Vận dụng phương pháp dự án trong tổ chức dạy học môn giáo dục công dân ở các trường trung học phổ thông huyện thuận thành, tỉnh bắc ninh

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.tnu.edu.vn ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM NGUYỄN THỊ THANH TUYỀN VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP DỰ ÁN TRONG TỔ

Trang 1

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.tnu.edu.vn

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ THANH TUYỀN

VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP DỰ ÁN TRONG

TỔ CHỨC DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN

Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

HUYỆN THUẬN THÀNH, TỈNH BẮC NINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THÁI NGUYÊN - 2019

Trang 2

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ THANH TUYỀN

VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP DỰ ÁN TRONG

TỔ CHỨC DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN

Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

HUYỆN THUẬN THÀNH, TỈNH BẮC NINH

Ngành: LL&PPDH Bộ môn Lý luận chính trị

Mã số: 8.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: TS NGUYỄN THỊ HƯỜNG

THÁI NGUYÊN - 2019

Trang 3

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn này do bản thân tôi thực hiện dưới sự hướng

dẫn khoa học của TS Nguyễn Thị Hường trường Đại học Sư phạm - Đại học

Thái Nguyên Các kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận văn là trung thực

và chưa từng ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác và thông tin trích dẫn trong luận văn đều đã được chỉ rõ nguồn gốc

Thái Nguyên, tháng 5 năm 2019

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Thanh Tuyền

Trang 4

LỜI CẢM ƠN

Được sự giúp đỡ của thầy cô giáo khoa Giáo dục chính trị trường Đại học

sư phạm Thái Nguyên, đặc biệt được sự giúp đỡ tận tình của người hướng dẫn

khoa học - T.S Nguyễn Thị Hường đã giúp em hoàn thành luận văn tốt nghiệp

này

Là học viên khi làm quen với công tác nghiên cứu khoa học, với trình độ nhận thức và năng lực còn hạn chế nên luận văn không tránh khỏi sai sót Kính mong được sự đóng góp ý kiến giúp đỡ, phê bình của các thầy cô giáo và các bạn đọc để đề luận văn được hoàn thiện hơn

Em xin chân thành cảm ơn!

Thái nguyên, tháng 5 năm 2019

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Thanh Tuyền

Trang 5

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN 1

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT iv

DANH MỤC CÁC BẢNG v

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ vi

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu của đề tài 3

3 Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài 3

4 Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu của đề tài 3

5 Giả thuyết nghiên cứu 4

6 Phương pháp nghiên cứu của đề tài 4

8 Kết cấu của đề tài 5

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP DỰ ÁN TRONG DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN Ở TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 7

1.1 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 7

1.1.1 Các công trình nghiên cứu nước ngoài 7

1.1.2 Các công trình nghiên cứu trong nước 8

1.2 Những vấn đề lý luận chung về phương pháp dự án trong dạy học 11

1.2.1 Quan niệm về phương pháp dạy học và phương pháp dự án (phương pháp dạy học dự án) 11

1.2.2 Đặc điểm và các hình thức của phương pháp dạy học dự án 21

1.2.3 Ưu, nhược điểm của phương pháp dự án trong dạy học môn Giáo dục công dân ở THPT 27

Trang 6

1.2.4 Sự cần thiết của vận dụng phương pháp dự án trong dạy học môn Giáo dục công dân ở THPT hiện nay 29 1.2.5 Đánh giá về những nội dung cơ bản của chương trình môn GDCD 31 1.3 Xu hướng đổi mới dạy học, nên DHDA là lựa chọn hiệu quả để nâng cao chất lượng dạy học môn GDCD 32 Kết luận chương 1 33

Chương 2 THỰC TRẠNG VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP DỰ ÁN TRONG DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG HUYỆN THUẬN THÀNH, TỈNH BẮC NINH 35

2.1 Khái quát về các trường THPT trên địa bàn huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh 35 2.2 Những kết quả đạt được và hạn chế của vận dụng phương pháp dự án trong dạy học môn Giáo dục công dân ở các trường THPT huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh 38 2.2.1 Những kết quả đạt được trong vận dụng phương pháp dự án vào dạy học môn Giáo dục công dân ở các trường THPT huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh 38 2.2.2 Những hạn chế và nguyên nhân trong vận dụng phương pháp dự án vào dạy học môn Giáo dục công dân ở các trường THPT huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh 55 2.2.3 Vai trò của việc đổi mới vận dụng phương pháp dự án trong dạy học môn Giáo dục công dân ở các trường THPT huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh 60 Kết luận chương 2 64

Trang 7

Chương 3 BIỆN PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP DỰ ÁN TRONG DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG HUYỆN THUẬN

THÀNH, TỈNH BẮC NINH 66

3.1 Nguyên tắc đề xuất các biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả vận dụng phương pháp dự án trong dạy học môn Giáo dục công dân ở các trường THPT huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc ninh 67

3.1.1 Nguyên tắc đảm bảo tính khách quan 67

3.1.2 Nguyên tắc đảm bảo tính thực tiễn 68

3.1.3 Nguyên tắc đảm bảo tính khả thi và hiệu quả 69

3.2 Biện pháp chủ yếu nhằm nâng cao hiệu quả vận dụng phương pháp dự án trong tổ chức dạy học môn Giáo dục công dân ở các trường THPT huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh 70

3.2.1 Nâng cao nhận thức cho giáo viên và học sinh về vai trò của phương pháp dự án trong dạy học môn Giáo dục công dân ở các trường THPT huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh 71

3.2.2 Xây dựng quy trình dạy học vận dụng phương pháp dự án trong dạy học môn Giáo dục công dân theo định hướng năng lực 72

3.2.3 Đổi mới hoạt động kiểm tra, đánh giá nhằm phát huy tính tích cực, sáng tạo của người học 76

3.2.4 Đảm bảo những điều kiện vật chất trong quá trình vận dụng phương pháp dự án vào dạy học môn Giáo dục công dân 77

3.3 Thực nghiệm sư phạm 78

3.3.1 Mục đích, nguyên tắc, nội dung, phương pháp và quy trình TN 78

3.3.2 Tiêu chí và cách đánh giá kết quả thực nghiệm 79

3.3.3 Giả thuyết thực nghiệm 79

3.3.4 Thời gian, địa điểm, đối tượng thực nghiệm và đối chúng 80

3.3.5 Kết quả thực nghiệm 80

Kết luận chương 3 111

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 112

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 115 PHỤ LỤC

Trang 8

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

GD&ĐT Giáo dục và đào tạo

Trang 9

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1 Danh mục các dự án học tập môn GDCD được xây dựng ở các

trường THPT trên địa bàn huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh 40

Bảng 2.2 Nhận thức của HS về vai trò của DHDA 42

Bảng 2.3 Nhận thức của HS về mục tiêu của DHDA môn GDCD 43

Bảng 2.4 Mức độ tham gia của HS đối với DAHT môn GDCD 44

Bảng 2.5 Thực trạng nhận thức của GV về tầm quan trọng của DHDA môn GDCD ở THPT 44

Bảng 2.6 Đánh giá của GV về các DAHT môn GDCD cho HS THPT 45

Bảng 2.7: Thái độ của học sinh trong giờ học được tổ chức theo dự án học tập môn Giáo dục công dân 47

Bảng 2.8: Những ưu điểm của tổ chức dạy học dự án 48

Bảng 2.9 Đánh giá của BGH và các phòng ban chức năng về tầm quan trọng của DHDA 50

Bảng 2.10 Đánh giá của BGH về hiệu quả của DHDA 51

Bảng 3.1 Phân công nhiệm vụ thực hiện dự án học tập lớp 10 81

Bảng 3.2: Mô tả công cụ đánh giá được sử dụng trong chủ đề lớp 10 84

Bảng 3.3: Kết quả kiểm tra 1 tiết lớp TN và lớp đối chứng trường THPT Thuận Thành 3 89

Bảng 3.4 Phân công nhiệm vụ thực hiện dự án học tập lớp 11 91

Bảng 3.5: Mô tả công cụ đánh giá được sử dụng trong chủ đề lớp 11 94

Bảng 3.6: Kết quả kiểm tra 1 tiết lớp TN và lớp đối chứng trường THPT Thuận Thành 3 100

Bảng 3.7 Phân công nhiệm vụ thực hiện dự án học tập 101

Bảng 3.8: Mô tả công cụ đánh giá được sử dụng trong chủ đề 103

Trang 10

Bảng 3.9: Kết quả kiểm tra 1 tiết lớp TN và lớp đối chứng trường THPT

Thuận Thành 3 109

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 3.1: Kết quả kiểm tra 1 tiết lớp TN và lớp đối chứng trường THPT

Thuận Thành 3 90Biểu đồ 3.2: Kết quả kiểm tra 1 tiết lớp TN và lớp đối chứng trường THPT

