187

Phỏng vấn bà Đặng Thị Kình 27 12 09 File # 187 187 Quê quán Thôn Duyên Nhiên, xã Ngọc Thanh, huyện Kim Động, tỉnh Hưng Yên Sinh năm 1929 Chức vụ Hoạt động cách mạng tiền khởi nghĩa Tham gia giành chín[.]

Phỏng vấn ngày 30 tháng 12 năm 2009, tại thành phố Hà Nội.

Người thực hiện phỏng vấn: Phan Tuấn Phương

[Bà 187 tuy tuổi đã cao nhưng còn khá khỏe mạnh và minh mẫn Bà tiếp chuyện phỏng vấn với thái độ vui vẻ, thoải mái Gia đình bà kinh tế có phần khá giả]

Đấy chúng cháu là có chương trình là đi sưu tầm tư liệu về thời gian kháng chiến chống Pháp 1945- 1954 mà những người có hoạt động trong bộ máy chính quyền lúc đấy, thì cũng được giới thiệu đến bà, thì trước hết là cháu cũng xin phép hỏi bà, bà tên là gì ạ?

Tôi là tên là 187, thế tôi đi công tác cải tên là 187

Thế bà sinh năm bao nhiêu?

Tôi sinh năm 1929, ở tại thôn Duyên Nhiên, xã Ngọc Thanh, huyện Kim Động, tỉnh Hưng Yên

Trước hết là cháu xin phép bà kể sơ qua về cái hoàn cảnh gia đình nhà mình hồi bà còn nhỏ đấy, các cụ thân sinh ra mình là làm cái nghề gì bà?

Bố mẹ tôi trước đây thì cũng là lao động nghèo thôi, thế sau thì là buôn bán thì có buôn bè thìtrở thành là buôn bè buôn gỗ thì cũng khá giả

Thế thời nhỏ là bà đi học ở đâu?

Tôi cũng học, học thì tôi học i tờ thôi, tôi chả được đi học gì hết, thế sau lên đến trên này thì tôi cũng theo học cho đến hết đại học của Công đoàn đấy rồi thì là quản lý ngành y tế

Thế bà được giác ngộ cách mạng như thế nào bà?

Dạ?

Bà được giác ngộ cách mạng như thế nào ạ?

Tôi được giác ngộ cách mạng là từ khi tôi mới 14 tuổi, 14 tuổi thì đã được giác ngộ cách mạng, thì lúc bấy giờ là có chị, chị Hưng, vợ anh Bình đấy, Đặng Tử Bình, chị Hưng với lại ông Tuấn Doanh là Huyện bộ Việt Minh, thế còn thì bà Hưng thì là ở về Xứ ủy cử về là phụ trách ở đấy là vì Nhật nó về nó chiếm đóng ở đấy thành ra là tôi được giao công tác sớm, thì cũng là liên lạc cho các anh các chị đấy thôi, thì cứ bảo hộ chú cái này, hộ bác cái kia chứ cũng chẳng biết là mình hoạt động cách mạng, thế mãi về sau thì, thì mới biết, thì đến tuổi,

đủ tuổi thì kết nạp vào Đảng

À thế bà kết nạp Đảng là năm bao nhiêu đấy ạ?

Tôi kết nạp vào Đảng năm 1947, thì tôi cũng được 60 năm tuổi Đảng rồi, được huy hiệu 60 năm tuổi Đảng rồi, là, là công nhận tiền khởi nghĩa, cán bộ tiền khởi nghĩa.

À cái lúc bà kết nạp Đảng như thế thì ai giới thiệu bà vào Đảng bà?

Đấy là một đồng chí là đồng chí chết mất rồi, đồng chí cũng ở làng là Bí thư chi bộ bấy giờ, bấy giờ nó lại còn là một cái chi bộ ghép, hai thôn mới được đủ ba đồng chí làm Bí thư, thế thì có ông Hy, ông Nguyễn Trọng Hy làm Bí thư bấy giờ kết nạp với lại ông Hà Văn làm tuyên huấn, thế là kết nạp tôi vào Đảng

Thế bà dự bị có phải lâu không?

Dạ?

Bà có phải dự bị lâu không?

Tôi phải dự bị 9 tháng, là vì dự bị lúc bấy giờ là cho là gia đình nhà tôi là buôn bán, buôn bè buôn biếc rồi buôn gỗ buôn nứa thế thì vào tiểu thương tiểu thiếc gì đấy

Tức là quy định thành phần cho nên mình lâu thế?

Vâng, thành ra tôi phải 9 tháng dự bị, thì đủ 9 tháng thì kết nạp, thì tôi có dự hai khóa Chi ủy trong cái lúc thời kỳ đen tối nhất đấy, cơ sở đen tối nhất thì tôi ở trong Chi ủy

Cái hôm kết nạp như thế là mình làm bí mật hay công khai bà nhỉ?

Hẵng còn bí mật ạ, từ phải lên đi chùa ở chỗ đồng, cánh đồng thế kết nạp cho

Làm ở trên đồng, chùa ở đồng?

Đấy có cái chùa, chùa ở giáp đồng, ngoài đồng

Thế cái hôm kết nạp người ta có báo trước cho mình là hôm đấy đến kết nạp không bà?

Có chứ ạ, báo chiều thì tối thì lên trên đấy, nhưng mà những lúc bấy giờ nó cũng long trọng lắm nhưng mà run lắm, sợ lắm, lúc bấy giờ cũng cứ sợ hãi chứ không có phấn khởi gì cả, mừng thì cũng mừng nhưng mà cũng chẳng ai giải thích kỹ cho mình, đến lúc vào đấy quốc

ca là ấy là sợ

À có cả hát quốc ca nữa ạ?

