Phương pháp và hình thức tổ chức dạy học toán ở TH

MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC VÀ TỔ CHỨC DẠY HỌC MÔN TOÁN Ở TIỂU HỌC Các yếu tố Phương pháp Quan niệm Cơ sở Khoa học Bản chất, đặc trưng Quy trình dạy học Ưu điểm và nhược điểm Yêu

MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC VÀ TỔ CHỨC DẠY HỌC MÔN TOÁN Ở TIỂU HỌC

Các yếu tố

Phương

pháp

Quan niệm Cơ sở Khoa học Bản chất,

đặc trưng Quy trình dạy học

Ưu điểm và nhược điểm Yêu cầu cơ bản

Dạy học

trực quan

Là một PPDH gv

tổ chức hướng dẫn cho hs trực tiếp hoạt động trên các phương tiện, đồ dùng dạy học, từ đó giúp hs hình thành kiến thức

và kĩ năng cần thiết

- Tâm lí học: đặc điểm nhận thức của hs TH có tính trực giác, cụ thể

- GDH: tính chất đặc thù của các đối tượng Toán học có tính trừu tượng và khái quát cao mà pp trực quan có vai trò quan trọng trong quá trình

dh Toán ở TH

- Triết học: quy luật nhận thức

- Quan sát đối tượng (phương tiện, đồ dùng…)

- Phát hiện

ra dấu hiệu bản chất của chúng – Đây cũng chính là kiến thức cần đạt được

- B1: gv chuẩn

vị đồ dùng trực quan

- B2: giới thiệu cho hs về cấu tạo, cách sử dụng cá phương tiện đó Nêu nhiệm vụ nhận thức

- B3: hs hoạt động trực tiếp trên phương tiện trực quan đó để đạt mục đích dạy học

- B4: gv nhận

- Ưu điểm: với những hình ảnh trực quan do các

đồ dùng biểu diễn mang lại và lời giảng của gv,

hs sẽ dễ dàng hơn trong việc tiếp cận và lĩnh hội kiến thức Toán học trừu tượng

- Nhược điểm:

gây tốn kém, mất thời gian cho gv Còn hs

sẽ dễ lệ thuộc

- Không thể thiếu phương tiện, đồ dùng dạy học:

+ Phải phù hợp với từng giai đoạn nhận thức của trẻ

+ Cần tập trung bộc lộ rõ những dấu hiệu bản chất của các mqh toán học để hs dễ thấy nội dung kiến thức đó + Tránh dùng các phương tiện quá máy móc

+ Không quá cầu kì về hình thức gây phân tán chú ý của

hs vào những dấu hiệu không bản chất

- Cần sử dụng đúng lúc, đúng mức độ và tăng dần mức độ trừu tượng của phương tiện

của môn Toán

“Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng

và từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn”

xét, đánh giá, cho hs nhận dạng lại

vào phương tiện trực quan, tư duy máy móc, kém phát triển tư duy tưởng tượng

trực quan

- Không quá đề cao, tuyệt đối hóa phương pháp này

Gợi mở -

Vấn đáp

Là một PPDH gv không trực tiếp đưa ra những kiến thức hoàn chỉnh mà

sử dụng một hệ thống câu hỏi hướng dẫn hs suy nghĩ lần lượt trả

- Tâm lí học:

+ Đặc điểm nhận thức của hs TH

có tính tò mò, ham hiểu biết

+ Trí nhớ cảm tính chiếm ưu thế

- Tiếp cận vấn đề nhận thức trong mỗi câu của

hệ thống câu hỏi

- Trình bày, thảo luận cách giải quyết các vấn đề nhận thức được đặt ra trong

hệ thống câu hỏi -

- B1: chuẩn bị câu hỏi gợi mở (có đáp án cần đạt được và dự đoán một số đáp

án hs đưa ra)

- B2: gv giới thiệu, dẫn dắt câu hỏi tới hs

- B3: tổ chức cho

hs thảo luận, trình bày, nhận xét… về các câu trả lời

- B4: gv nhận

- Ưu điểm: kích thích hs tự tìm kiến thức qua hệ thống câu hỏi, giúp các em tập dượt suy nghĩ và diễn đạt nhờ đó kiến thức được nhớ lâu, hiểu kĩ

và tự tin hơn

- Nhược điểm:

+ Trình độ các

em khác nhau

mà bộ câu hỏi chung cả lớp

- Hệ thống câu hỏi phải: + Mỗi câu hỏi phải hướng vào mục tiêu chung, phù hợp với đối tượng, yêu cầu, nội dung dạy học, không quá khó/ dễ

+ Cách hỏi phong phú để hs

tư duy năng động, hiểu từ nhiều góc độ

+ Dự đoán các câu trả lời có thể để chuẩn bị câu hỏi phụ

và kiên trì dẫn dắt trở lại vấn

đề chính

- Tổ chức thảo luận phải bao quát lớp; đưa kết luận cuối

lời, từ đó tiến tới các kiến thức và kĩ năng cần thiết

Từ đó đi đến kiến thức cần đạt được

xét, đưa ra đáp

án đúng, từ đó hướng vào kiến thức cần đạt được

+ Các em có thể đưa ra nhiều đáp

án khác nhau nên mất thời gian dẫn dắt

cùng khẳng định tính đúng đắn của câu trả lời; phải khen ngợi/ sửa chữa để từ đó chính xác hóa các kiến thức

- Sử dụng pp này hợp lí, chú

ý tới giá trị định hướng, dụng

ý sư phạm của câu hỏi: hướng tới ai? giải pháp nào? tránh đặt quá nhiều câu hỏi vụn gây căng thẳng thừa cho hs

Thực hành

–Luyện

tập

Là một PPDH gv

tổ chức, hướng dẫn

hs thực hiện các hoạt động thực hành, thông qua

đó giải quyết

- Tâm lí học: đặc điểm nhận thức của hs TH: trí nhớ cụ thể, cảm tính chiếm ưu thế

- GDH: đặc điểm của các kiến thức toán học có tính trừu tượng

và khái quát cao

- Các kiến thức Toán học trước

đó được đem ra sử dụng, vận dụng nhiều lần

- Từ đó các kiến thức cần đạt

- B1: Chuẩn bị nội dung thực hành- luyện tập,

đồ dùng dạy học

- B2: Đưa ra nhiệm vụ thực hành – luyện tập cho hs

- B3: Hướng dẫn, dẫn dắt hs nêu kiến thức

- Ưu điểm: hs ghi nhớ tốt hơn các kiến thức đã được học

- Nhược điểm:

+ Trình độ hs không giống nhau nên gv mất thời gian điều chỉnh lượng kiến thức cho phù

- Chuẩn bị chu đáo nội dung thực hành- luyện tập: xác định rõ mục tiêu, những kiến thức và kĩ năng CB của bài học cần được thực hành, phân

bổ thời gian thích hợp cho các hoạt động thực hành với từng nội dung cụ thể

- Dự kiến nhiệm vụ thực hành

để mọi hs đều được thực hành một cách tích cực

những tình huống cụ thể có liên quan tới các kiến thức và kĩ năng về môn Toán

Từ đó hình thành

KT, KN cần thiết cho hs

được khắc sâu

được sử dụng để tiến hành

- B4: Theo dõi quá trình thực hành – luyện tập của hs để có sự tham gia hợp lí

- B5: Tổ chức cả lớp chữa từng phần của hoạt động

- B6: Nhận xét, đánh giá, nhắc lại kiến thức cho

hs

hợp hay gv cũng khó bao quát

+ HS có thể không có đủ/

nắm không vững kiến thức cần thiết để thực hành – luyện tập

- Giám sát, kiểm tra, điều chỉnh bài làm của hs, tránh làm tham gia vào phần việc của hs, tạo tình huống có dụng ý sư phạm để hs hoạt động tích cực, tự giác

- Nhà trường cần trang bị đủ những phương tiện tối thiểu đáp ứng hoạt động thực hành

- HS phải chuẩn bị kiến thức, phương tiện theo yêu cầu,; tích cực tham gia thực hành, chủ động nêu khó khăn để gv

dễ nắm bắt, kịp thời giúp đỡ

Giảng giải

– Minh

họa

Là một PPDH gv dùng lời

để giải thích tài liệu có

- GDH: nội dung môn Toán có những khái niệm rất trừu tượng

- Triết học: Sự thống nhất giữa

- Kiến thức cần nắm được tiếp nhận qua sự thông hiểu lời nói,

- B1: Xác định nội dung, yêu cầu kiến thức của bài học và đối tượng cần giảng giải