Thuận Thành 3 101Biểu đồ 3.3: Kết quả kiểm tra 1 tiết lớp TN và lớp đối chứng trường THPT

Thuận Thành 3 110

Trang 11

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong những năm trở lại đây, với những thành tựu vượt bậc của nền kinh

tế Việt Nam, đã và đang tạo nên những chuyển biến tích cực trên mọi phương diện của đời sống xã hội Những chuyển biến đó có sự đóng góp của nhiều nguồn lực Trong đó, không thể không kể đến sự tham góp của nền giáo dục và đào tạo nước nhà Tuy nhiên, để thúc đẩy hơn nữa sự nghiệp giáo dục và đào tạo, đưa giáo dục Việt Nam ngang bằng với trình độ của các nước tiên tiến trong khu vực

và trên thế giới thì vấn đề căn cốt là phải tiếp tục đổi mới toàn diện giáo dục và đào tạo cho phù hợp với xu thế và đòi hỏi của thực tiễn Nghị quyết số 29, Hội

nghị Trung ương 8 (khóa XI) của Đảng ta đã khẳng định: Đổi mới giáo dục đào

tạo không chỉ là quốc sách hàng đầu mà còn là “chìa khóa” mở ra con đường đưa đất nước tiến lên phía trước, là “mệnh lệnh” của cuộc sống Song, quá trình

đổi mới không phải là sự đổi mới ngẫu hứng, tuỳ tiện mà cần được tiến hành đồng bộ Trong đó, đổi mới phương pháp giảng dạy phải được ưu tiên hàng đầu

vì phương pháp dạy học quyết định chất lượng, hiệu quả và sự phát triển của cả nền giáo dục.[33]

Môn Giáo dục công dân (GDCD) là một trong những môn học có ý nghĩa quan trọng trong chương trình giáo dục phổ thông Nội dung, cấu trúc chương trình Giáo dục công dân ở phổ thông nói chung, Giáo dục công dân ở THPT nói riêng giữ vai trò chủ đạo trong hình thành và phát triển nhân cách của học sinh Bồi đắp để các em trở thành những cá thể có tri thức, phẩm chất đạo đức và năng lực công dân Với nội dung tri thức tổng hợp, môn GDCD góp phần quan trọng trong hình thành niềm tin, lý tưởng, phẩm chất đạo đức, ý thức pháp luật; đào tạo học sinh thành những người lao động mới có giác ngộ cách mạng, có phương pháp làm việc khoa học, chuyên nghiệp cũng như ý thức trong xây dựng một xã

Trang 12

hội công bằng, bình đẳng, tiến bộ và hạnh phúc Do vậy, việc tổ chức dạy học có hiệu quả môn học này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng

Riêng đối với cấp THPT, chương trình môn học được xây dựng trên cơ sở

kế thừa và phát huy các nội dung cơ bản ở cấp trung học cơ sở Xét trên bình diện tổng thể, có thể khẳng định không một môn học nào lại sát với đời sống thực tế như môn Giáo dục công dân Các tri thức môn Giáo dục công dân bao quát nhiều nội dung cơ bản đời sống xã hội Những kiến thức đó thuộc về các ngành khoa học như: Triết học, Kinh tế chính trị học, Chủ nghĩa xã hội khoa học, Đạo đức học, Pháp luật, Mỹ học và các đường lối quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam… Mỗi một lĩnh vực của bộ môn Giáo dục công dân trong trường phổ thông trung học đều nhằm vào mục tiêu chung là đào tạo ra những lớp người vừa

có trí tuệ, năng lực vừa có phẩm chất đạo đức để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của nguồn nhân lực

Dù nắm giữ vị thế vô cùng quan trọng Nhưng trên thực tế, bộ môn Giáo dục công dân trong nhà trường trung học phổ thông chưa được sự quan tâm, đầu

tư đúng mức Do vậy, để nâng cao chất lượng dạy học môn GDCD trong thực tiễn, nhất là trước yêu cầu đổi mới chương trình phổ thông sau 2015 thì vấn đề đổi mới phương pháp dạy học bộ môn có ý nghĩa vô cùng quan trọng

Trong nhiều phương pháp dạy học bộ môn, việc xây dựng các dự án học tập hay phương pháp dạy học dự án là một phương pháp giảng dạy phù hợp tạo điều kiện để giáo viên và người học phát huy được khả năng của mình trong việc truyền đạt, lĩnh hội kiến thức và phát triển tư duy Tổ chức dạy học theo phương pháp dự án sẽ tạo điều điện để người học có khả năng tự lực giải quyết một nhiệm

vụ học tập mang tính phức hợp dưới sự tư vấn, điều khiển và giúp đỡ của giáo viên Kết thức dự án học, người học sẽ thu nhận được nhiều kĩ năng cần thiết Bài học thiết kế theo dự án có thể áp dụng nhiều kỹ thuật dạy học khác nhau, do vậy cũng là môi trường để giáo viên đào luyện và thử thách khả năng của bản thân Hơn nữa, với đặc thù kiến thức và dung lượng của môn GDCD ở THPT

Trang 13

như hiện nay, theo ý kiến chủ quan thì tổ chức dạy học theo phương pháp này là rất phù hợp

Từ những lý do trên, tôi mạnh dạn lựa chọn đề tài: “Vận dụng phương

pháp dự án trong tổ chức dạy học môn GDCD ở các trường THPT huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh” làm luận văn thạc sĩ, với mong muốn góp một

phần công sức nhỏ bé của mình vào việc nâng cao chất lượng và hiệu quả của quá trình dạy học môn Giáo dục công dân ở THPT trong giai đoạn tới

2 Mục đích nghiên cứu của đề tài

Đề tài nghiên cứu cơ sở lý luận và thực trạng vận dụng phương pháp dự

án trong dạy học môn GDCD các trường THPT huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh Từ đó, đề xuất quy trình tổ chức dạy học dự án môn GDCD ở các trường THPT huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh trong thời gian tới

3 Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

- Xây dựng cơ sở lý luận vận dụng phương pháp dạy học dự án trong dạy học môn GDCD ở THPT

- Đánh giá thực trạng vận dụng phương pháp dự án trong dạy học môn Giáo dục công dân ở các trường THPT huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh

- Đề xuất biện pháp vận dụng phương pháp dạy học dự án trong dạy học môn GDCD ở ở các trường THPT huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh

- Tiến hành thực nghiệm một số biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả vận dụng phương pháp dạy học dự án trong dạy học môn Giáo dục công dân ở các trường THPT huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh

4 Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu của đề tài

4.1 Đối tượng và khách thể nghiên cứu:

- Đối tượng nghiên cứu: Việc vận dụng phương pháp dạy học dự án trong dạy học môn Giáo dục công dân ở ở các trường THPT huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh

- Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học môn GDCD ở trường THPT

Trang 14

4.2 Phạm vi nghiên cứu: Đề tài nghiên cứu việc vận dụng phương pháp dự án

trong tổ chức dạy học môn Giáo dục công dân ở các trường THPT huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh từ năm 2015 đến nay

5 Giả thuyết nghiên cứu

Trong quá trình dạy học, nếu giáo viên xây dựng được các dự án học tập thích hợp với từng bài, từng chương và sử dụng đúng đắn sẽ giúp học sinh hứng thú hơn trong học tập Qua quá trình thực hiện dự án, học sinh sẽ phát huy được tính tích cực, chủ động trong nhận thức, học sinh cũng phát triển được nhiều kĩ năng như kĩ năng hợp tác, tinh thần làm việc khoa học, góp phần quan trọng trong nâng cao chất lượng dạy và học bộ môn GDCD ở THPT

6 Phương pháp nghiên cứu của đề tài

- Phương pháp nghiên cứu lý luận:

+ Phương pháp nghiên cứu tài liệu lý luận: Đề tài tập trung nghiên cứu các văn bản, văn kiện của Đảng, Nhà nước; các chỉ thị và thông tư của Bộ giáo dục

và Đào tạo; nghiên cứu lí luận dạy học, tâm lí học, cơ sở lí luận về đổi mới PPDH; nghiên cứu cơ sở lí luận về phương pháp dự án, nghiên cứu chương trình, nội dung sách giáo khoa, sách giáo viên và các tài liệu tham khảo của môn GDCD ở THPT

+ Phương pháp phân tích và tổng hợp

+ Phương pháp diễn dịch và quy nạp

+ Phương pháp phân loại, hệ thống hoá

- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Phương pháp điều tra xã hội học, phương pháp; Phương pháp thực nghiệm sư phạm ở trường phổ thông; Phương pháp thống kê toán học

7 Những đóng góp mới của đề tài

Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ là nguồn tài liệu bổ sung cho việc nghiên cứu và sử dụng hiệu quả của việc dạy học theo phương pháp dự án trong dạy học GDCD nói riêng và dạy học ở trường THPT nói chung