Có

Bà có thể kể cho cháu buổi lễ kết nạp hôm đấy người ta làm như thế nào không?

Thì đấy kết nạp thì có một cái cờ búa liềm với ngọn nến đỏ đỏ, nến nhỏ thôi, thế thì vào trongmột cái tum ở chùa, cái chùa Duyên Nhiên bây giờ, bây giờ thì chùa thì to rồi chứ lúc bấy giờchùa bé lắm, thế thì kết nạp thì tuyên bố là một là chào cờ thì chào bằng tay trái, thế rồi thì là,thế rồi thề, tuyên thệ hết lòng trung thành với Đảng, có bị bắt bớ tù đày chém giết cũng khôngcung khai, không làm lộ bí mật, không làm những gì đấy, thề thế thôi

Hôm đấy, kết nạp hôm đấy có treo ảnh lãnh tụ không bà?

Cũng có, có treo ảnh Bác Hồ với gì tôi cũng chả nhớ nữa, có treo ảnh Bác Hồ, có ảnh Bác Hồthôi cũng chả có Các Mác, cũng chả có gì nữa tối om om đấy mà

Thế hôm đấy sao bà vào kết nạp bà lại run là thế nào? Bởi vì nó trang trọng quá à?

Tôi hãi, tôi sợ, lúc bấy giờ tôi cũng không hiểu được hết mà, mà chỉ vào là đi vào đấy để được, một là sẽ được tự do này, sẽ đánh Nhật này, đuổi Pháp để, rồi là được bình đẳng như nam giới này, thế thì người ta tuyên truyền tôi thì người ta chỉ tuyên truyền thế thôi, đến lúc

vào kết nạp thì thấy cờ búa liềm thì nó mới khác đi, thì bấy giờ thì tôi cũng mới biết là cờ búaliềm chứ còn người ta tuyên truyền người ta cũng không nói, chỉ biết cờ đỏ sao vàng thế thôi chứ không, không biết.

Trước đấy mình có được học cái điều lệ Đảng không bà?

À bấy giờ cũng không có được học cái gì hết, mãi về sau này mới có điều lệ thì mới phổ biến thôi chứ còn thì cũng không có học cái gì

À cái hôm bà kết nạp như thế thì có mình bà kết nạp hay là có vài người nữa cùng kết nạp với bà?

Hôm, cái hôm tôi là có một mình tôi thôi, với là, với lại ai nữa, không, chỉ nhớ có một mình, chả biết

Thế là trước năm 45 bà hoạt động là làm liên lạc?

Vâng, làm liên lạc cho chị Hưng với lại anh Tuấn Doanh, anh Tuấn Doanh thì người ở Mộ Mác đấy, bây giờ ở Kim Động, chứ còn bà Hưng thì bà ấy ở trên này

À cái thời mà trước cách mạng, khi mà Nhật đảo chính Pháp đấy bà, ngày mùng 9 tháng 3 năm 45 đấy thì bà có được chứng kiến cái việc gì không?

Đảo chính Pháp á?

Vâng, Nhật đảo chính Pháp đấy ạ?

Nhật Pháp thì, đảo chính Pháp thì tôi cũng vẫn chỉ có ở thôn thôi, tôi không biết, thế đến cái hôm mà đi cướp thóc rồi thì là, cái hôm cướp thóc của Nhật thì bảo tôi rằng là đi, thế thì đi lấy thóc, thế thì đem quang gánh đi, đi đêm thì xúc thóc ở đình Đống Long đấy, thì cái ông

Tứ này này là cái ông mở cửa đình đấy, ở cái kho thóc đấy đấy, thế là vào đấy xúc thì gánh đêm về, ông Tứ là hòa thượng mà

À hòa thượng Thích Thanh Tứ ạ?

Ông ấy ở Đức Chiêm, ông ấy ở Nho Lâm, ông ấy ở Nho Lâm là chú tiểu chùa Nho Lâm

À thế lúc đấy là bà đi liên lạc cho ông Tứ đấy?

Không, không phải, là huy động mấy cái thôn ở gần chung quanh gần đấy đi cướp thóc của Nhật, thế thì tôi cũng đi cướp thóc của Nhật, thế rồi xong rồi sau lại có một cái tàu mà ở trên này người ta bắt lái rồi thì nó cứ lững lờ trôi không có lái, thì nó về đấy thì nó lại có cái rãnh

nó dạt vào cái thôn của làng tôi thì cũng, cũng cướp được nhiều gạo, thế nhưng mà cái thằng,

ở đấy thì Nhật nó không ở đấy nhưng mà tay sai của nó là cái anh em nhà thằng Lầm, thằng

Sĩ Lầm, Sĩ Hồi, Sĩ Tài, thế thì vợ con nó nó về đấy thì nó làm nhà rồi nó chiếm đất nó làm kho rồi nó làm đủ các thứ, đình làng tôi to lắm

À lý trưởng với chánh tổng cái thời trước cách mạng đấy bà, ở làng mình họ hoạt động thế nào ạ?

Có, ông lý Lâm, ông lý Lâm là trưởng, thế rồi phó Khê là phó, đấy là anh phó Khê, thế nhưng

mà sau mình phá tề thì mình giết chứ nó không đầu hàng, thế là giết

Cái hôm mà cướp chính quyền Cách mạng tháng Tám đấy bà, bà có đi tham gia không?

