của một biểu tượng ta phải khai thác từ chính chủ thể tạo ra nó và môi trường tồn tại của nó Khi nghiên cứu những biểu tượng văn hóa sâu xa nhất, gắn bó nhất với vô thức tập thể, chúng ta nhận ra một môi trường gần như hoàn hảo cho sự tồn tại của biểu tượng: Môi trường thần thoại Về chủ thể, thần thoại là sản phẩm đầu tiên của

tư duy con người, chứa đựng trong đó là thế giới cảm nghĩ, nhận thức cách sống của con người thời xa xưa Về môi trường, thần thoại tái hiện tất cả những hoạt động sống, những nghi lễ, tín ngưỡng, tâm linh của người xưa Nghiên cứu và giải thích những biểu tượng trong thần thoại, chúng ta có thể tiến gần hơn đến bức màn văn hóa đã cản trở con người bằng khoảng cách của thời gian Bằng biểu tượng, những tư duy thần thoại tái hiện, những

ẩn tích văn hóa được khai quật, những mã số phức tạp nhất của tư duy cổ sơ được nhìn thấy Và rồi, con người nhìn nhận lại về con người, về dân tộc, về cộng đồng và về chính bản thân mình Đó là những đặc điểm riêng biệt của con người quy định trong chính chúng ta bởi “gen văn hóa”

2 NHỮNG BIỂU TƯỢNG TIÊU BIỂU TRONG THẦN THOẠI VIỆT NAM

Có thể nói thần thoại không được tạo thành bởi ngôn ngữ thông thường, thần thoại là một bản mã hóa các biểu tượng văn hóa từ xa xưa Chính vì vậy, khi đề cập đến biểu tượng văn hóa trong thần thoại, ta có thể liệt kê với số lượng khổng lồ bao trùm các mặt của đời sống xã hội Ở đậy, tôi chỉ xin đề cập đến một vài biểu tượng văn hóa tiêu biểu nhằm nhìn nhận một cách khá xác đáng về những dấu tích văn hóa Việt Nam được thể hiện trong thần thoại

Biểu tượng nhân thần và nhiên thần

Biểu tượng nhân thần và nhiên thần là biểu tượng phản ánh rõ ràng nhất hệ tư duy thần thoại Đã gọi là thần thoại thì trong chính bản chất thể loại phải có sự hiện hữu của hình tượng các vị thần Từ đời sống cổ xưa, con người nhận thức thế giới xung quanh bằng cái nhìn của thần thoại, con người phản ánh, giải thích tất cả đời sống của cá nhân lẫn cộng đồng bằng “thuyết vật linh”, con người tin tưởng rằng tất cả những sự vật, hiện tượng diễn ra xung quanh đều có “linh hồn” mà cái “linh hồn” đó được hình tượng hóa bằng một vị thần cụ thể Bắt nguồn từ tín ngưỡng ấy, con người tôn thờ và sung bái các loài vật linh, các nguyên tố linh, các sự vật linh,… của đời sống, tạo nên một hệ biểu tượng các nhiên thần vô cùng phong phú trong thần thoại Theo dòng chảy lịch sử, các cộng đồng người lại khoác lên cho những vị thần này một lớp vỏ thân thế để trở thành nhân thần Tuy nhiên, về bản chất, biểu tượng nhân thần và nhiên thần vẫn tác động mạnh mẽ

và chi phối đời sống của con người nguyên thủy, là căn nguyên của thần thoại E B Tylor cho rằng “Ngay cả những ranh giới của nền văn minh cao, con người vẫn hành động dường như theo lối nửa tin vào linh hồn của các vật”[4] Như vậy, giải mã hệ biểu tượng nhân thần và nhiên thần, chúng ta không chỉ phát hiện được dấu tích đời sống văn hóa cổ xưa mà còn chạm vào “vô thức tập thể” của cộng đồng, lí giải được phần nào tư duy, lối sống của con người trong mỗi cộng đồng dưới sự tác động ảnh hưởng của “gen văn hóa”