Trang 15

Các bài học được thiết kế theo phương án dạy học dự án trong môn GDCD

Ở THPT là nguồn tài liệu tham khảo cho giáo viên GDCD ở phổ thông, các sinh viên sư phạm ngành GDCD, GDCT; học viên cao học, NCS chuyên ngành Lí luận và phương pháp dạy học GDCD, LLCT

8 Kết cấu của đề tài

Đề tài ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Kiến nghị, Danh mục tài liệu tham khảo và Phụ lục thì nội dung đề tài gồm có ba chương chính:

Chương 1: Cơ sở lý luận của vận dụng phương pháp dự án trong dạy học môn GDCD ở THPT

Chương 2: Thực trạng vận dụng phương pháp dự án trong dạy học môn GDCD ở các trường THPT huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh

Chương 3: Biện pháp nâng cao hiệu quả vận dụng phương pháp dự án trong dạy học môn GDCD ở các trường THPT huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh

Trang 16

Trang 17

1.1.1 Các công trình nghiên cứu nước ngoài

Từ đầu thế kỷ 20, các nhà sư phạm đã xây dựng cơ sở lý luận cho phương pháp dự án “Project method” và coi đây là phương pháp dạy học quan trọng để thực hiện dạy học hướng vào người học nhằm khắc phục những nhược điểm của dạy học truyền thống Phương pháp này được áp dụng khá phổ biến ở các nước phương Tây, tiêu biểu kể đến ở các quốc gia có nền giáo dục tiên tiến như: Mĩ, Đức, Pháp, Đan Mạch… các nước này đã có những công trình có giá trị lý luận

và thực tiễn trong việc nghiên cứu phương pháp dạy học dự án

Năm 1981 nhà tâm lý học William H Kilpatric (1871- 1955) đã viết một bài báo với tiêu đề “Phương pháp dự án” gây một tiếng vang trong các cơ

sở đào tạo giáo viên cũng như trong các trường học Ông cùng các nhà nghiên cứu của trường Đại học Coolumbia đã có những đóng góp để nhằm truyền bá phương pháp này qua các giờ học, các hôi nghị và tác phẩm xuất bản năm

1925 [53]

Hai tác giả A Bruce và K Langdon với công trình: “Quản lý dự án” được dịch giả Lê Ngọc Phương Anh biên dịch xuất bản năm 2005, NXB Tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh đã có những kiến giải hết sức hữu ích về việc tổ chức và hoạch định một dự án Công trình chứa đựng rất nhiều lời khuyên về lập kế

Trang 18

hoạch, lập ngân sách, xây dựng và thúc đẩy một nhóm, đánh giá các yếu tố rủi

ro, phát triển kỹ năng lãnh đạo, v.v [44]

Nhóm tác giả: W Diehl, T Grobe, T.Lopez & C Cabral trong một loạt các bài viết: “Học tập dựa trên dự án: chiến lược dạy và học” đăng ở các chuyên mục MA thuộc Trung tâm Thanh thiếu niên ở Boston cũng phân tích quy trình thiết kế, vận hành một dự án học tập nhằm đạt các mục tiêu giáo dục cho lứa tuổi thanh thiếu niên [52]

Ngoài ra còn rất nhiều bài viết, sách chuyên khảo và các công trình nghiên cứu của nhiều nhà khoa học trên thế giới đề cập đến vai trò, đặc điểm, cách thức

Chinowsky, PS, Brown, H, Szajnman và Realph (2006) Phát triển kiến thức và hình dạng thông qua học tập dựa trên dự án, Tạp chí về các vấn đề chuyên môn trong giáo dục và thực hành kỹ thuật, Tập 132 tr.118 - 125… [46]

Điều đó cho thấy phương pháp dự án nói chung, DHDA nói riêng đã có những đóng góp tích cực vào quá trình đổi mới và nâng cao chất lượng dạy học, chất lượng làm việc ở hầu khắp các lĩnh vực khoa học

1.1.2 Các công trình nghiên cứu trong nước

Trang 19

Khi đất nước ta bước vào thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá (CNH, HĐH) và hội nhập kinh tế thế giới, giáo dục Việt Nam có nhiều thay đổi trong đó đặc biệt là xu hướng đổi mới mạnh mẽ phương pháp, hình thức tổ chức dạy học Các dự án học tập cũng được thiết kế và triển khai rộng khắp Năm

2003, Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) kết hợp với công ty Intel Việt Nam triển khai thí điểm chương trình “Dạy học cho tương lai” cho 20 trường thuộc 9 tỉnh thành trên cả nước với mục tiêu nhằm nâng cao chất lượng giáo dục trong các lĩnh vực toán học, khoa học và công nghệ giúp học sinh, sinh viên phát triển các kỹ năng tư duy ở cấp độ cao Chương trình cũng hướng đội ngũ giáo viên cách thức sử dụng Internet hiệu quả; thiết kế các trang Web dạy học và triển khai hàng loạt các dự án cho học sinh Chương trình đặt ra mục tiêu đến là năm 2020

sẽ có 40.000 giáo viên trên cả nước được tham gia trải nghiệm, thụ hưởng và phát triển các dự án học tập đến người học

Song song với quá trình thực hiện trong thực tiễn, nhiều bài viết và công trình khoa học về dạy học dự án cũng được nhiều học giả trong nước quan tâm nghiên cứu Có thể đơn cử một số công trình tiêu biểu sau đây:

Tác giả Nguyễn Văn Cường và Nguyễn Thị Diệu Thảo với bài viết: “Dạy

học theo dự án - một phương pháp có chức năng kép trong đào tạo giáo viên”

đăng trên tạp chí Giáo dục số 80, phát hành tháng 4/ 2004 đã có những đánh giá hết sức xác đáng về vai trò, tính năng của phương pháp dạy học dự án trong tổ chức dạy học ở các trường sư phạm Theo các tác giả, nếu sinh viên sư phạm thường xuyên được rèn nghề qua các dự án học tập thì bản thân đội ngũ này sẽ

có khả năng thay đổi cả một thế hệ tương lai [10]

Các tác giả Đỗ Hương Trà, Phùng Việt Hải với bài viết: “Hoạt động học

tập trong DHDA và những kết quả thu được” đăng trên Tạp chí khoa học, trường

ĐHSP Hà Nội, tháng 6-2008 đã nêu lên quy trình, các thiết kế một dự án học tập hiệu quả Qua đó, các nhà nghiên cứu đã nhấn mạnh việc tập hợp và huy động

Trang 20

các nguồn lực có vai trò quan trọng trong tổ chức thành công một dự án học tập [41]

Ngoài ra, còn phải kể đến nhiều luận văn, luận án nghiên cứu về việc thiết

kế và tổ chức DHDA, như:

Luận văn thạc sĩ của Đào Thị Thu Thủy - Đại học sư phạm Hà Nội (2006)

với đề tài “Tổ chức dạy học một số kiến thức trong chương “Cảm ứng điện từ”

sách giáo khoa Vật lý 11 nhằm phát triển nhận thức tích cực, tự chủ của học sinh trong học tập” Trong công trình này, từ việc nghiên cứu lý luận DHDA, tác giả

đã đề xuất cách thức thiết kế và tổ chức một DAHT áp dụng cho một nội dung

cụ thể [39]

Luận văn thạc sĩ của tác giả Đào Thị Hà khoa Giáo dục Chính trị, trường

ĐHSP Hà Nội (2009) với đề tài “Vận dụng phương pháp dạy học theo dự án

trong dạy học phần “Công dân với kinh tế’’ chương trình Giáo dục công dân lớp 11 tại trường THPT Cầu Giấy - Hà Nội’’ cũng có những đánh giá bước đầu

về tính hiệu quả của các dự án học học tập trong tổ chức dạy học môn GDCD

ở THPT Đồng thời, tác giả cũng đề xuất một số biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả tổ chức phương pháp dự án trong thực tiễn dạy học các nội dung kinh tế là một trong những nội dung khó nhất của chương trình GDCD ở THPT hiện nay [16]

Bên cạnh đó, còn có một số luận án tiến sĩ nghiên cứu chuyên sâu về phương pháp dự án gắn với các lĩnh vực đặc thù như: Luận án của Nghiên cứu

sinh (NCS) Nguyễn Thị Diệu Thảo với đề tài: “Dạy học theo dự án và vận dụng

trong đào tạo giáo viên THCS môn công nghệ”, Đại học sư phạm Hà Nội, năm

2009; Luận án của NCS Lê Khoa với đề tài: “Vận dụng phương pháp dạy học

theo dự án trong dạy học kiến thức về sản xuất và sử dụng điện năng cho học sinh trung học phổ thông”, Đại học Sư phạm Thái Nguyên, năm 2015; Luận án

của Nguyễn Ngọc Trang với nhan đề: “Dạy học dựa vào dự án trong đào tạo

Trang 21

công nghệ thông tin trình độ cao đẳng với sự hỗ trợ của Elearning”, viện Khoa

học Giáo dục Việt Nam, năm 2017…

Với nhiều công trình, bài viết của các nhà khoa học trong và ngoài nước chứng tỏ, phương pháp dự án có vai trò quan trọng trong dạy học các môn khoa học nói chung và tổ chức dạy học môn GDCD nói riêng Đồng thời, phương pháp này còn có khả năng cộng hưởng, khai thác hiệu quả phương pháp dạy học khác trong một dự án dạy học, góp phần quan trọng trong đẩy mạnh và nâng cao chất lương dạy học trong giai đoạn hiện nay