- Ưu điểm:

truyền đạt được khá nhiều thông tin trong một đơn vị thời gian

và được dùng để

- Cần xác định rõ như cầu cần giảng giải đối với một đơn vị kiến thức, xác định rõ đối tượng cần được giảng giải từ

đó tìm cách giảng giải ngắn gọn, dễ hiểu

sẵn, kết hợp với phương tiện trực quan để

hỗ trợ cho việc giải thích, từ

đó giúp hs hiểu nội dung bài học

các mặt đối lập giảng giải

của gv

- Trao đổi lại nếu chưa hiểu rõ về tri thức đó

để tiếp tục được giảng giải/ nắm được yêu cầu nhận thức của bài học

- B2: Tìm cách giảng giải mang lại hiệu quả tốt nhất

- B3: Giảng giải kiến thức cần đạt được cho hs

- B4: Quan sát phản hồi (nét mặt) từ phía hs trong lúc giảng

Đặt câu hỏi mâu thuẫn với điều vừa giảng để các

em nêu ý kiến

- B5: Điều chỉnh cách giảng nếu

hs chưa đạt yêu cầu, sau đó quay lại B4 Cứ như vậy đến khi hs

phát hiện những vấn đề mà dùng các PPDH khác không hiệu quả

- Nhược điểm:

+ Mức độ tích cực của hs trong khi tiếp nhận kiến thức bị hạn chế (khá thụ động)

+ Trình độ của các em không đồng đều nên gv tốn thời gian/

khó tìm cách giảng tối ưu để tất cả cùng nắm được kiến thức

- Có thể đưa ra 1 luận điểm mâu thuẫn với kiến thức đã học và yêu cầu hs nêu ý kiến, như vậy gv nắm được các em hiểu đúng hay chưa mà tìm cách giảng giải cho phù hợp

- Không giảng giải quá tỉ mỉ

mà gợi yêu cầu để hs tiếp tục hoàn thiện Sau đó có thể yêu cầu hs tóm lại ý nghĩa của kiến thức hay liên hệ với kiến thức đã học hoặc ngoài thực

tế (nếu có)

nắm đc kiến thức

- B6: Yêu cầu hs tóm lại ý chính của kiến thức và liên hệ bài trước/

thực tế

Phát hiện

và giải

quyết vấn

đề

Là một PPDH gv

tổ chức tạo ra tình huống có chứa đựng cấn đề toán học

Trong quá trình hoạt động, hs

sẽ phát hiện ra vấn đề, có

- Tâm lí học: đặc điểm nhận thức:

nhu cầu tìm hiểu cái mới

- GDH:

+ Đảm bảo vai trò chủ đạo của

gv, tính tích cực hoạt động của

hs

+ Tính toàn diện trong giáo dục

- Triết học: Sự thống nhất giữa

- Hs được đặt vào tình huống có vấn đề

- Hs phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo

- PP này không chỉ quan tâm đến kết quả (kiến thức,

- B1: Thiết kế bài toán có vấn

đề

- B2: Cho hs tìm hiểu vấn đề

- B3: Tìm các cách giải quyết vấn đề

- B4: Trình bày giải pháp

- B5: Tìm hiểu sâu giải pháp đó, ứng dụng như thế nào trong đời

- Ưu điểm:

+ Tạo môi trường học tập tích cực, chủ động, sáng tạo cho hs

+ Phát triển tư duy phản biện,

tự học tập nghiên cứu

- Nhược điểm:

+ Gv khó chủ động trong điều khiển tiến trình,

- Gv phải tham khảo các tình huống có vấn đề

- Tìm hiểu cách xây dựng những tình huống có vấn đề

- Kĩ thuật thu thập thông tin chính xác từ hs

- Lựa chọn, sắp xếp thời gian phù hợp, chuẩn bị công phu, đưa ra và đề xuất tình huống