Tôi có đi, nhưng mà đi thì cũng không bảo là đi ra cướp huyện, không ai nói gì hết, chỉ bảo là

đi ra này có việc, thế thì đi ra ngàng đấy là có việc thì là lúc bảo vào thì là có anh Dụng, anh Dụng đấy thì cũng người cùng quê, thế thì anh ấy làm xu ba giăng ở ngoài Quảng Ninh đấy, thì anh về đấy anh cũng được phân công, thế thì, thì đáng lẽ là đưa xong cướp huyện xong thì

ông ấy làm Chủ tịch lâm thời của huyện đấy nhưng mà vì ông ấy có cái lỗi, thành ra phải bắt luôn Ông ấy bắt nhưng mà cũng giam ở, ở dưới cái tam quan của cái chùa Chuông đấy, chùa Chuông Hưng Yên đấy, thế giam ông ấy ở trên ấy thôi chứ cũng không hành hạ gì mà cũng không có tội lỗi, không có án.

Nhưng mà chính ông đấy lại là tổ chức đi cướp chính quyền đấy à?

Không, ông ấy một mũi đằng này, một mũi ở thôn tôi, chứ còn ở Tân Cầu thì lại có mũi ở TânCầu mà ở đằng Mụa Mác thì có đằng ấy, phận của đằng ấy, thì các nơi, các ngả là về đấy

Cái hôm bà đi tham gia cướp chính quyền như thế bà thấy có nổ súng, có đổ máu không?

Không, không có, nhẹ nhàng lắm, vào là nó đầu hàng ngay chứ không có, không phải bắn súng bắn xiếc gì cả

Tri huyện lúc đấy là ai đấy bà nhỉ?

Huyện lúc bấy giờ xong rồi là, xong rồi là mới đến ông Tư Dung, như thế thì là không cử ông

Tư Dung nữa thì là mới để cho ông Phan Long, Phan Long con ông Cửu Dốc ở Phượng Lâu đấy

Làm Chủ tịch lâm thời đấy?

Ừ

À khi mình giành chính quyền Cách mạng tháng Tám xong rồi đấy bà, thì những cái tầng lớp như lý trưởng, chánh tổng người ta có được tham gia trong cái bộ máy chính quyền của mình không?

Không, khi giành chính quyền xong thì tất cả là cán bộ đâu về đấy, rồi bắc loa tuyên bố dân rồi thì là rằng Nhật đã đầu hàng rồi, bây giờ Việt Minh nắm chính quyền thì tất cả các nhà chức trách là phải đem nộp tất cả giấy tờ con dấu các thứ, có những cái gì thì phải đem ra nộp Thế thì ở thôn tôi ấy là, là nó, hôm sau thì là lập mấy cái bàn ở chỗ gọi là cái quán, nó trước nó có những cái quán đấy, thì lập ở xóm Diên Thọ thì lý trưởng này, hộ lại này đem nộpnhững giấy tờ sổ sách, ruộng đất điền địa có những cái gì thì đem nộp, thế và có tịch thu một cái nhà của nhà thằng Lầm, tay sai cho Nhật, thì vợ nó có một cái cửa hàng bán hàng tạp hóa

ở ngay chỗ cổng đình đấy, chỗ dốc đình

Thế là mình tịch thu cái đấy?

Thì mình tịch thu, thì vào tịch thu và bắt cả vợ, vợ chồng nó đi cải tạo

Khi mình giành chính quyền xong rồi thì ở làng mình, xã mình đấy bà, mình có thành lập cái

Ủy ban cách mạng lâm thời luôn không ạ?

Có, bấy giờ, bấy giờ là ông Tống Long, ông ấy là ông thầy cúng, ông Thống Long đấy là tạm thời chỉ định làm Chủ tịch lâm thời lúc bấy giờ

Lúc đấy cái Ủy ban lâm thời đấy có đông người không bà?

Ờ lúc bấy giờ cũng có cả thư ký như là ông, ông giáo gì, ông giáo gì què đấy nhỉ, ông giáo Hương, ông giáo Hương thì làm thư ký rồi cũng có cả cái anh Điền, anh Đức Điền đấy cũng

ra làm thư ký cho cái ban lâm thời Thế rồi điều tra ruộng đất thì là mới bắt đầu mới lại chia lại ruộng công điền cho cả nữ lẫn nam, từ đấy thì nữ mới được ruộng công điền, còn từ trước

là chỉ chia cho nam thôi, thế nhưng mà sau cách mạng giành được chính quyền thì mới lại, mới, mới có sổ sách đấy thì là cái ông Thục này ông ấy mới đi với lý trưởng ông ra ông nộp cái địa bạ cái gì đấy về ruộng đất, ông là hộ lại ông đem nộp tất cả những cái ruộng đất đấy

thì là mới, xong thì là mới chia, thì là nữ mới được, từ 18 tuổi trở lên được sào hai, mỗi ngườiđược một sào hai.

Còn trước đấy là nữ là không được, trước là chỉ xuất đinh thôi đấy?

Trước phụ nữ không có, đến khi giành chính quyền rồi thì mới bảo thế nam nữ được bình đẳng thì mới được ruộng thì đấy

Thế chắc người dân phấn khởi lắm bà nhỉ?

Vâng, thế xong rồi mới những quyên vàng quyên bạc ở đình

À tức là mình thực hiện cái Tuần lễ vàng đấy ạ?

Vâng, Tuần lễ vàng đấy thì mới có cái bài đấy

Bài gì ạ?