1.2 Những vấn đề lý luận chung về phương pháp dự án trong dạy học

1.2.1 Quan niệm về phương pháp dạy học và phương pháp dự án (phương pháp dạy học dự án)

1.2.1.1 Quan niệm về phương pháp và phương pháp dạy học

Phương pháp là một thuật ngữ bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp “Methodos” nghĩa

là con đường nghiên cứu, cách thức nhận thức, cách thức để đạt mục đích

Trong thực tế, phương pháp còn được hiểu là hệ thống những quy tắc, nguyên tắc, quy phạm dùng để chỉ đạo kỹ thuật; tổ hợp các bước đi, các quy trình

mà trí tuệ phải đi theo để tìm ra và chứng minh chân lý Phương pháp cũng còn được hiểu là kế hoạch được tổ chức hợp lý trong ngành quản lý

Theo nghĩa chung nhất thì phương pháp là cách thức, là con đường, là phương tiện để đạt mục đích, là hoạt động được sắp sếp theo một trật tự nhất định để giải quyết những nhiệm vụ nhất định trong nhận thức và thực tiễn

Như vậy, với tư cách là con đường, cách thức để đạt mục đích, phương pháp bao gồm hai mặt:

Mặt khách quan: là các quy luật khách quan chi phối đối tượng mà chủ thể

(giáo viên) phải ý thức được như các quy luật tâm lý, lý luận dạy học… chi phối quá trình lĩnh hội tri thức của học sinh (đối tượng)

Mặt chủ quan: các thao tác và các phương tiện hướng vào đối tượng mà chủ

thể (giáo viên) phải lựa chọn hợp với quy luật chi phối đối tượng (học sinh)

Trang 22

Hai mặt này có mối quan hệ ràng buộc chặt chẽ Chính những cách thức

và phương tiện được xây dựng nhờ những quy luật khách quan được dùng để tiếp cận và cải biến hiện thực, để thu lượm những kết quả mới tạo thành phương pháp Các quy luật tự chúng không thể trở thành phương pháp nhưng thiếu chúng thì không thể có được phương pháp và phương tiện đúng đắn, không thể có phương pháp khoa học

Phương pháp là phạm trù gắn liền với hoạt động có ý thức của con người, giúp con người nhận thức được hiện thực khách quan Do đó, phương pháp là yếu tố quyết định thành công hay thất bại trong hoạt động nhận thức và cải tạo

thực tiễn của con người

Quá trình dạy học là một quá trình bao gồm nhiều yếu tố có mối liên hệ mật thiết với nhau Thông thường quá trình dạy học là sự kết hợp của ba yếu tố: nội dung môn học, giáo viên và học sinh Sự gắn kết mật thiết của các yếu tố tạo nên vòng tròn khép kín trong quá trình dạy học Tại đó, sự hoạt động của vòng trước là tiền đề, là cơ sở cho vòng sau tiếp tục Việc thực hiện liên tiếp các vòng

đó của giáo viên và học sinh sẽ giúp người giáo viên hình thành và xây dựng phương pháp dạy học bộ môn với tư cách khoa học, giúp người học sinh nâng cao dần nhận thức khoa học và có thái độ học tập đúng đắn

Trong ngành giáo dục nói chung, dạy học nói riêng cần sử dụng rất nhiều các phương pháp khác nhau, trong mỗi phương pháp nó lại mang một ý nghĩa và nhiệm vụ khác nhau Nhưng về cơ bản, các phương pháp mà người dạy sử dụng đều nhằm mục đích làm cho học sinh lĩnh hội, tiếp thu đầy đủ được tri thức một cách chính xác, dễ hiểu nhất, nhanh chóng và dễ dàng nhất Bởi vậy, kết quả của dạy học và giáo dục trong nhà trường THPT không chỉ được đánh giá ở mặt nội dung kiến thức mà nó còn đánh giá được ở mặt phương pháp dạy học Để có được phương pháp dạy học hiệu quả và đúng đắn, đòi hỏi người dạy cần có một lượng kiến thức nhất định về phương pháp dạy học, được rèn luyện, bồi dưỡng

Trang 23

thường xuyên Ngoài ra còn phải dựa vào việc vận dụng kinh nghiệm vào đời sống thực tiễn, từ những kinh nghiệm của bản thân, người dạy cần lựa chọn, đúc kết ra những cơ sở lý luận để chỉ đạo, điều hành quá trình thực tiễn Từ đó, để có phương pháp dạy học phù hợp, hiệu quả, người dạy cũng phải dựa trên những cơ

sở lý luận khoa học đã được rút ra từ thực tiễn dạy học trong đời sống hằng ngày

Vậy phương pháp dạy học là gì? Cho đến nay có rất nhiều các cách hiểu

khác nhau về phương pháp dạy học Có quan niệm cho rằng “Phương pháp dạy

học là những cách thức làm việc giữa thầy giáo và học sinh, nhờ đó mà học sinh nắm vững được kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo, hình thành được thế giới quan và phát

triển năng lực nhận thức” (Trích trong Bách khoa toàn thư của Liên Xô năm

1965) Cũng có quan niệm cho rằng “Phương pháp dạy học là những hình thức

kết hợp hoạt động của giáo viên và học sinh hướng vào việc đạt một mục đích nào đó” Tuy nhiên, dù trên cơ sở tiếp cận nào cũng cần phân định những điểm

khác biệt giữa phương pháp dạy học với phương pháp luận, thủ pháp dạy học và các hình thức dạy học [48]

Phương pháp luận được hiểu ở hai phương diện cơ bản:

Phương diện thứ nhất, phương pháp luận được hiểu là sự tổng hợp những cách thức, những phương pháp tìm tòi có ý nghĩa như những tư tưởng chỉ đạo, những tiền đề lý luận về phương pháp nghiên cứu trong một ngành khoa học nào đó

Phương diện thứ hai, phương pháp luận được hiểu là học thuyết về phương pháp khoa học nói chung

Khái niệm về phương pháp với tư cách là phương pháp dạy học bộ môn, chính là học phần chuyên nghiên cứu quá trình dạy và học một môn học nào đó, bao gồm việc nghiên cứu đối tượng, nhiệm vụ, mục tiêu của môn học, các cơ sở khoa học, các nguyên tắc của việc xây dựng chương trình môn học, những cách thức thiết kế và tổ chức quá trình dạy học các đơn vị kiến thức của môn học (Ví

Trang 24

dụ: phương pháp dạy học Giáo dục công dân, phương pháp dạy học Ngoại ngữ, phương pháp dạy học Địa lý, phương pháp dạy học Sử học )

Khái niệm về thủ pháp dạy học được hiểu là sự thể hiện cụ thể của phương pháp Hay hiểu cách khác, thủ pháp chính là thao tác bộ phận của một phương pháp nhất định nào đó Thí dụ: Để vận dụng phương pháp giải quyết vấn đề cần tiến hành các thao tác cụ thể như phân tích, so sánh, khái quát hóa, đối chiếu, tổng hợp…

Khái niệm hình thức tổ chức dạy học là cách thức tổ chức, sắp xếp tiến hành giờ học cho phù hợp với mục tiêu, mục đích, nội dung của từng bài, phù hợp với điều kiện và môi trường học tập nhằm làm cho quá trình dạy học đạt hiệu quả cao nhất Hình thức tổ chức dạy học là hình thức bên ngoài của phương pháp dạy học, được thiết lập theo những cấu trúc xác định nhằm thực hiện các nhiệm vụ của hoạt động dạy học

Tóm lại, phương pháp dạy học là cách thức hoạt động phối hợp thống

nhất giữa giáo viên và học sinh nhằm thực hiện tối ưu mục tiêu và nhiệm vụ dạy học

Từ xưa cho đến ngày nay, phương pháp dạy học vẫn còn là một hiện tượng

sư phạm có nhiều quan điểm, quan niệm khác nhau Tuy nhiên, các quan điểm, quan

niệm đều thống nhất phương pháp dạy học gồm các đặc trưng cơ bản sau:

Thứ nhất, phương pháp dạy học còn phản ánh cách thức tự tổ chức, tự

kiểm tra, tự đánh giá của học sinh

Thứ hai, phương pháp dạy học phản ánh cách thức tổ chức, điều khiển

hoạt động dạy học của người giáo viên

Thứ ba, phương pháp dạy học phản ánh cách thức hoạt động, tương tác,

trao đổi thông tin giữa giáo viên và học sinh

Thứ tư, phương pháp dạy học phản ánh sự vẫn động của quá trình nhận

thức của người học nhằm đạt được mục đích học tập

Trang 25

Phương pháp dạy học là một khoa học và đồng thời cũng là một nghệ thuật Đó là khoa học sư phạm, khoa học về giảng dạy truyền đạt kiến thức cho đối tượng người học

Trong tính khoa học đòi hỏi giáo viên phải nắm được bản chất của quá trình dạy học, nắm vững được các phương pháp dạy học từ những khái niêm, nội dung, ưu điểm, nhược điểm cho đến các yêu cầu của phương pháp đó

Trong tính nghệ thuật đòi hỏi ở người giáo viên phải cần có sự tinh tế, khéo léo, tỉ mỉ và sự hiểu biết nhất định về các thủ pháp, thủ thuật, nghệ thuật để vận dụng thích hợp các phương pháp đó nhằm khơi dậy sự yêu thích, sự hứng thú, tích cực, sáng tạo cho học sinh Do đó, việc giáo viên cần nắm vững tri thức chuyên môn, nghiệp vụ sư phạm là điều kiện kiên quyết Song trong nghiệp vụ

sư phạm và nghệ thuật dạy học cũng là yếu tố vô cùng quan trọng quyết định chất lượng và hiệu quả trong quá trình dạy học

1.2.1.2 Quan niệm về dự án và phương pháp dự án

* Quan niệm về dự án

Thuật ngữ dự án trong tiếng Anh là “Project”, có nguồn gốc từ tiếng La tinh, ngày nay được hiểu theo nghĩa phổ thông là một đề án, một dự thảo hay một kế hoạch Khái niệm dự án được sử dụng phổ biến trong hầu hết các lĩnh vực của đời sống như: Kinh tế -xã hội; trong sản xuất, doanh nghiệp, trong nghiên cứu khoa học cũng như trong quản lí xã hội

Dự án chính là một dự định, một kế hoạch cần được thực hiện trong điều kiện thời gian, phương tiện, tài chính, nhân lực, vật lực cụ thể xác định nhằm đạt được mục đích đã đề ra Dự án có tính phức hợp, tổng thể, được thực hiện trong hình thức tổ chức dự án chuyên biệt

Một dự án nói chung có những đặc điểm cơ bản sau:

- Có mục tiêu được xác định rõ ràng;

- Có thời gian qui định cụ thể;

- Có nguồn tài chính, vật chất, nhân lực giới hạn;

Trang 26

- Mang tính duy nhất (phân biệt với các dự án khác);

- Mang tính phức hợp, tổng thể;

- Được thực hiện trong hình thức tổ chức dự án chuyên biệt

Có nhiều loại dự án khác nhau Dựa theo nội dung của dự án chúng ta có thể phân biệt các loại sau:

- Dự án đầu tư - xây dựng: đầu tư xây dựng, đầu tư trang thiết bị;

- Dự án nghiên cứu - phát triển: nghiên cứu, thiết kế, chế tạo các sản phẩm mới, các máy móc, thiết bị, kết cấu kỹ thuật; xây dựng các chương trình, phần mềm…

- Dự án tổ chức: xây dựng tổ chức mới, thay đổi tổ chức, …

- Dự án hỗn hợp: bao gồm: một số nội dung đã nêu trên

Quá trình thực hiện một dự án được phân chia thành các giai đoạn khác nhau Cách phân chia phổ biến bao gồm 4 giai đoạn cơ bản sau đây:

- Xác định mục tiêu dự án (giai đoạn chuẩn bị / giai đoạn khả thi);

- Lập kế hoạch dự án (lập kế hoạch và thiết kế dự án);

- Thực hiện dự án (thực hiện và kiểm tra dự án);

- Kết thúc dự án (đánh giá dự án)

Phương pháp dạy học dự án (PPDHDA)

Khái niệm dự án đã lan rộng từ lĩnh vực kinh tế, xã hội vào lĩnh vực giáo dục, đào tạo không chỉ với ý nghĩa là các dự án phát triển giáo dục mà còn được

sử dụng như một phương pháp hay hình thức dạy học

Trên thế giới, khái niệm Project được sử dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau nhất là lĩnh vực giáo dục và đào tạo Nhiều công trình nghiên cứu mới đây cho thấy Project được sử dụng lần đầu tiên trong các trường đào tạo nghề kiến trúc sư ở Ý cuối thế kỉ XVI và thuật ngữ dạy học dự án (DHDA) cũng xuất hiện

từ đó Tính cho đến thời điểm hiện tại quá trình hình thành và phát triển quan điểm và phương pháp DHDA có thể chia thành năm giai đoạn:

Trang 27

- Giai đoạn đầu tiên (1590- 1765): Quan điểm dự án học tập bắt đầu từ các cuộc thi mang tính thách thức và giải quyết một vấn đề tồn tại trong thực tiễn, cụ thể là đề thi yêu cầu học sinh phải thiết kế nhà thờ, tượng đài, cung điện sau đó học sinh phải phản biện được kết quả bài làm của mình trong các trường đào tạo nghề kiến trúc sư ở Ý Mô hình đào tạo này được cải tiến và phát triển ở Pháp (1671) Như vậy, từ nhu cầu về đào tạo con người để trở thành một người có kĩ năng nghề nghiệp mà ý tưởng dạy học dự án ra đời

- Giai đoạn 2 (1765- 1880): Hình thức học tập theo dự án được thực hiện

ở các khối trường kĩ thuật và công nghệ có liên quan đến nghệ thuật như: Trường Đại học Bách khoa Ducal ở Karlsruhe (1833), Liên bang Thụy Sĩ Viện Công nghệ Zurich (1854), Viện Công nghệ Massachusetts ở Boston, Mĩ (1864)… Cũng trong giai đoạn này, cơ sở lí luận của DHDA bước đầu được các nhà giáo dục bắt tay vào nghiên cứu Như vậy, DHDA đã được lan truyền từ giáo dục đại học cho đến đào tạo nghề và kết thúc một dự án học tập không phải là một sản phẩm mang tính giả thuyết nữa (ví dụ, bản thiết kế nhà thờ, cung điện ) mà là một sản phẩm có thực, hữu ích và mang lại giá trị kinh tế nhất định Hình thức đào tạo này đã gắn kết được lí thuyết với thực hành phù hợp với nhu cầu của người học và yêu cầu xã hội

- Giai đoạn 3 (1880- 1915): DHDA bắt đầu được chuyển xuống cấp học phổ thông, được thực hiện phổ biến trong quá trình đào tạo nghề ở trường THPT ở Mỹ (1897) như nghề mộc, nghề hàn, nấu ăn và may Bên cạnh đó DHDA cũng được áp dụng vào môn khoa học tự nhiên thuộc phân môn Sinh học Trong dự án được tổ chức tại đây, học sinh phải thực hiện những dự án trồng đậu, cà rốt ở trang trại của cha, mẹ sau đó ghi chép lại hoạt động học tập thành một hồ sơ học tập rồi lưu lại ở phòng giáo dục Hoa Kì để làm tài liệu nghiên cứu về giáo dục sau này Thông qua những nỗ lực này, giáo viên của các môn học khác đã trở nên quen thuộc với ý tưởng xây dựng và thực hiện một dự án học tập

Trang 28

Đồng thời ở giai đoạn này, nhà giáo dục John Dewey (Mỹ) đã đưa ra quan điểm học tập trải nghiệm thông qua thiết kế các dự án học tập Cùng với điều đó, năm 1896 ông và cộng sự đã thành lập Trường thực nghiệm Dewey tại Đại học Chicago để hiện thực hoá quan điểm của mình

Như vậy, DHDA đến thời điểm này được coi như là một trong những phương pháp dạy học tích cực và đã triển khai đến giáo dục phổ thông Cơ sở lí luận của nó còn đang dần được hoàn thiện

- Giai đoạn 4: (1915- 1965): Đây là giai đoạn mà phương pháp dạy học tích cực trong đó có DHDA được nghiên cứu sâu sắc ở Mỹ và một số nước trên thế giới bởi một số nhà tâm lí học và giáo dục học (Lev Vygosky, Jerome - Bruner, jean Piaget, John Dewey, William H Kilpatric…) Nhà giáo dục John Dewey lần đầu tiên đưa ra quan điểm tương đối đầy đủ về dạy học dự án trong cuốn “Dân chủ và giáo dục” (1916) Ông cho rằng, cần quan tâm tới xu hướng học tập hướng vào người học hay “lấy học sinh làm trung tâm” Tác giả cũng chủ trương xây dựng một nền giáo dục gắn lí thuyết với thực hành, nhà trường không thể tách rời hoạt động thực tiễn và cá nhân sẽ xây dựng kiến thức thông qua tương tác với môi trường phù hợp Ông khẳng định giáo dục là một sự cần thiết của cuộc sống (Education as a Necessity of Life)

