PHẠM TRÙ HOẠT ĐỘNG trong tâm lý học

* Các tính chất đặc thù của phạm trù hoạt động: Bản chất của hoạt động như là một tập hợp các hành động của con người hướng vào việc thoả mãn các nhu cầu của mình được thể hiện qua các

PHẠM TRÙ HOẠT ĐỘNG

a Định nghĩa phạm trù hoạt động.

* Hoạt động là quá trình tích cực, có mục đích của con người sản xuất ra các giá trị vật chất, tinh thần nhằm thoả mãn nhu cầu của bản thân, xã hội

Hoạt động là phạm trù cơ bản của triết học Mác được các nhà tâm lý học Liên

xô nghiên cứu vận dụng vào trong tâm lý học và trở thành phạm trù cơ bản, trung tâm của tâm lý học Mác- xít Theo C.Mác, hoạt động là đặc tính của giới tự nhiên trong đó

có con người Hoạt động là phương tiện để con người và giới tự nhiên sản sinh và phát triển chính bản thân và để xác định đúng vị trí của mình trong tự nhiên Hoạt động của con người khác với các loài khác trong tự nhiên vì đó là “quá trình diễn ra giữa con người với tự nhiên, một quá trình trong đó bằng hoạt động của chính mình, con người làm trung gian điều tiết và kiểm tra sự trao đổi chất giữa họ với tự nhiên”1

Trong số các loại hình hoạt động đa dạng hiện có, hoạt động thực tiễn mà đặc trưng là lao động sản xuất vật chất cảm tính là loại hình hoạt động quyết định sự hình thành, phát triển của con người và cũng là loại hình hoạt động quy định sự hình thành, phát triển tâm lý, ý thức con người

Các nhà tâm lý học Liên Xô đã chuyển phạm trù hoạt động có đối tượng của triết học Mác vào trong tâm lý học, xây dựng nên phạm trù hoạt động cho tâm lý học Năm 1922, X.L Rubinstêin đã dựa vào quan điểm của C.Mác về hoạt động, xây dựng nên nguyên tắc phương pháp luận của tâm lý học: “Nguyên tắc thống nhất giữa ý thức

và hoạt động”, cụ thể hoá luận điểm tâm lý, ý thức nảy sinh, vận động và phát triển trong hoạt động tích cực, sáng tạo của chủ thể”

Hoạt động của con người không phải là tổng số các phản ứng của cơ thể mà là tính tích cực có mục đích của chủ thể, là hoạt động mang bản chất xã hội lịch sử, có sản phẩm; trong thành phần của hoạt động có “tâm lý” ở dạng các mục đích, ý nghĩa, ý nhân cách, trải nghiệm, ý chí

Các nhà tâm lý học Liên Xô khác như: L.X Vưgôtxki, A.N.Leônchev, P.Ia Galpêrin, K.A Abunkhanôva - Slavskia đã tiếp tục xây dựng, hoàn thiện phạm trù hoạt động với vai trò phạm trù trung tâm của tâm lý học

b Nội dung phạm trù hoạt động.

* Các tính chất đặc thù của phạm trù hoạt động:

Bản chất của hoạt động như là một tập hợp các hành động của con người hướng vào việc thoả mãn các nhu cầu của mình được thể hiện qua các tính chất đặc thù sau:

- Hoạt động của con người mang tính xã hội: Bất kỳ một dạng hoạt động nào

của con người mà tôi nghiên cứu đều là sản phẩm của sự phát triển có tính lịch sử - xã hội của bản thân con người nếu xét về nội dung cũng như các phương thức thực hiện

1 C.M¸c P.¡ngghen, Toµn tËp, T 20, Nxb CT, M 1995, tr 653-654.

Trong khi tiến hành một hoạt động nào đó con người phải thực hiện một loạt các hành động cụ thể mà việc gọi tên hành động cũng như cách làm thế nào đều do xã hội quy định, trong những điều kiện xã hội lịch sử cụ thể của lao động quy định