Đeo hoa thì tổ nặng tai/ Đeo vàng nặng cổ hỡi ai có vàng/ Làm dân một nước vẻ vang/ Đem vàng cứu nước giàu sang nào tày/ Đổi vàng lấy súng cối xay/ Đánh tan quân giặc có ngày vinh quang Thế đấy là, chỉ rải chiếu ra đấy thì ai, chẳng có sổ sách gì ghi đâu, cứ rải chiếu ra đấy thì ai có, như là tôi có gì thì tháo tôi vứt vào đấy, vào cái sạp

Thế nhân dân ủng hộ có nhiều không ạ, người ta có nhiệt tình không ạ?

Ở đình đấy thì chỉ có phụ nữ nhiều thôi, phụ nữ thì mới có vàng, xà tích xà tiếc thì, trước cứ đeo ở đây xà tích này, thế thì tháo là cứ thế vứt vào

Lúc đấy bà cũng ủng hộ đấy?

Vâng, tôi cũng ủng hộ, tôi cũng tháo cả khuyên vàng lẫn xà tích của tôi, tôi cũng ủng hộ

À thế sau khi mình giành chính quyền Cách mạng tháng Tám xong rồi là bắt đầu bà tham gia cái công việc gì ở trong cái bộ máy chính quyền mới đấy?

Thì tôi là ở đấy thì cứ phân công chứ cũng chưa có bầu bán, chưa có đại hội gì, thế thì cứ phân công việc gì cũng làm, thế nhưng mà chủ yếu là tập hợp cái món thiếu nhi, thế rồi thì là phụ nữ, thì ở đấy nó có hai cái tổ chức trước cách mạng, ở ngoài sông thì người ta vớt nứa với niếc, nam giới thì gọi là nghiệp đoàn, thế còn tổ chúng tôi thì người ta chết đói nhiều lắm thì bảo chúng tôi vào cái tổ đấy là tổ cứu bần, thế cứu bần đấy thì chỉ có đi xin gạo, xin cơm xin nước thì nấu cháo nấu chiếc đổ cho người ta, người ta cứ nằm đầy đường xó điếm chân

đê nhiều lắm, chết đói cứ nằm kề lên nhau thế này này cho nên có cái bài gì đấy Đầu đường

xó điếm chân đê/ Nhiều người chết đói nằm kề lên nhau Thế thì cứ nhà giàu, cứ hai đứa một ngõ đi xin, thế nhưng mà người ta ngày nào cũng thấy cứ liên miên rồi người ta chửi người tamắng rồi người ta thả chó ra, cho nên chị em là rút lui nhiều, cho nên chỉ còn lại vài ba chị thôi thì cũng cứ làm, thế sau mới tổ chức cái gì, nước sông lên to thì bảo thôi, thì bây giờ sợ thằng Lầm nó biết thì nó đã móng mánh nó biết tổ chức rồi thì mình sợ nó khủng bố thì mới thôi hai cái tổ chức đấy Thằng Lầm đấy là tay chân của Nhật, nó tay chân của Nhật hoạt động ở địa phương Thế thì hai, thế thì hai cái tổ chức này đấy là tự bỏ, thế rồi lại thành lập cái tổ phụ nữ đắp đê, thế thì cứ đắp, đắp lên trên đê, tối đắp lên trên đê để nó cản đường của địch đấy

Sau khi mình giành chính quyền xong thì mình có thành lập các cái đội Cứu quốc không bà,

ở xã mình đấy? Ví dụ như Phụ nữ Cứu quốc rồi Thanh niên Cứu quốc các thứ đấy?

Có, đấy đội Việt Minh rồi đội, Việt Minh xong mới lại đến Phụ nữ Cứu quốc, cứ tiện thế nào thì đặt tên thế mà cứ tự do thế

Thế lúc đấy là bà tham gia vào Phụ nữ Cứu quốc đấy?

Tôi là ở Phụ nữ Cứu quốc, Phụ nữ Việt Minh

À cái thông tin mà thành lập Chính phủ lâm thời nước Việt Nam dân chủ cộng hòa ở Hà Nội đấy bà, năm 1945 đấy, thì cái lúc đấy bà có được nghe không?

Cũng được nghe nhưng mà nghe nó có, nó có một cái ống nhòm bé bé thế này thôi để xem, thì xem là cái ông Đỗ Hồng Cử ông ấy là con ông Cửu Dốc ông ấy đi Pháp ông ấy là đảng viên ở Pháp ông ấy về, thì ông ấy có cái đó, thế thì trông thấy cả Trung Quốc hay cái gì đấy, trông thấy

Cái lúc mình, sau khi mình giành chính quyền xong như thế, thì mình có ký với Pháp một cái hiệp ước sơ bộ mùng 6 tháng 3 năm 46 đấy bà, thì ở địa phương mình có cái phản ứng gì không ạ?

Không, địa phương mừng lắm, Bác Hồ đã kêu gọi lên hoặc Bác Hồ đã đề ra cái gì thì, chỗ tôi đấy tuy rằng phong trào thôn tôi với xã tôi có bốn thôn đấy nhưng mà thôn tôi bao giờ phong trào cũng, cũng tốt nhất, hăng hái mà đi bộ đội cũng đông, tham gia đoàn thể cũng đông mà

hô hào cái gì là thực hiện ngay

Cái năm 45 khi mà Pháp nó trở lại nó gây hấn ở Nam Bộ đấy bà, thì ở xã mình có tổ chức những cái đội Nam tiến không ạ, vào Nam đánh Pháp không ạ?

Ở đấy thì đội Nam tiến không có, nhưng mà đấy tổ chức dân quân du kích những ấy thôi, thì sau khi chị Hoàng Ngân mất đấy, năm 50 thì có tổ chức truy điệu chị Hoàng Ngân thì nhân thể hôm ấy là tuyên bố thẳng là đổi tên cái nữ du kích đấy thành nữ Hoàng Ngân, thế là gây căm thù hôm ấy thì là, là tổ chức ra nữ Hoàng Ngân, thì tay không đánh giặc với là những gì đấy, thế là chông mìn cạm bẫy hễ ai có cái gì thì tham gia chiến đấu

À cái đội du kích ở xã mình thành lập như thế thì có được trang bị vũ khí gì không ạ?