Năm 1918, William H.Kilpatrick (1871- 1965) đã phát triển tư tưởng triết

lí giáo dục của John Dewey, xây dựng các khái niệm và phổ biến rộng rãi phương pháp DHTDA qua một tác phẩm có tựa đề “Phương pháp dự án” Dựa trên cơ sở

lí thuyết kinh nghiệm của Dewey, kết hợp với nghiên cứu về ảnh hưởng tâm lí học sinh đến quá trình học tập, tác giả cũng đưa ra quan điểm là phải tạo được môi trường phù hợp để trẻ em phát triển năng lực bản thân trong phương pháp DHTDA John Dewey và các nhà nghiên cứu của trường Đại học Côlômbia đã

có đóng góp lớn để phổ biến phương pháp này qua các giờ học, các hội nghị và các tác phẩm nghiên cứu Các ông cũng là người đặt nền móng lí luận cho DHDA

và chuyển hoá phương pháp này vào thực tiễn [53]

Trang 29

- Giai đoạn 5 (1965 - đến nay): Nửa cuối của thế kỉ XX, phương pháp DHDA được coi là phương pháp dạy học tích cực và được ứng dụng ở nhiều nước như: Canada, Argentina, Anh, Đức, Ấn Độ và Úc

Sau năm 1965, DHDA nổi lên như là một phương pháp dạy học tích cực thay thế cho bài giảng truyền thống và là chủ đề nóng hổi trong các cuộc hội thảo DHDA được xem như là một hình thức học tập thông qua các cuộc điều tra và khảo sát, thực

nghiệm để phù hợp với thực tế, tri thức khoa học và mang tính xã hội cao

Từ những năm 1980, các nhà giáo dục đã có những nỗ lực đáng kể để hướng vào việc thiết lập sự hài hòa giữa phương pháp DHDA với phương pháp dạy học khác nhằm đạt mục tiêu giáo dục Vì vậy, DHDA được nghiên cứu sâu sắc ở nhiều khía cạnh, do đó đã xuất hiện nhiều nghiên cứu để hoàn thiện phương pháp dạy học này trong bối cảnh mới, cụ thể là: Các hướng nghiên cứu tập trung vào động cơ học tập, các yếu tố ngoại cảnh và công nghệ tác động đến ý thức học tập của học sinh thông qua dạy học dự án

Đầu thế kỉ XXI, khoa học công nghệ phát triển và đã đi vào tất cả các lĩnh vực trong cuộc sống hàng ngày, giáo dục cũng được thừa hưởng những lợi ích

mà nó đem lại DHDA cũng có những bước phát triển mới, nó được hỗ trợ bởi các công cụ, phần mềm khoa học công nghệ, làm phương tiện chuyển giao, kết nối thông tin, đáp ứng nhu cầu thu thập thông tin, xử lí số liệu, làm cho quá trình đóng gói và báo cáo sản phẩm học tập theo dự án trở nên nhanh hơn và sâu sắc hơn Mô hình học tập thông qua dự án được sửa đổi là WebQuest được Bernie Dodge ở trường Đại học San Diego State University (Mỹ) xây dựng và phổ biến trong dạy học Các đại diện tiếp theo là Tom March (Úc) và Heinz Moser (Thụy Sỹ) và Tom March thuộc đại học bang San Diego triển khai năm 1995 Một WebQuest là một hoạt động hướng đến yêu cầu mà trong đó một số hoặc tất cả các thông tin mà các HS tương tác đến từ các nguồn trên internet được bổ sung một cách có chọn lọc bởi hội thảo hình ảnh WebQuest có thể ngắn hoặc dài, có thể kéo dài từ một số tiết học cho đến một tháng hoặc lâu hơn nữa, các WebQuest

Trang 30

đều hướng HS đến việc giải quyết một hoặc một số tình huống đặt ra trong học tập

Tổng kết về phương pháp DHDA các nhà nghiên cứu khẳng định, có hai

mô hình vẫn được sử dụng đến ngày nay và được phát triển từ thế kỉ XIX đó là:

Mô hình 1:

1 Học sinh tìm hiểu nội dung chương trình học

2 Giáo viên giảng dạy những tri thức cần thiết

3 Học sinh áp dụng tri thức, kĩ năng đã học vào thực hiện một dự án

cụ thể

Ở Việt Nam, các đề án môn học, đồ án tốt nghiệp từ lâu cũng đã được sử dụng trong đào tạo đại học, các hình thức này gần gũi hơn với dạy học dự án Tuy vậy, trong lĩnh vực lí luận dạy học, phương pháp dạy học này còn chưa được quan tâm nghiên cứu một cách thiết thực, nên việc sử dụng chưa đạt hiệu quả cao Có nhiều quan niệm và định nghĩa khác nhau về dạy học dự án Ngày nay dạy học dự án được nhiều tác giả coi là một hình thức dạy học thông minh vì khi

Trang 31

thực hiện một dự án, có nhiều phương pháp dạy học cụ thể được sử dụng Tuy nhiên, khi không phân biệt giữa hình thức và phương pháp dạy học, người ta cũng gọi là dạy học dự án, khi đó cần hiểu đó là phương pháp dạy học theo nghĩa rộng - một phương pháp dạy học phức hợp

Trên cơ sở kế thừa các quan niệm khác nhau về phương pháp dạy học dự

án, có thể hiểu: Dạy học dự án là một phương pháp dạy học lấy hoạt động của

người học làm trung tâm Quá trình giảng dạy luôn định hướng vào các khái niệm cơ bản của môn học nhưng phải gắn liền với thực tế Theo phương pháp này thì người học phải tự mình giải quyết các vấn đề, nhiệm vụ có liên quan khác để có được kiến thức, khả năng giải quyết vấn đề và cho ra những kết quả thực tế nhất

Bản chất của dạy học dự án là người học lĩnh hội kiến thức và kĩ năng thông qua việc giải quyết một bài tập tình huống gắn liền với thực tiễn (bài tập dự án) Kết thúc dự án người học phải cho ra được sản phẩm gắn với thực tiễn cụ thể

1.2.2 Đặc điểm và các hình thức của phương pháp dạy học dự án

1.2.2.1 Đặc điểm của phương pháp dự án

Dạy học theo dự án là một mô hình dạy học lấy người học làm trung tâm

Nó giúp phát triển kiến thức và các kỹ năng liên quan thông qua những nhiệm

vụ mang tính mở, khuyến khích học sinh tìm tòi, hiện thực hoá những kiến thức

đã học trong quá trình thực hiện và tạo ra sản phẩm của chính mình Chương trình dạy học theo dự án được xây dựng dựa trên những câu hỏi định hướng quan trọng, lồng ghép các chuẩn nội dung kiến thức và tư duy bậc cao trong những bối cảnh thực tế

Bài học thiết kế theo dự án chứa đựng nhiều kỹ thuật dạy học khác nhau,

có thể lôi cuốn được mọi đối tượng học sinh không phụ thuộc vào cách học của các em Thông thường học sinh sẽ được làm việc với các chuyên gia và những thành viên trong cộng đồng để giải quyết vấn đề, hiểu sâu nội dung hơn Các phương tiện kỹ thuật cũng sẽ được sử dụng để hỗ trợ việc học Trong quá trình

Trang 32

thực hiện dự án có thể vận dụng nhiều cách đánh giá khác nhau để giúp học sinh tạo ra những sản phẩm có chất lượng

Định hướng thực tiễn: chủ đề của dự án xuất phát từ những tình huống thực

tiễn của xã hội, thực tiễn nghề nghiệp cũng như thực tiễn đời sống Nhiệm của dự

án cần chứa đựng những vấn đề phù hợp với trình độ và khả năng nhận thức của học sinh Các dự án học tập có ý nghĩa thực tiễn xã hội, góp phần gắn việc học tập trong nhà trường với thực tiễn đời sống, xã hội Trong những trường hợp lí tưởng, việc thực hiện các dự án có thể mang lại những tác động xã hội tích cực

Định hướng hứng thú người học: Học sinh được tham gia chọn những đề tài,

nội dung học tập cho phù hợp với khả năng và hứng thú cá nhân Ngoài ra, hứng thú của người học cần được tiếp tục phát triển trong quá trình thực hiện dự án

Mang tính phức hợp, liên môn: nội dung dự án có sự kết hợp tri thức của

nhiều lĩnh vực khoa học, của nhiều môn học khác nhau nhằm giải quyết một nhiệm vụ, vấn đề mang tính phức hợp

Định hướng hành động: trong quá trình thực hiện dự án có sự kết hợp giữa

nghiên cứu lý thuyết và vận dụng lý thuyết vào trong hoạt động thực tiễn, thực hành Thông qua đó, kiểm tra, củng cố và mở rộng hiểu biết lý thuyết cũng như rèn luyện kỹ năng hành động, kinh nghiệm thực tiễn của người học