Biểu tượng nước

Nước là một nguyên tố cơ bản để cấu thành sự sống Trong tất cả các nền văn hóa, nước luôn là biểu tượng được tôn sùng hàng đầu và được thiêng liêng hóa một cách tối cao Nhưng, đối với Việt Nam-một dân tộc bắt nguồn từ nền văn minh lúa nước thì hình tượng nước đối với văn hóa có vị trí gần như là chí tôn Biểu tượng nước trong thần thoại được xuất hiện một cách thường xuyên với tần xuất khá cao Các dạng thức của nước cũng rất

đa dạng Dạng thức đó có thể là hình ảnh các vị thần hoặc linh vật điều khiển hoặc gắn liền với nước như long vương, thần Kim Quy, Thủy Tinh, cũng có những hình thức nguyên bản với nước như ao hồ, biển suối, và cũng có những hình dạng mang tính biểu tượng liên văn hóa như trận hồng thủy Biểu tượng nước trong văn hóa thường được liên

hệ với nhiều hiện tượng, sự vật gắn bó mật thiết với đời sống, nước là biểu trưng của sự sống, sự sinh sản, sự tẩy rửa Từ xa xưa, người Việt đã sùng bái và coi trọng đặt biệt đến biểu tượng nước, từ các nghi lễ, kiến trúc, trang phục,… Dẫu vậy, biểu tượng nước lại mang một tính siêu hình, đa hình, biểu tượng này không có hình dáng cụ thể mà biến hóa theo sự biến hóa của các hệ tư duy về nước, nên nó không mang hình dáng rõ ràng trên các di vật mà con người xưa đã để lại, nó tiến vào trong thần thoại và được lưu trữ những giá trị nguyên sơ nhất để khi tiến vào tìm hiểu chúng ta có thể nhận ra cả thế giới văn hóa rộng lớn ẩn sau biểu tượng văn hóa này

Biểu tượng người mẹ

Nền văn hóa Việt Nam có tín ngưỡng gốc là tín ngưỡng “thờ mẫu”, là “Thờ mẫu” chứ không phải “thờ nữ” Mặc dù, xét về mặt ngôn ngữ, “mẫu” thường dùng để chỉ tính nữ hoặc âm tính, nhưng chúng ta dường như quên mất tương quan của “mẫu tính” trong tổng thể văn hóa Đã có mẫu tính thì phải nằm trong hệ đối chiếu nam-nữ, âm-dương Tức là chất âm tính nữ bản chất của nền văn hóa Việt Nam chính là nữ tính trong hệ đối chiếu với nam tính, như người nữ phải trải qua hôn phối và sinh sản thì mới thành “mẫu” được Chính vì vậy, biểu tượng người mẹ là biểu tượng nên được chọn để đào sâu về văn hóa Việt, nền văn hóa mang đặc trưng “mẫu” cực kì cao Biểu tượng người mẹ không xuất hiện nhiều trong thần thoại Việt Nam dưới dạng nhân vật chính, nhưng lại xuất hiện với tần số rất cao Người mẹ thường gắn với sự sinh sản, sự dưỡng dục, không những vậy, người mẹ còn được hóa thân trong những hình tượng yêu ma quỷ quái là rào cản trong

sự trưởng thành của người con Biểu tượng người mẹ mang đậm chất âm tính, trầm lặng, gắn liền với đất và nước Biểu tượng này là đặc trưng cho tính chất của dân tộc Việt với nền văn minh nông nghiệp gắn chặt với ruộng đồng, với làng quê, tính tình ít muốn phong

ba, khó khăn mà thường muốn bình yên cố định như mong muốn ở mãi trong sự bảo bọc của người mẹ