- Hoạt động của con người mang tính mục đích: Hoạt động của con người khác

với các bản năng ở con vật là có tính mục đích do ý thức đề ra và chỉ có thể đạt đến kết quả nhờ ý thức đóng vai trò là nhân tố tổ chức, chọn lựa các điều kiện, phương tiện thực hiện Một hoạt động bất kỳ đều bao gồm những hành động được liên kết lại, bị chi phối bởi một mục đích chung mà con người nhằm tới để đạt được những kết quả

mà mục đích đã đề ra

- Hoạt động của con người có tính kế hoạch: Hoạt động không đơn thuần là

một tập hợp các hành động hay các cử động Một hành động cụ thể luôn được xắp xếp theo một kế hoạch tổng thể của một hoạt động Các hành động của hoạt động có quan

hệ qua lại chặt chẽ với nhau theo một trật tự nhất đinh, được tổ chức theo một kế hoạch cụ thể

- Hoạt động của con người có tính hệ thống: Khi ta nghiên cứu hoạt động của

người này hoặc người kia, chúng ta phân tích nó theo thời gian, không gian, theo sự phân chia có hệ thống của xã hội Những tiêu chí này luôn bộc lộ rõ ở hoạt động lao động là hoạt động cơ bản, chủ yếu của con người Một cử động, thậm chí một hành động đơn lẻ nào đó chưa thể gọi là hoạt động

* Các đặc trưng cơ bản của phạm trù hoạt động:

- Tính đối tượng: Tính đối tượng của hoạt động thể hiện ở chỗ các khách thể

của thế giới bê ngoài không tác động trực tiếp lên chủ thể mà nó luôn được biến đổi, chuyển hoá trong quá trình hoạt động Trong tiến hoá chủng loại, tính đối tượng của hoạt động ở hình thức sơ khai đã có ở động vật khi nó phản ứng trả lời lên các kích thích tín hiệu về đối tượng có khả năng đáp ứng nhu cầu của mình

Ở hình thức phát triển cao, tính tối tượng, theo đúng nghĩa của nó, chỉ có ở hoạt động của con người Hoạt động của con người bị chi phối bởi toàn bộ các giá trị, các ý nghĩa, các hình thức sinh hoạt, hoạt động của loài người có trong nền văn hoá xã hội (các ý nghĩa, giá trị, mẫu hành vi, kiểu hoạt động, các vai trò, chuẩn mực xã hội )

- Tính chủ thể: Tính chủ thể của hoạt động biểu hiện ra ở các nội dung của tính

tích cực như tính quy định của kinh nghiệm đối với việc nảy sinh các hình ảnh tâm lý (nhu cầu, tâm thế, cảm xúc, mục đích, động cơ) Các yếu tố này quy định xu hướng, tính lựa chọn của hoạt động, ý nhân cách quy định thái độ của chủ thể đối với các đối tượng, các sự kiện, các hành động

- Cấu trúc của hoạt động: Hoạt động có cấu trúc hệ thống thứ bậc với các thành

phần cấu trúc có quan hệ qua lại chặt chẽ với nhau được thể hiện ở sơ đồ sau:

Cấu trúc tâm lý của hoạt động (A.N Leonchev)

Cấu trúc tâm lý hoạt động là cấu trúc hệ thống, thứ bậc gồm 2 dãy: dãy đối tượng của hoạt động có động cơ, mục đích, điều kiện

- Động cơ - là đối tượng mà hoạt động hướng tới hay là đối tượng của nhu cầu

- Mục đích: biểu tượng về kết quả của hành động (cái cần phải đạt tới Mục đích có thể là của cá nhân hoặc xã hội, gần hoặc xa )

- Điều kiện thực hiện hoạt động: Trong đó quan trọng nhất là phương thức đạt được mục đích

Dãy các đơn vị cấu trúc của hoạt động gồm:

- Hoạt động (riêng lẻ, cụ thể) được phân định dựa theo động cơ thúc đẩy Đó là các quá trình phụ thuộc vào mục đích đã được xây dựng nên bởi ý thức của chủ thể Hành động có tính độc lập tương đối và có thể tham gia vào các hoạt động riêng lẻ khác nhau

- Thao tác: là những phương thức thực hiện hành động trực tiếp phụ thuộc vào những điều kiện đạt tới của những mục đích cụ thể:

- Nhiệm vụ: thực hiện các nhiệm vụ thông qua các hành động và các thao tác Theo A.N Leonchev, khái niệm hoạt động gắn với khái niệm động cơ Mỗi hoạt động cụ thể có một nhu cầu và hướng tới đối tượng của nhu cầu Đối tượng của hoạt động đem đến cho hoạt động một hướng xác định, đó chính là động cơ thực của hoạt động Các hoạt động khác nhau là do đối tượng của chúng khác nhau