Tính tự lực của người học: trong dạy học theo dự án, người học cần tham

gia tích cực, tự lực vào các giai đoạn của quá trình dạy học Điều đó cũng đòi hỏi

và khuyến khích tính trách nhiệm cao, sự sáng tạo trong quá trình làm việc của người học giáo viên chủ yếu đóng vai trò là người tư vấn, hướng dẫn, giúp đỡ Tuy nhiên, mức độ tự lực cần phù hợp với kinh nghiệm, khả năng của học sinh

và mức độ khó khăn của nhiệm vụ học tập

Cộng tác làm việc: các dự án học tập thường được thực hiện theo nhóm,

trong đó có sự cộng tác làm việc và sự phân công công việc giữa các thành viên trong nhóm Dạy học theo dự án đòi hỏi người học phải rèn luyện tính sẵn sàng

và kỹ năng công tác làm việc giữa các thành viên tham gia, giữa học sinh và giáo

Trang 33

viên cũng như với các lực lượng xã hội khác tham gia trong dự án Đặc điểm này

còn được gọi là học tập mang tính xã hội

Định hướng sản phẩm: trong quá trình thực hiện dự án học tập, các sản phẩm

được tạo ra không chỉ giới hạn trong những thu hoạch lí thuyết, mà trong đa số trường hợp các dự án học tập tạo sẽ tạo ra những sản phẩm vật chất của hoạt động thực tiễn, thực hành Những sản phẩm này có thể sử dụng, công bố hay giới thiệu

Trong phương pháp dự án, người giáo viên giữ vai trò là người hướng dẫn,

hỗ trợ và tạo động lực thúc đẩy vai trò tự chủ của học sinh, gắn sự chủ động, sáng tạo của học sinh trong việc giải quyết nội dung bài học Giáo viên chịu trách nhiệm tư vấn và giúp học sinh giải quyết các vướng mắc chứ không phải giải quyết thay học sinh những vấn đề của dự án Giáo viên cần biết và chủ động trong các hỗ trợ cần thiết Năng lực và vai trò của giáo viên thể hiện ở sự hỗ trợ học sinh (không chỉ bằng các chỉ dẫn mà còn bằng cả các sản phẩm mẫu, các tài liệu cung cấp tham khảo, các nguồn thông tin, cách chuyển giao công việc và quá trình đánh giá cụ thể)

Bên cạnh đó, với mô hình dạy học này, học sinh sẽ là người chịu trách nhiệm chính, là trung tâm của quá trình dạy học Học sinh tự lập kế hoạch, tự định hướng quá trình học tập, hợp tác giải quyết vấn đề, tự kiểm tra, tự đánh giá

Học sinh đóng vai là những “chuyên gia” thuộc những ngành nghề khác nhau trong xã hội, hoàn thành vai trò của mình dựa trên những kiến thức, kĩ năng nhất định Cũng chính vì vậy, dạy học theo dự án mang tính hiện thực và hữu ích, hấp dẫn với người học hơn rất nhiều so với phương pháp dạy học truyền thống Học sinh được giao những nhiệm vụ phức hợp nhưng cụ thể, bám sát với kiến thức trong chương trình, có phạm vi liên môn và kiến thức cuộc sống, qua

đó rèn luyện kĩ năng sống cho bản thân Học sinh sẽ tự quyết định cách tiếp cận của mình đối với mỗi nhiệm vụ được giao Đồng thời có trách nhiệm trong việc hoàn thành và báo cáo sản phẩm của chính mình

Trang 34

Học sinh phải tham gia tích cực và giữ vai trò chính trong tất cả các khâu của quá trình học tập Giai đoạn quan trọng nhất chính là giai đoạn cuối cùng trình bày sản phẩm, nó thể hiện kết quả của cả quá trình làm việc và sự tiến bộ của học sinh, đồng thời là giai đoạn học sinh thể hiện sự sáng tạo trong suốt quá trình làm việc, thể hiện khả năng quyết định vấn đề của bản thân

1.2.2.2 Các hình thức dạy học dự án

Dạy học dự án có rất nhiều loại, căn cứ vào lĩnh vực tác động hoặc các cách tiếp cận, các nhà nghiên cứu có thể đưa ra nhiều dạng dự án khác nhau, chẳng hạn:

Căn cứ vào quĩ thời gian thực hiện dự án có thể chia dự án thành:

Dự án nhỏ: thực hiện trong một số giờ học, có thể từ 2 đến 6 giờ

Dự án trung bình: thực hiện trong một số ngày (còn gọi là ngày dự án)

nhưng giới hạn trong một tuần hoặc 40 giờ học

Dự án lớn: được thực hiện với quỹ thời gian lớn hơn, tối thiểu là một tuần,

có thể kéo dài trong nhiều tuần

Căn cứ vào nhiệm vụ, mục tiêu đặt ra của dự án thì sẽ có các loại dự án như:

Dự án tìm hiểu: là dự án khảo sát thực trạng đối tượng

Dự án nghiên cứu: nhằm giải quyết các vấn đề, giải thích các hiện tượng,

quá trình

Dự án kiến tạo: tập trung vào việc tạo ra các sản phẩm vật chất hoặc thực

hiện các hành động thực tiễn, nhằm thực hiện những nhiệm vụ như trang trí, trưng bài, biểu diễn, sáng tác

Nếu căn cứ theo mức độ phức hợp của nội dung học tập, thì có các loại dự án:

Dự án mang tính thực hành: là dự án có trọng tâm là việc thực hiện một

nhiệm vụ thực hành mang tính phức hợp trên cơ sở vận dụng kiến thức, kỹ năng

cơ bản đã học nhằm tạo ra một sản phẩm vật chất

Trang 35

Dự án mang tính tích hợp: là dự án mang nội dung tích hợp nhiều nội dung

hoạt động khác nhau như tìm hiểu thực tiễn, nghiên cứu lí thuyết, giải quyết vấn

đề, thực hiện các hoạt động thực hành, thực tiễn

Ngoài các cách phân loại trên, các nhà nghiên cứu còn phân loại theo chuyên môn (dự án môn học, dự án liên môn, dự án ngoài môn học); theo sự tham gia của người học (dự án cá nhân, dự án nhóm, dự án lớp…)

Trong quá trình sử dụng phương pháp dạy học dự án cần chú ý một số điểm sau:

Thứ nhất, các dự án học tập cần góp phần gắn việc học tập trong nhà

trường với thực tiễn đời sống, xã hội hàng ngày; có sự kết hợp hài hòa giữa nghiên cứu lí thuyết và vận dụng lí thuyết vào hoạt động thực tiễn, thực hành

Thứ hai, nhiệm vụ dự án cần chứa đựng những vấn đề phù hợp với trình

độ và khả năng của người học

Thứ ba, học sinh được tham gia chọn đề tài, nội dung học tập phù hợp với

khả năng và hứng thú cá nhân người học

Thứ tư, nội dung dự án có sự kết hợp tri thức của nhiều lĩnh vực hoặc môn

học khác nhau nhằm giải quyết một vấn đề mang tính phức hợp

Thứ năm, các dự án học tập thường được thực hiện theo nhóm, trong đó

có sự cộng tác làm việc và sự phân công công việc giữa các thành viên trong nhóm học tập

Thứ sáu, sản phẩm của dự án không giới hạn trong những thu hoạch lý

thuyết; sản phẩm này có thể sử dụng, công bố, giới thiệu

Thứ bày, dạy học dự án rất thích hợp để tổ chức dạy học các ứng dụng kĩ thuật

của vật lí hay vận dụng các kiến thức vật lí để giải quyết các vấn đề thực tiễn

Thứ tám, dạy học dự án không phù hợp với các bài học đòi hỏi sự trình

bày chính xác, chặt chẽ và hệ thống (đại lượng vật lí, định luật, thuyết vật lí

Về các bước tổ chức dạy học dự án

Trang 36

Thiết kế dự án: xác định lĩnh vực thực tiễn ứng dụng nội dung học, ai cần, ý tưởng và tên dự án

Thiết kế các nhiệm vụ cho HS:

làm thế nào để HS thực hiện xong thì bộ câu hỏi được giải quyết và các mục tiêu đồng thời cũng đạt được

Chuẩn bị các tài liệu hỗ trợ GV

và HS cũng như các điều kiện thực hiện dự án trong thực tế

Làm việc nhóm để lựa chọn chủ đề dự án

Xây dựng kế hoạch dự án: xác định những công việc cần làm, thời gian dự kiến, vật liệu, kinh phí, phương pháp tiến hành và phân công công việc trong nhóm