3 GIẢI MÃ CÁC BIỂU TƯỢNG VĂN HÓA TRONG THẦN THOẠI

Biểu tượng nhân thần và nhiên thần trong thần thoại Việt Nam cũng giống như nhiều thần thoại trên thế giới, trước hết chúng phản ánh thành tố đặc biệt quan trọng trong văn hóa

là tôn giáo và tín ngưỡng Đinh Hồng Hải nhận định: “ tôn giáo, tín ngưỡng là một phần quan trọng của văn hóa nhân loại nên sẽ không bao giờ mất đi Vì vậy, sự tồn tại của tôn

giáo, tín ngưỡng trong xã hội văn minh vừa mang tính tự nhiên vừa là một nhu cầu thiết yếu đối với đời sống tinh thần của con người” [3] Biểu tượng nhân thần thiên thần phản ánh niềm tin của nhân dân và qua đó vẽ nên đời sống xưa của con người Việt Cuộc sống sinh hoạt với đầy đủ các khía cạnh hiện lên trong hình ảnh của “Tứ bất tử”: Công cuộc đấu tranh chống ngoại xâm trong hình tượng Thánh Gióng, Công cuộc chống lại thiên tai, bảo vệ cuộc sống cho cộng đồng qua hình tượng Sơn Tinh, Quá trình lao động, sản xuất, trao đổi buôn bán với hình tượng Chử Đồng Tử và đời sống văn hóa, văn nghệ ở hình tượng Bà Chúa Liễu Hạnh Đó là bốn khía cạnh hoàn chỉnh trong đời sống người Việt và

là ước vọng vĩnh cửu của nhân dân bao đời nay

Mặc khác, Các vị thần thể hiện tính chất văn hóa Việt từ xưa đến nay Người Việt Nam xem trọng gia đình và địa vị của người phụ nữ trong gia đình, thế là hình ảnh Ông Táo trở thành vị thần quan trọng, được thờ cúng nhiều ở các gia đình Người Việt Nam sống phụ thuộc vào nông nghiệp vì thế Thổ Công trở thành vị thần quan trọng trong văn hóa Việt Thần đất đai luôn luôn được sự tôn sung, thờ cúng của con người dù là xưa hay nay Đặc điểm lớn nhất khi đến biểu tượng nhân thần và nhiên thần chính là lao động Nếu như xem xét ở thần thoại Hy Lạp, các vị thần thường biến hóa hoặc hóa thân thành thế giới tự nhiên, thì Việt Nam hoàn toàn khác, Cho dù là con người hay thần linh thì cũng phải lao động mới tạo ra vật chất Thần Trụ Trời đắp cột chống trời, Ông Chày Bà Chày giã gạo để phân tách trời và đất, Ông Đùng Bà Đùng bê đá xây cầu cho nhân dân Chỉ khi

có lao động, thì thần linh mới được sự công nhận của con người Dưới đặc tính là nước nông nghiệp, con người cần phải lao động miệt mài để có được nguồn sống Đối với nhân dân, lao động không chỉ mang tính duy trì cuộc sống, đó là yếu tố to lớn để cấu thành sự sống, để tạo nên cộng đồng Với người Việt, lao động chính là vinh quang và con người nhìn nhận dù là thần linh cũng chỉ khi có sự hiên diện của lao động thì mới đáng quý, đáng trân trọng Điều này cũng thể hiện rất rõ tư duy của người Việt, đa phần họ sẽ không trông chờ điều kì diệu sẽ đến hay chỉ cần một chút phép màu của thần linh là đủ cho họ sinh sống, họ tin tưởng hơn ở chính mình, tin vào “có sức người sỏi đá cũng thành cơm”

Dù là niêu cơm Thạch Sanh thì trước hết cũng cần thổi gạo nấu cơm, không làm việc thì phép màu cũng không thể đến với con người

Biểu tượng nước trong văn hóa Việt luôn được đề cao Nước là đại diện cho tính chất văn hóa Việt, là thành phần thiết yếu điều hòa âm dương Chính vì lí do đó nước luôn là biểu tượng của sự sống và sinh sản Có thể nói hình tượng nước thì muôn hình vạn trạng, nhưng ở đây, chúng ta chỉ đề cập và lí giải hai loại hình thái của nước thoạt nhìn như đối lập hoàn toàn với nhận định về biểu tượng nước của con người Việt đó là biển cả và nạn hồng thủy