để giải quyết, từ đó chủ động điều khiển bài học

- Linh hoạt trong sử dụng phương pháp, chẳng hạn: gv tham gia một số hoạt động

nguyện vọng giải quyết vấn

đề và giải quyết được vấn

đề đó bằng sự cố gắng nỗ lực, nhờ

đó nâng cao một bước trình

độ kiến thuwcsm

kĩ năng và

tư duy

các mặt đối lập – Quy luật mâu thuẫn

kĩ năng) mà còn dạy kĩ năng/ cách giải quyết vấn đề đó – hay thao tác

tư duy

như các cách giải quyết vấn đề của hs

+ Vấn đề có tính tương đối nên gv phải tìm hiểu trình độ của các

hs nên mất thời gian, công sức, khó tìm được tình huống có vấn đề

- Hs phải biết kiên trì, quyết tâm, nhẫn nại trong khi tìm giải pháp để giải quyết vấn đề

sau đó đến hs hay để hs hoàn toàn độc lập tìm cách giải quyết vấn đề…

Kiến tạo Là một

PPDH gv

- Tâm lí học:

+ Đặc điểm nhận

HS chủ động tích

- B1: Ôn tập, củng cố, tái hiện

- Ưu điểm:

+ Phát huy tính

- Tìm hiểu, thăm dò về những hiểu biết ban đầu của hs liên

tổ chức môi trường học tập có tính kiến tạo Nghĩa

là trong giờ học

đó, hs là chủ thể tích cực, vận dụng những kiến thức

đã có để giải quyết một tình huống mới nảy sinh,

từ đó tự xây dựng,

thức của hs TH:

trí nhớ cảm tính chiếm ưu thế

+ Tâm lí học phát triển (Piaget): Đồng hóa (người học

có thể vận dụng kiến thức cũ để giải quyết tình huống mới và sắp xếp kiến thức mới thu nhận được vào cấu trúc kiến thức hiện có) và điều ứng (là quá trình mà để thích nghi với những đòi hỏi đa dạng của môi trường

cực tự tìm

ra kiến thức mới cho bản thân từ những kiến thức/ kinh nghiệm đã

có

- B2: Tạo tình huống có vấn đề

về nhận thức

- B3: Giải quyết vấn đề

- B4: Thảo luận,

đề xuất giả thiết

- B5: Kiểm nghiệm, phân tích kết quả

- B6: Kết luận, rút ra kiến thức,

kĩ năng mới

tích cực, chủ động của hsy có thể qua các bài tập hoặc các nhiệm vụ cụ thể

về nhà cho hs chuẩn bị trước hay qua các câuho bản thân nên khả năng phân tích, tổng

hợ + Hs liên hệ được với những kiến thức/ kinh nghiệm đã có, tự xây dựng kiến thức mới cp h, ghi nhớỏi trắc nghiệm, các thảo luận trực tiếp

quan đến nội dung bài học để trả lời câu hỏi hs có nắm được hay không các kiến thức, kĩ năng đó và nắm được đến mức độ nào? Trên sơ sở

đó tiến hành ôn tập, bổ sung những kiến thức cần thiết, giúp hs thích ứng nhanh chóng với những tình huống học tập mới và gv vó thể xác định được rõ những kiến thức nào hs sẽ được tiếp nhận từ

gv, những kiến thức nào sẽ tổ chức cho hs tự xây dựng, tự c môi trường học hiếm lĩnh dưới sự hướng dẫn của gv

- Khi xây dựng tình huống học tập, thiết kế các hoạt động của gv và hs, gv cần dự kiến việc tổ chức các hoạt động nhóm thảo luận, động

sắp xếp kiến thức mới nhận được vào cấu trúc kiến thức hiện có cho bản thân

thì người học có thể buộc phải thay đổi cấu trúc

đã có, tạo cấu trúc mới cho phù hợp với hoàn cảnh mới) Đồng hóa làm tăng trưởng cấu trúc

đã có còn điều ứng làm phát triển cấu trúc mới

+ Lí luận về

“vùng phát triển gần nhất” (Vư-gốt-xki): dạy học

và phát triển phải gắn bó hữu

cơ với nhau Dạy học phải đi trước

giữa gv - hs được nâng cao

- Nhược điểm:

+ Quá trình kiến tạo tri thức mang tính chất cá thể, ngay trong cùng một hàn cảnh thì kiến tạo tri thức của mỗi hs cũng khác nhau nên

gv tốn thời gian, công sức để tìm phương án tổ chức quá trình dạy học sao cho mỗi hs đều có thể phát huy tốt nhất khả năng của mình

+ Hs phải tự

viên hs suy nghĩ đưa ra các câu hỏi thảo luận để tìm hiểu

và giải quyết vấn đề đặt ra Trong số các câu hỏi hs đưa

ra, phải lựa chọn những câu hỏi có liên quan đến bài học

để kiến tạo tri thức cần thiết

Gv phải tạo được môi trường tương tác với hs để việc học theo lối kiến tạo đạt hiệu quả

quá trình phát triển, tạo ra vùng phát triển gần nhất, là điều kiện bộc lộ sự phát triển Chỉ có như vậy hoạt động dạy học mới đạt hiệu quả cao và

đó mới là việc

“dạy học tốt”

- GDH: phát huy vai trò chủ đạo của học sinh, tính tích cực học tập của hs

trang bị kĩ năng

về làm việc cá nhân cũng như hoạt động nhóm nếu muốn thu được kết quả tốt

từ lối học kiến tạo

Hợp tác

theo nhóm

Là một PPDH gv

tổ chức cho hs thực hiện

- GDH:

+ Phát huy vai trò chủ đạo của

gv và tính tích cực học tập của

- Hs được tổ chức hoạt động với các bạn trong nhóm

- B1: Chuẩn bị nội dung cần thảo luận, đồ dùng dạy học

học tập (nếu

- Ưu điểm:

+ Tạo cơ hội để

hs đưa ra giải pháp, trình bày cách giải quyết,

- Xác định nội dung cần thảo luận trọng tâm của bài học (có đáp án cần đạt và dự đoán các đáp án khác của các nhóm)

các yêu cầu nhận thức của bài học theo dạng thảo luận với 2 hs trong lớp trở lên

hs

+ Hs hình thành được kiến thức, rèn luyện được

kĩ năng và tích lũy được vốn kinh nghiệm chủ yếu là do quá trình học tập tương tác giữa thầy và trò, giữa trò và trò thông qua môi trường dạy học và giáo dục Kết quả học tập cao hay thấp

là do mỗi hs tích cực tương tác và trao đổi nhiều hay ít trong môi trường học tập

để thực hiện nhiệm vụ nhận thức,

từ đó tiếp thu kiến thức cần đạt được của bài

- Các em không chỉ

có kiến thức

mà còn phát triển khả năng trình bày, phản biện…, kĩ năng hoạt động nhóm

cần)

- B2: Nêu nhiệm

vụ, nội dung thảo luận cho hs

- B3: Quan sát, đôn đốc, giúp đỡ các nhóm/ các hs gặp khó khăn trong quá trình hoạt động

- B4: Tổ chức trình bày, thảo luận trong lớp,

gv sửa sai nếu cần

- B5: Gv khẳng định tính đúng sai của các kết quả thảo luận và đưa ra đáp án đúng

hướng suy nghĩ của mỗi cá nhân

về nội dung học tập

+ Thông qua thảo luận, mỗi hs

có thể tự so sánh biết được tính hợp lí, đúng đắn trong cách giải quyết, trình bày của mình và của bạn

+ Hs tự đưa ra những thông tin phản hồi nhanh thể hiện sự hiểu hoặc không hiểu

về nội dung học tập, từ đó so sánh, đối chiếu

- Đưa ra yêu cầu thảo luận cho hs phải thật cụ thể, dễ hiểu

- Dự đoán trước và cách giải quyết các tình huống có thể xảy ra trong cuộc thảo luận

- Trang bị kĩ năng, những thủ thuật điều khiển thảo luận + Đối với tình huống có hs không tham gia thảo luận thì

gv cần tìm ra nguyên nhân (không quan tâm/ sợ sai, sợ bị chế giễu

+ Đối với các cá nhân nói và làm quá nhiều phần việc của nhóm, gv cần can thiệp vào việc phân công các việc của nhóm cho các cá nhân khác nhau