Chuẩn bị các nguồn thông tin đáng tin cậy để chuẩn bị thực hiện dự án

Cùng GV thống nhất các tiêu chí đánh giá dự án

2 Thực hiện DA

Thu thập thông tin

Thực hiện điều tra

Thảo luận với các

thành viên khác

Tham vấn giáo viên

hướng dẫn

Theo dõi, hướng dẫn, đánh giá

HS trong quá trình thực hiện dự

án Liên hệ các cơ sở, khách mời cần thiết cho HS

Chuẩn bị cơ sở vật chất, tạo điều kiện thuận lợi cho các em thực hiện dự án

Bước đầu thông qua sản phẩm cuối của các nhóm HS

Phân công nhiệm vụ các thành viên trong nhóm thực hiện dự án theo đúng

kế hoạch

Tiến hành thu thập, xử lý thông tin thu được

Xây dựng sản phẩm hoặc bản báo cáo

Liên hệ, tìm nguồn giúp đỡ khi cần

Thường xuyên phản hồi, thông báo thông tin cho

GV và các nhóm khác

Trang 37

Học tập theo dự án giúp học sinh tiếp cận với một lượng kiến thức đa dạng, phong phú từ nhiều nguồn khác nhau, sử dụng kiến thức của nhiều môn học khác nhau để giải quyết một nhiệm vụ được giao Với cách thức dạy học như vậy, học sinh được nghiên cứu sâu hơn về một chủ đề học tập chứ không đơn thuần là tìm ra những câu trả lời đúng cho những câu hỏi mà giáo viên đặt ra Theo cách này học sinh thực sự chiếm lĩnh kiến thức và trở thành trung tâm của quá trình dạy học

Thông qua việc thực hiện dự án, học sinh được rèn luyện nhiều kĩ năng: thuyết trình, làm việc nhóm, khai thác, tìm kiếm và chọn lựa thông tin đặc biệt

Trang 38

học sinh được chú trọng rèn luyện các kĩ năng sống như: kĩ năng giao tiếp, cộng tác nhóm trong làm việc, kĩ năng trao đổi, chia sẻ thông tin, kĩ năng tự định hướng, tự điều chỉnh và xử lí tình huống Các kĩ năng này giúp học sinh tự tin, thành công trong cuộc sống sau này

Trong quá trình thực hiện dự án, học sinh là người chủ động thực hiện theo kế hoạch đề ra, đồng thời tự lực tham gia vào các giai đoạn của quá trình dạy học: đề xuất hoặc đóng góp ý kiến cho sáng kiến dự án; xây dựng kế hoạch; thực hiện dự án và trình bày kết quả Do vậy các công việc này thực sự đòi hỏi

và khuyến khích tinh thần trách nhiệm, thái độ tích cực và sự sáng tạo của người học

Các tình huống đưa ra trong dự án gắn liền với thực tiễn cuộc sống, học sinh được đóng các vai trò khác nhau trong cuộc sống để thực hiện nhiệm vụ học tập, do vậy không chỉ tạo hứng thú cho học sinh mà còn phát triển khả năng thích ứng, khả năng tự đương đầu, giải quyết các vấn đề thực tế Tùy từng dự án khác nhau học sinh có thể đặt mình trong nhiều hoàn cảnh và nhiệm vụ khác nhau

Với những đặc trưng như trên, có thể thấy dạy học theo dự án là một phương pháp dạy học tích cực đối với việc dạy học nói chung và môn GDCD nói riêng Phương pháp này không chỉ phát huy tính tích cực học tập mà còn hình thành cho học sinh kĩ năng sống, kĩ năng giải quyết các vấn đề của cuộc sống Việc vận dụng phương pháp dạy học theo dự án giúp giáo viên dạy GDCD khẳng định được vị trí quan trọng của môn học, thay đổi được cách nhìn nhận chưa đúng của xã hội về môn học này

1.2.3.2 Nhược điểm của phương pháp dự án trong dạy học môn Giáo dục công dân ở THPT

Bên cạnh những ưu điểm vượt trội mà phương pháp DHDA đem lại thì việc vận dụng phương pháp dự án trong dạy học môn GDCD ở THPT cũng có những giới hạn cụ thể như sau

Trang 39

+ Dạy học dự án không phù hợp với việc truyền thụ tri thức lý thuyết mang tính trừu tượng, hệ thống cũng như không phù hợp trong rèn luyện hệ thống kỹ năng mang tính đơn lẻ mà nó là hệ thống hóa của nhiều kỹ năng và nội dung khoa học khác nhau trong một bài học

+ Dạy học dự án đòi hỏi nhiều thời gian Vì vậy người giáo viên và người học cần có sự chuẩn bị tốt trước một tiết học nếu không có sự chuẩn bị sẽ gặp rất nhiều khó khăn trong quá trình hoàn thành dự án học tập

+ Là một phương pháp giảng dạy mới, hiện đại và tích hợp nên dạy học

dự án đòi hỏi nhiều phương tiện vật chất và tài chính phù hợp

1.2.4 Sự cần thiết của vận dụng phương pháp dự án trong dạy học môn Giáo dục công dân ở THPT hiện nay

Dạy học theo dự án (DHDA) là một hình thức dạy học hiện đại là sự kết hợp giữa lý thuyết và thực hành, trong đó người học thực hiện một nhiệm vụ học

tập phức hợp, có tạo ra các sản phẩm có thể giới thiệu Nó làm cho nội dung học

tập trở nên phong phú và ý nghĩa hơn Dạy học dự án gắn với thực tiễn đời sống,

lý thuyết với thực hành, tư duy và hành động, nhà trường và xã hội, giúp việc học tập trong nhà trường của học sinh giống hơn với việc học tập trong thế giới thật Trong dạy học dự án, nội dung học tập được tích hợp với các vấn đề của đời sống thực, từ đó kích thích hứng thú học tập của người học Việc học cũng vì

vậy mà trở nên ý nghĩa hơn

Dạy học dự án góp phần đổi mới phương pháp dạy học, thay đổi phương thức đào tạo

Học tập dự án là quá trình thay đổi hoàn thoàn phương thức dạy học truyền thống GV giảng - HS ghi chép, biến người học từ người nghe thụ động thành chủ thể lĩnh hội kiến thức Người học trở thành người giải quyết vấn đề, ra quyết định

Họ hợp tác theo nhóm, tổ chức hoạt động, tiến hành nghiên cứu, giải quyết vấn đề, tổng hợp thông tin, tổ chức thời gian và phản ánh về việc học của bản thân

Trang 40

Dạy học dự án là sự kết hợp của nhiều phương pháp dạy học khác nhau trong cùng giảng dạy một nội dung kiến thức, sử dụng thông tin của những môn khoa học khác nhau Nó giúp người học với cùng một nội dung nhưng có thể thực hiện theo những cách khác nhau

Dạy học dự án là hình thức quan trọng để thực hiện phương thức đào tạo con người trở thành cá nhân phát triển toàn diện, học đi đôi với hành, kết hợp giữa học tập và nghiên cứu khoa học Vì là phương pháp dạy học mới nên dạy học dự án yêu cầu người học sự tư duy tích cực để giải quyết vần đề, kích thích động cơ, hứng thú học tập, khuyến khích việc sử dụng các kỹ năng tư duy bậc cao, giúp cho người học hiểu biết sâu sắc hơn nội dung học tập

Dạy học dự án tạo ra môi trường thuận lợi cho người học rèn luyện và phát triển

Dạy học dự án giúp người học học hiểu biết được nhiều hơn vì trong hầu hết các dự án, học viên phải làm những bài tập và trả lời những câu hỏi liên quan đến nhiều lĩnh vực khác nhau

Trong qua trình thực hiện dự án cá nhân nào cũng có cơ hội để hoạt động vì nhiệm vụ học tập đến được với tất cả mọi người Học viên có cơ hội

để thử sức mình với các năng lực khác nhau của bản thân khi tham gia vào một dự án từ đó mỗi cá nhân được rèn khả năng tư duy, suy nghĩ sâu sắc khi gặp những vấn đề phức tạp, có điều kiện để khám phá, đánh giá, giải thích và tổng hợp thông tin

Khi thực hiện dự án, người học còn được bồi đắp và rèn luyện nhiều năng lực khác nhau: Phát triển năng lực đánh giá Dạy học dự án đòi hỏi nhiều dạng đánh giá khác nhau và thường xuyên, bao gồm đánh giá của giáo viên, đánh giá lẫn nhau của học viên, tự đánh giá và phản hồi, người học có cơ hội lựa chọn và kiểm soát việc học của chính mình, cũng như cơ hội cộng tác với các bạn cùng lớp làm tăng hứng thú học tập

Định dạng
Số trang	154
Dung lượng	2,27 MB

Vận dụng phương pháp dự án trong tổ chức dạy học môn giáo dục công dân ở các trường trung học phổ thông huyện thuận thành, tỉnh bắc ninh​

Vận dụng phương pháp dự án trong tổ chức dạy học môn giáo dục công dân ở các trường trung học phổ thông huyện thuận thành, tỉnh bắc ninh