Hành động là thành phần cơ bản trong cấu trúc hoạt động, phụ thuộc vào mục đích được chủ thể đề ra một cách có ý thức Nó được thúc đẩy bởi động cơ hoạt động song lại hướng tới mục đích Hành động và hoạt động là hai thành phần cấu trúc thuộc

2 tầng bậc khác nhau Một hành động có khả năng tham gia thực hiện nhiều hoạt động khác nhau và có nhiều động cơ thúc đẩy khác nhau) và ngược lại, động cơ hoạt động cũng có thể hiện thân, được cụ thể hoá vào nhiều hành động khác nhau

NHIỆM VỤ

Mục đích xuất hiện do khách quan, trong các điều kiện khách quan do đó việc ý thức được mục đích phải là quá trình Phương diện tâm lý quan trọng khác của quá trình ra mục đích là cụ thể hoá mục đích và tìm các điều kiện thực hiện Hành động, dưới góc độ của các điều kiện cụ thể của sự thực hiện trở thành phương thức thực hiện Như vậy ngoài mặt tinh thần (tâm lý) biểu hiện ở cái cần đạt tới, hành động còn có mặt thao tác - (đạt tới mục đích bằng cách nào) Phương thức thực hiện hành động gọi là thao tác

Hành động và thao tác có nguồn gốc sinh thành khác nhau, vận động và biến đổi khác nhau Hành động được sinh ra bởi sự trao đổi giữa các hoạt động còn thao tác

là kết quả của sự cải biến hành động diễn ra do kết quả của việc di chuyển thao tác sang hành động khác

Tóm lại, phân tích cấu trúc tâm lý hoạt động chỉ ra rằng, hoạt động trọn vẹn quan hệ với nhu cầu, động cơ, với nội dung đối tượng của nó

Động cơ thôi thúc con người đề ra mục đích Còn mục đích lại được hiện thân trong những điều kiện nhất định đòi hỏi việc thực hiện hành động phải hướng tới việc làm đối tượng thoả mãn động cơ, nhu cầu Trong quá trình này, tương ứng với động cơ

là hoạt động cụ thể, tương ứng với mục đích là hành động, tương ứng với điều kiện thực hiện hành động là thao tác

3 Ý nghĩa, vai trò của phạm trù hoạt động.

Phạm trù hoạt động được các nhà tâm lý học Mác- xít nghiên cứu sử dụng không chỉ với vai trò là đối tượng nghiên cứu của tâm lý học mà còn là nguyên tắc lý giải mọi hiện tượng tâm lý Do vậy, phạm trù hoạt động đóng vai trò là phạm trù cơ bản, trung tâm của tâm lý học

Với vai trò là đối tượng nghiên cứu của tâm lý học, phạm trù hoạt động đã xem mọi hiện tượng, quá trình tâm lý với tư cách là những hoạt động để phân tích nó Tức

là, xem hiện tượng tâm lý đó đang đứng ở vị trí nào trong cấu trúc chung của hoạt động, từ đó mà chỉ ra đặc điểm, nội dung, tính chất, quy luật vận động, phát triển của

nó

Phạm trù hoạt động còn sử dụng cách tiếp cận hệ thống trong nghiên cứu tâm

lý Mỗi hiện tượng tâm ý đều được xem dưới dạng vận động có cấu trúc hệ thống của các quá trình, trạng thái, thuộc tính tâm lý của nhân cách Cấu tạo tâm lý mang tính hệ thống được hình thành nhằm giải quyết một nhiệm vụ cụ thể của cải tạo hiện thực hay thích ứng với nó

Trong vai trò nguyên tắc giải thích tâm lý, phạm trù hoạt động đã đem lại sự giải thích mới bản chất, quy luật vận động, chức năng của phản ánh tâm lý Theo lời của A.G Acmôlôv thì hoạt động là một hệ thống có cấu tạo thứ bậc, tự phát sinh, phát triển, vận động thực hiện sự tác động qua lại giữa chủ thể với thế giới bên ngoài

Trong quá trình đó nảy sinh ra hình ảnh tâm lý, chủ thể nhập thân vào khách thể, vừa thực hiện vừa cải biến các quan hệ của chủ thể với thế giới đối tượng bẳng phản ánh tâm lý