Cũng được trang bị vũ khí nhưng mà trang bị cho cái chỉ huy xã đội thôi, chứ còn không đủ tất cả, chủ yếu là mã tấu, dao găm, mã tấu thôi

Lúc đấy có súng không bà?

Súng thì chỉ có mấy, có, có mấy khẩu súng trường này là giao cho xã đội với Chủ tịch thôi, chứ còn thì, còn thì nhân viên thì không có đâu, cũng không đủ

Nhưng lúc đấy mình có được huấn luyện về quân sự không bà?

Được huấn luyện, mở cái lớp huấn luyện, sang tận Thái Bình, tỉnh đội mở lớp cho nữ du kích Hoàng Ngân, thì sau thì là có tất cả các cấp đều có chính ủy là nữ, thế ở trường Hoàng Ngân cũng có chính ủy là nữ là chị, chị Thịnh đấy, chị Thịnh người Phù Cừ, thế chị ấy là chính ủy Thế thì ông Công ông ấy là, về ở dưới Thái Bình mở chứ ở trên này không có đất

Bà có tham gia cái đội du kích Hoàng Ngân đấy không?

Tôi có, thế là tôi cũng đi sang bên đấy học bắn súng bắn xiếc rồi về rồi cũng đi bắn thi, thì tôibắn cũng trúng, cũng được

Bà đã tham gia chiến đấu một trận nào chưa?

Tham gia cướp đồn bốt này, vào quấy rối bốt như là bốt Ngọc Đồng này, bốt Dốc Lý này, thì tôi phụ trách đấy thì nó lại, đầu tiên thì tôi ở xã có 6 năm, nhưng mà ở xã Ngọc Thanh 6 năm nhưng mà xong rồi thì tôi được điều lên huyện, huyện Kim Động phụ trách Phụ nữ nhưng màđến đâu thì phải phụ trách chung đấy, phụ trách tất cả mọi công việc chứ không phải là phụ trách riêng có nữ, đấy vì là cán bộ thiếu mà, thế thì tôi phụ trách 5 xã nam này thì mở một

con đường Nam Hưng, ở đấy thì khu có mở một con đường Nam Hưng thì từ Hà Nam sang đến Hưng Yên để hợp đồng chiến đấu này, thì đến cái năm đấy là năm 52, 52, 53 rồi thì phải qua hai con sông, thế cho nên chúng tôi cũng có những các cái như là, tôi cũng có tham gia

Xã đội, chỉ huy Xã đội một thời gian ở xã

Bà là giữ chức vụ gì? Xã đội phó hay Xã đội trưởng?

Xã đội phó, nữ đấy mà, nữ thì cứ làm phó thôi không bao giờ làm trưởng cả, đấy, thế thì phá,

nó đã xây bốt Ngọc Đồng rồi nhưng mà cách cái thôn Duyên Nhiên không đầy một cây số thì

nó lại đòi xây cái bốt Âm Hồn, cho nên nó có cái vè thơ của chúng tôi đấy, nó có là Thằng Tây ở bốt Ngọc Đồng/ Lại còn xây bốt Âm Hồn làm chi/ Kế hoạch du kích thần kỳ/ Ban ngàykhuân xuống tối thì lẳng sông Nó cứ khuân vật liệu xuống rồi nó bắt mình đi phu khuân xuống, du kích ra lại ấy xong tối lại nhặt lại, lại khuân vứt xuống sông Hồng đấy, thế Vật liệu không có người trông/ Đêm đêm du kích lẳng sông hết rồi/ Thằng Tây phải trở về đồn/

Âm mưu xây bốt Âm Hồn không xong Thế là nó phải bỏ chứ nó mà xây được cái bốt đấy thì

nó chẹn cái con đường Nam Hưng của mình không mở được cái con đường liên lạc ấy, giữa Nam Hà với

Nhưng cái lúc đấy như bà làm ở xã thế thì mình tổ chức cái hình thức vận động có rầm rộ không?

Cũng rầm rộ lắm, cắt cờ ciếc treo cờ rồi thì là du kích biểu diễn, có những cái gì chúng tôi thì

là có võ, cái ngày đấy là cái thằng Lầm nó về đấy, Nhật, tay sai của Nhật về thì nó võ nó đánhchết người, một tí là chết ngay, nó đánh ở sân đình chết mất bao nhiêu người

Thế lúc đấy mình giành chính quyền rồi mà nó vẫn lộng hành như thế à bà?

Chưa, trước đấy, lúc, lúc chưa giành chính quyền đấy, thế cho nên là chúng tôi đã tập võ ngay

từ đấy Rồi có một cái tay Ba Khảng nó ở trên Ngọc Đồng, người ở Công giáo, thế nhưng mà

nó xuống nó lại học, học chữ Nho của một ông thầy ở dưới ấy, thế nó có cảm tình thế là nó dạy, dạy nhưng mà sau rồi thì cái thằng Lầm này nó cũng lấn át thì, thì một số cũng trốn đi lung tung, thì đi, nam giới thì đi bộ đội rồi thì nữ ở nhà thì thôi cũng bỏ, thế chỉ múa quyền múa kiếm vớ vẩn thế thôi

À cái lúc bà làm Xã đội như thế thì cái đội du kích của mình có được nuôi ăn uống không ạ?