Nếu nói biển cả, xét trước về địa lí, Việt Nam dường như biển nhiều hơn đất liền, Biển đóng một vai trò lớn trong văn hóa của người Việt Chúng ta thấy hình tượng biển thường gắn với các nhân vật quen thuộc trong thần thoại Việt Nam như Lạc Long Quân, Thủy Tinh,… Tuy nhiên, nếu xét về một nền văn minh lúa nước thì biển cả lại mang ý nghĩa rất khác với nguồn nước đơn thuần Trong tư duy của người Việt, biển luôn là điểm yếu của cộng đồng, mặc dù người Việt tôn sùng nước nhưng biển lại không nằm trong hệ đó

Điều đó được lí giải rất rõ ràng trong thần thoại Tại sao Vua Hùng là một trong những người con theo mẹ Âu Cơ lên rừng chứ không phải trong những đứa con theo Cha Rồng xuống biển? Tại sao Thủy Tinh luôn thua bởi Sơn Tinh? Tại sao Mai An Tiêm bị đày ra đảo hoang mà vấn sống bằng nghề trồng trọt Tất cả điều bởi tâm lí ái ngại biển của người Việt, và đó cũng là nết đặc hữu trong tư duy cổ xưa Như đã nói ở trên, người Việt “bài ngoại”, họ ái ngại trước sự khám phá những thứ mới mẻ, họ ái ngại việc rời khỏi địa bàn sinh sống Biển luôn là biểu tượng của sự khám phá, rộng mở, nên biểu tượng biển cả trong thần thoại Việt Nam thể hiện một hướng mới của văn hóa dân tộc đó là tính coi trọng sự ổn định, ngại di chuyển, ngại đổi thay

Một biểu hiện khác của nước chúng ta đề cập đến là nạn hồng thủy Dường như tất cả các dân tộc trên thế giới điều có thần thoại về nạn hồng thủy Nhưng, phải nói rằng, thần thoại của Việt Nam viết về nạn hồng thủy khá khác biệt Hồng thủy luôn là biểu tượng của sự tẩy rửa và trừng phạt Như trong thần thoại Hy Lạp đó là sự trừng phạt của Zeur đối với con người đầy rẫy những thói xấu từ chiếc hộp Pandora, Trong Kinh Thánh, đó là sự trừng phạt của Chúa Trời do tội lỗi của loài người xuất phát từ tội nguyên tổ Nhưng, trong thần thoại Việt Nam, nạn hồng thủy không phải là sự trừng phạt hay tẩy rửa gì cả,

đó chỉ là một tai họa của thiên nhiên, không có vị thần nào tạo nên hồng thủy cả, tai họa

đó đến tự nhiên và bất ngờ mà người được chỉ bảo trước thì tránh khỏi Có thể nói, hồng thủy trong thần thoại Việt Nam mang nhiều ý nghĩa về sự sinh sôi hơn, vì chính sau cơn hồng thủy đó là sự sinh sản ra các tộc người, là sự nảy nở của giống loài Hồng thủy đối với văn hóa Việt mang giá trị chứng minh, chứng minh về sự chiến thắng tự nhiên, về sức sống kiên cường của con người trước những tai họa tưởng như làm tận diệt cộng đồng, thể hiện niềm tin của người xưa rằng sau những khó khăn, con người sẽ tìm về đời sống yên bình

Biểu tượng người mẹ, như đã nói ở trên là một biểu hiện của tính “mẫu” trong nền văn hóa Việt Nam Là nền văn minh nông nghiệp, Việt Nam thờ phượng sự sinh sản và tôn trọng người quyết đinh sinh sản là người mẹ Ý nghĩa của biểu tượng người mẹ ta có thể nhận thấy ở nhiều khía cạnh, nhưng trong bài này tôi chỉ xin đề cập đến khía cạnh về sự sinh sản đó là: Sự sinh nở thần kì