Không, không có cái gì, tự túc hết, chả có được thưởng, được khen, được cái gì đâu, cứ canh gác rồi thì làm thế thôi mà nó đến nó đốt thì trước, trước khi nó về nó cắm bốt đấy nó cũng đãđốt hết làng tôi từ năm trước, năm sau nó mới về nó xây bốt

À Pháp khi nó về đến làng mình là khoảng năm bao nhiêu đấy bà nhỉ?

Pháp á?

Vâng, khi mà lần đầu tiên nó về đến làng mình đấy, nó chiếm làng mình đấy?

Cái năm đấy là năm, không, 48 chứ, nó bắn chết cái ông Đỉnh đấy là năm 48, trước nó mới xây bốt cơ mà, trước xây bốt nó đổ dọc ở từ Ngọc Đồng, nó đổ Tây, Tây nó đổ đấy nó đi sớmlắm 48 hay là cuối năm 48.

Tức là 48 là Pháp nó bắt đầu chiếm làng mình?

Ừ, cuối năm 48, thì nó cứ xông đi xây bốt dày đặc

Tức là cái chỗ địa phương mình, xã mình đấy là thuộc vùng tạm chiếm à bà?

Tạm chiếm hết, tất cả cái Kim Động tôi là cũng nằm trong tạm chiếm hết, 9 năm kháng chiến

là địch hậu hết chứ có ấy đâu, kể cả các huyện mà cái lúc bấy giờ có 9 huyện thôi, tỉnh có 9 huyện thôi mà Thế tôi ở đấy rồi tôi lại về Phù Cừ, tôi lại về làm Bí thư Phụ nữ của Phù Cừ sau khi chị Khang, em ông Trần Phương chết đấy

Tức là khoảng năm bao nhiêu đấy ạ?

Thì tôi về năm đấy là năm, 54 là tôi đã về đấy rồi, thì ở đấy đã đánh, nhổ được một ít cái bốt nhỏ thôi, còn như ở Cao Xá rồi thì là ở Cầu Tràng rồi thì một số những các cái bốt kiên cố của nó thì vẫn còn, cho nên đến cái khi tôi về vẫn còn phải vào chiến đấu, vào phá đồn phá bốt

À cái lúc mình tổ chức bầu cử Hội đồng nhân dân khóa I đấy bà, sau bầu cử Quốc hội đấy, thì ở xã mình tổ chức thế nào? Lúc đấy lập ra Ủy ban các thứ đấy?

Không nhớ, không biết là, bầu thì, chả nhớ đâu, bầu thì sau khi mà thành lập lâm thời rồi thì

là hết cái hạn lâm thời đấy thì mình có chính quyền rồi thì mình sẽ tổ chức thì cũng tổ chức bầu cử, thì cũng 18 tuổi trở lên cũng được đi bỏ, được đi bầu cử

Lúc đấy bà có đi bỏ phiếu không?

Có

Lúc đấy người ta có chỉ định cho mình là phải bầu cho người này người kia không hay là mình được tự do bầu bà?

Ờ không, thì có mấy người đấy mà, lúc bấy giờ thì có ít thôi, có mấy người là tham gia đấy

mà, thì chi bộ là tách ra là tôi nhớ là năm 46 Năm 46 chi bộ, chi bộ được tách ra đấy mới được độc lập, là chi bộ độc lập đấy, chứ còn thì phải ở trên Phương Tòng đấy thì là cái ông, ở,

ở trên Phương đấy thì ông Kình, nhưng mà ông Kình ông ấy ở cùng với chi bộ với chúng tôi thì ông ấy lại làm Bí thư, ông ấy ở thôn khác cơ, thế nhưng mà đến năm 46 thì được tách ra

Tức là bà tham gia là hai khóa Chi ủy?

Tôi tham gia hai khóa Chi ủy thì vào những cái thời gian đen tối nhất, cơ sở đen tối phá tề trừgian thì là nữ hoạt động được chứ nam giới không về được

Sao lại thế ạ?

Thế mà cái ngày mở con đường, tôi đã lên huyện rồi nhưng mà tôi vẫn phụ trách 5 cái xã gần đấy thì mở cái con đường Nam Hưng để hợp đồng đánh Tây đấy thì, thì là tôi phải qua hai con sông, cho nên chị em

Cái lúc mà bà phụ trách 5 cái xã như thế là bà giữ chức vụ đấy ạ?

Tôi là cán bộ Phụ nữ huyện, thì bấy giờ là đã điều tôi lên huyện rồi

Nhưng gọi chức vụ là gì ạ, Bí thư hay Phó Bí thư ạ?

Vâng, là Thường vụ Phụ nữ huyện, thế thì phụ trách cái địa bàn đấy thì tôi phải chuẩn bị này, thuyền này, khi bộ đội đông thì thuyền, nhưng mà cũng không đủ thuyền, mà ở đấy chị em bây giờ những người người ta bắc chuối, người ta chặt chuối, người ta vác chuối, chuối qua sông đấy Thuyền con bơi chải qua sông, vượt đường Hữu ngạn hợp đồng đánh Tây, con đường quen thuộc hàng ngày, đi qua Yên Từ sẽ tới ngay Hồng Cường, qua sông rồi thì đến Duyên Nhiên đấy.

Bà lên huyện là từ năm nào bà nhỉ?

Tôi thoát ly á?

Vâng, lên huyện là từ năm nào ạ?

Thoát ly từ năm 51, hết năm 50 tôi củng cố xong thì nam giới về được, về ở hầm được thì là tôi lại đi lên huyện

Cái lúc bà làm ở xã 6 năm như thế thì bà giữ cái chức vụ gì ở trong Phụ nữ?

Thì tôi Bí thư Phụ nữ xã này, rồi tôi chỉ huy Xã đội này, nhưng mà Chi ủy đấy, phụ trách đấy nhưng mà vì là nữ cho nên chỉ làm phó thôi

Cái lúc đấy trong cái bộ máy chính quyền của mình, chủ trương của người ta đấy bà, người

ta có cái gì ưu tiên cho phụ nữ không?

Họ chẳng ưu tiên cái gì đâu, gớm mình không đấu tranh thì cũng chả được cái gì đấy chứ, ngày xưa họ cũng, lúc bấy giờ họ coi phụ nữ cũng không có

Nhưng ví dụ họ có bố trí những công việc vừa với sức của mình không?

Không, nghĩa là mình phải lãnh đạo Phụ nữ đấy thì tùy theo tổ chức ra từng nhóm, từng trung

nữ rồi thì là phụ nữ rồi thì sau rồi du kích rồi là sang nữ Hoàng Ngân rồi những gì thì do mình sẽ bố trí thì theo cái hệ thống của tỉnh đội đấy là mình sẽ thực hiện thôi chứ không có gì

Nhưng lúc đấy phụ nữ mình tham gia như thế là mình tham gia theo một hình thức tự nguyện hay là chính quyền họ bắt mình phải tham gia đấy ạ?

Không, tự nguyện thôi, tất cả chị em người ta gia nhập đông lắm, người ta tự nguyện hết, đấy

là chân đất thôi nhưng mà người ta tự nguyện hết, đi, đi quấy rối bốt mà người ta không được

đi người ta còn khóc cơ mà, thế chị em nó hăng hái lắm Thế đêm nó chặt chuối nó vác để cho bộ đội qua sông, qua sang bên kia lại còn phải đi giấu cả các cây chuối đi, không có nó trôi ở sông nó cũng phát hiện thấy nó cũng ấy

Cái lúc bà làm bên Phụ nữ như thế thì bà thấy bên Ủy ban mình cái lúc mà sau bầu cử Hội đồng nhân dân đấy bà, thì thành lập một cái Ủy ban lâm thời đấy, à quên lúc đấy là Ủy ban kháng chiến hành chính rồi đấy, thì cái Ủy ban đấy có đông người không bà mà ông nào làm Chủ tịch ạ?

Năm, năm ông, Chủ tịch này, Phó Chủ tịch này, Bí thư này, thế rồi thì là Xã đội này, với, thế chỉ, chỉ thế thôi, độ bốn, năm người thôi Thế nhưng mà còn thì anh em thì người ta ra tham gia thì, phân công cái gì nó làm ngay chứ nó không, hăng hái lắm, chả phải chức vụ, chả phải

gì mà bảo nó làm là nó cũng làm ngay

Cái lúc mà Chủ tịch Ủy ban kháng chiến hành chính đấy là ông nào đấy bà nhỉ, ông ấy tên là

gì ạ?

Lâm thời á?

Kháng chiến hành chính ạ, sau cái Lâm thời đấy ạ?

À đấy, sau đấy thì là ông Kha ở Gò với ông Hạc ở thôn bên cạnh, thì, thì Chủ tịch đấy là ông Hạc, thế còn, ông Hạc thì là đảng viên rồi đấy

Cái lúc bà làm như thế bà thấy Ủy ban có các thiết bị văn phòng như là máy chữ không bà?

Không có cái gì hết, in là in li tô cái gì in bằng đất sét thôi, cái đóng thành đất sét thế này xong rồi cũng quét lên cũng in cũng thành chữ, thế thôi chứ cũng không có

Nhưng mà đọc có rõ không ạ?

Đọc cũng rõ, dấu diếc có khi còn làm bằng cả cái củ chuối cũng còn được nữa là, những con dấu đấy

Lúc đấy có báo để đọc không bà?

Úi giời làm gì có mấy thì báo, báo chí ít lắm, cũng không có đâu, chủ yếu là truyền miệng nhiều, cái lúc thời kỳ bấy giờ truyền miệng nhiều, ví dụ tôi đi bảo thế này người này người kia thế này, tùy việc mà các chị ấy giao, bảo ai bảo ai mấy người đấy thì là cứ đi thôi, bảo đi

là đi thôi

Lúc đấy có đài để nghe không bà nhỉ?

Dạ?

Có đài để nghe không ạ? Đài ấy, đài để nghe không ạ?

Làm gì có, cả làng tôi cũng chả có cái xe đạp chả huống cái đài, không, không có

Thế ví dụ những cái tin tức trong nước với quốc tế thì mình nhận được bằng cách gì ạ?

Công văn thôi, công văn với lại ai cũng chạy được, như là tôi thế này nhưng mà tôi cũng chạycông văn tôi ra tận tít tận ngoài phận rồi tôi cũng đi giáp những cái huyện khác tôi cũng đi, chủ yếu truyền miệng thôi chứ còn làm gì có loa, loa thì loa sắt cũng chả có, thế là làm nhữngcái bìa, những cái bìa giấy đây này lên thành loa thế này rồi thì là xóm này xóm kia thì cứ phóng lên

Trong cái điều kiện chiến tranh như thế thì cái công việc của Ủy ban có thay đổi nhiều không bà?