Trong mô-típ sự sinh nở thần kì, vai trò của người mẹ được đề cao Rà soát trong thần thoại, truyện viết về biểu tượng người mẹ không nhiều, nhưng gần như truyện nào cũng

có dáng dấp của người mẹ, đặc biệt là thần thoại về các người anh hùng Đối với thần thoại Việt Nam, một người phi thường có thể được sinh ra một cách bình thường nhưng một người sinh ra một cách đặc biệt thì chắc chắn là người phi thường Đa phần, cái đặc biệt đó là những đứa trẻ được sinh ra không có cha, có thể do người mẹ đi vào rừng, uống nước ở cái sọ dừa mà sinh ra đứa con (Sọ Dừa), có thể là người mẹ nhìn thấy dấu chân khổng lồ ướm thử vào mà có con (Thạch Sanh), và những đứa trẻ này đa phần điều được sinh ra khi được hoài thai một thời gian dài Điều này, âu cũng thể hiện dân tộc Việt rất

có tính lí tính, bởi lẽ, khoa học đã kiểm chứng, những loài vật càng to lớn, càng mạnh mẽ thì thời gian phát triển càng chậm, ngay từ xa xưa, người Việt đã ý thức được điều đó và đưa nó vào thần thoại Lại nói, những đứa con không có cha mang dấu tích của một xã

hội thị tộc mẫu hệ, khi những đứa trẻ được sinh ra chỉ biết mẹ chứ không biết cha là ai Điều này thể hiện rõ địa vị của nữ giới trong cộng đồng, trong xã hội Qua biểu tượng người mẹ, chúng ta nhận thấy chứng tích văn hóa của người Việt xưa đó là tín ngưỡng thờ mẫu, tôn trọng và đề cao địa vị của người phụ nữ, dù qua thời gian, bị xâm lấn bởi tư tưởng phong kiến nam quyền nhưng tinh thần này vẫn ấp ủ và biểu hiện ra ở các mặt của đời sống nhất là trong gia đình

4 KẾT LUẬN

Thông qua lí giải các hệ thống biểu tượng văn hóa trong thần thoại Việt Nam, ta có thể bóc tách được những thành tố văn hóa Việt Nam ẩn sâu trong lớp bụi mờ của thời gian

Ta nhận ra được rằng, Việt Nam là một đất nước có nền văn hóa riêng biệt, độc đáo Qua

đó tìm ra những điểm mạnh điểm yếu trong tính cách con người Việt và chỉnh sửa những định kiến sai lầm về truyền thống dân tộc Qua các biểu tượng văn hóa con người cũng

tự lí giải để tìm ra cái “gen văn hóa” của bản thân để rồi tự soi chiếu chính bản thân mình

tự tìm ra con đường kiện toàn chính mình Bất cứ nền văn hóa nào cũng mang vai trò qua trọng đối với trước hết là ở cộng đồng văn hóa đó, chỉ khi tìm hiểu được cội nguồn văn hóa thì một cộng đồng, một dân tộc mới hiểu được chính mình để phát triển mình đi lên

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Đinh Hồng Hải (2014) Khóa bài giảng về lí thuyết biểu tượng nhân học biểu tượng và

các tiếp cận lí thuyết trong nghiên cứ biểu tượng Ngày truy cập: 3/11/2018,

https://www.academia.edu/2333789/L%C3%BD_thuy%E1%BA%BFt_nghi%C3%AAn _c%E1%BB%A9u_bi%E1%BB%83u_t%C6%B0%E1%BB%A3ng_Theories_in_the_S tudy_of_Symbols_

[2] Đinh Hồng Hải (2014) Nghiên cứu biểu tượng một số hướng tiếp cận lí thuyết NXB Thế giới, Hà Nội

[3] Đinh Hồng Hải (2015) Những biểu tượng đặc trưng trong văn hóa truyền thống Việt

Nam Tập hai: Các vị Thần, NXB Thế giới, Hà Nội

[4] E.B Tylor (2001) Văn hóa nguyên thủy, Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, Hà Nội, tr 583

[5] Nguyễn Huy Bỉnh, Từ nhiên thần đến nhân thần và vấn đề truyền thuyết hóa thần thoại,

Tạp chí Văn hóa nghệ thuật, số 399, tháng 9-2017

[6] Nguyễn Thị Huế (2008) Thần thoại các dân tộc Việt Nam, thể loại và bản chất Tạp chí

Nghiên cứu Văn học, số 2/2008