Cũng thay đổi cũng nhiều, những ông đi bộ đội, rồi họ cũng đi theo địch rồi cũng ấy, đấy, cũng có những cái người trước người ta đang theo mình, nhưng mà sau khi nó về nó cắm bốt một cái là tản mát, cơ sở bị bật là vì nó giáp đê sông, giáp đê sông Hồng mà, thế đường giao thông của nó thuận tiện như thế cho nên nó bắt lính bắt phu nghĩa là, bắt lính, nam giới là đi

bộ đội hết, năm 47, 48 làng tôi đi gần hết thanh niên đi bộ đội

Ai ở nhà là bị nó bắt đi lính cho Pháp đấy?

Đấy, không thì là đi với nó Thì đấy, mấy người ở nhà đấy con một con miếc rồi thì là học có văn hóa văn hiếc đấy một tí thì, trước thì mình sử dụng làm thư ký thư ciếc được, biên chép

sổ sách được, nhưng sau đấy thì là cũng đi theo cái bốt Ngọc Đồng, còn riêng cái thôn Ngọc Đồng là nó theo hết, nó theo bốt hết

Tức là nó lập tề ngay tại làng mình đấy?

Lập tề, lập tề làng nào cũng lập tề, lập tề tay sai cho nó hết, mà họ sợ lắm, họ sợ chết cho nên

họ cũng theo, thế sau là mình phải lựa, chuyển, thí dụ như bây giờ du kích về thì cứ về ai là

nó bắt đấy, nó bắt hết thì, thì thôi, đấy cho vào làm thông tin cho nó hay là tuyên truyền, tối đến tuyên truyền nhà ai đóng cửa tắt đèn thế nọ thế kia thì đấy là canh gác các nơi thì để cho

mình đi, mình đưa đón cán bộ đấy vào ban đêm, phải làm hai mang Thế sau mình mới sử dụng, phá tề trừ gian rồi mình mới những cái thằng mà nó quyết tâm theo là mình giết, vì lúc bấy giờ nó cũng có những cái đội, đội, cái đội gọi, gọi là gì đấy thì nó đi nó cũng, Việt Dũng, thế đi phá tề, những thằng ngang bướng đấy là giết, thì đấy cũng giết ba, bốn thằng.

Tức là ban ngày là của địch, ban đêm là của mình?

Ban ngày cũng của mình, ban đêm cũng của mình, thế nhưng mà vẫn cứ phải hình thức là theo địch, đấy thí dụ như là hôm nay phải chặt hai mươi cây chuối để cho bộ đội qua sông, thế chặt hai mươi cây chuối, nó xuống nó bảo sao lại chặt quang như thế, bảo úi giời ơi hôm qua Việt Minh nó về đông lắm, mà không chặt đi mà nó um tùm thế này không, không đuổi được, không trông thấy nó

À cái lúc bà làm bên Phụ nữ như thế thì bà thấy cái quan hệ của Ủy ban với Mặt trận Việt Minh nó thế nào bà nhỉ?

Thống nhất lắm, lúc đấy hoạt động thích lắm, cái lúc bấy giờ nó đang hăng hái, cái gì cũng tham gia, cũng vui, thích

Lúc đấy bà thấy Ủy ban mình có thường xuyên họp không?

Họp, có, cũng phải họp chứ, Ủy ban mình thì cũng phải họp, thế rồi thì cũng phải cử những người ra làm trông nom nghĩa xương nghĩa xiếc rồi là mới thu hoạch đấy thì cái lúc bật đất đấy thì phải lấy cái gạo đấy cho một số cán bộ bật đất không về được, thế là phải lấy để nuôi cán bộ, thế sau khi phá tề trừ gian xong thì bấy giờ nó yên yên rồi thì các, đã củng cố các đoàn thể rồi thì người ta mới dám bảo vệ cán bộ, thì mới lại phải đi đón các bố ấy về, thế các ông ấy về các ông ấy mới ở nhà cho đấy, không các ông ấy không chịu ở, các ông ấy sợ

Tức là lúc đấy mình làm hầm bí mật đấy?

Ừ, hầm bí mật

Cái lúc đấy Ủy ban mình họp, họp thường thường bàn vấn đề gì đấy bà nhỉ?

Bàn thì chỉ có bàn ở đấy thì khi mà còn bốt đấy là, là vẫn cứ phải bàn đi phu đi phiếc đầy đủ, đóng thuế đóng thiếc, thế mình thì chỉ bàn để chống với là khất với những cái lằng nhằng thế thôi, cán bộ mình bị bắt thì mình bắt các ông ấy là làm chánh tổng chánh tiếc là phải đi xin cho cán bộ mình về, không có thì ông phải chịu trách nhiệm, cho nên là nọ kia nó sợ mình lại giết nó cho nên nó lại phải đi đến xin, thế thôi chứ cũng không có gì

Khi mà mình là cái vùng tạm chiếm như thế thì cái việc thu thuế, mình có thu được thuế không bà?

Vẫn thu thuế nông nghiệp mình vẫn thu đấy chứ, mình vẫn thu, vẫn có những cái tổ nó nông nghiệp, tổ đổi công thì mình đã tổ chức sẵn rồi, thế cho nên là cũng thu rồi gánh chuyển đi những các cái lều liếc gửi đấy rồi các cái thôn xa xa như là Phán Thủy hay là Mưu Nha hay làHoàng Độc gì đấy ở chung quanh ở ngoài đồng đấy, những cái làng con con ở ngoài đồng đấy

Nhưng mình, Pháp nó chiếm như thế thì mình có phải nộp thuế cho Pháp không bà?

Phải nộp chứ

Tức là nộp cả cho Pháp, cả cho Việt Minh?

Nộp cả cho Pháp rồi nộp cả cho Việt Minh thì chỉ nộp lúa sương thôi, mỗi một sào lúa có mộtlượng đấy mà, một lượng bằng một che tay thế này