Nghiên cứu văn bản gia phả chúa trịnh

Nghiên cứu văn bản gia phả chúa Trịnh để xác định văn bản và phả hệ gốc dòng phả chúa Trịnh, dòng phả chi phối các phả hệ tộc họ Trịnh khác, đồng thời chỉnh lý một số sự kiện, tiểu sử nh

Nghiên cứu văn bản gia phả Chúa Trịnh

Phạm Đình Hải

Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Luận văn Thạc sĩ ngành: Hán nôm; Mã số: 60 22 40 Người hướng dẫn: PGS.TS Đinh Khắc Thuân

Năm bảo vệ: 2012

Abstract Tổng quan về hoàn cảnh lịch sử thời kỳ nhà chúa Trịnh và gia phả chúa

Trịnh Nghiên cứu văn bản gia phả chúa Trịnh để xác định văn bản và phả hệ gốc dòng phả chúa Trịnh, dòng phả chi phối các phả hệ tộc họ Trịnh khác, đồng thời chỉnh lý một số sự kiện, tiểu sử nhân vật chúa Trịnh cụ thể, góp phần nghiên cứu

lịch sử chúa Trịnh Làm rõ các giá trị sử lieuj gia phả của chú Trịnh

Keywords Hán nôm; Gia phả; Tiếng Việt; Chúa Trịnh

Content

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Lịch sử Việt Nam thế kỷ XVII-XVIII tồn tại song song hai bộ máy chính quyền: vua

Lê, chúa Trịnh Trong đó vương triều Lê chỉ tồn tại trên danh nghĩa, còn thực quyền thuộc về chúa Trịnh Hiện tượng đó đã dẫn tới việc nhận định, đánh giá các nhân vật cùng sự kiện lịch

sử đương thời trong một chừng mực nào đó còn có những điểm thiếu khách quan và khoa học

Trong khi việc nghiên cứu và đánh giá về chúa Trịnh, cũng như một số sự kiện lịch sử nổi bật ở giai đoạn này như vừa nêu trên còn hạn chế, thì nguồn sử liệu về những vấn đề này cũng lại hết sức khó khăn Gia phả chúa Trịnh còn lại khá nhiều, song có không ít truyền bản, nên thiếu sự nhất quán trong một số nhân vật, cũng như sự kiện lịch sử cụ thể

Vì thế, chúng tôi sưu tập các gia phả về chúa Trịnh, tiến hành khảo sát văn bản nhằm học hỏi, vận dụng phương pháp nghiên cứu văn bản học Hán Nôm và kiến thức Hán Nôm được học tập trong chương trình Cao học Hán Nôm trong xử lý văn bản các gia phả chúa Trịnh tìm được; đồng thời góp phần nghiên cứu phả hệ chúa Trịnh, cũng như tiểu sử nhân vật chúa Trịnh trong lịch sử

2 Lịch sử vấn đề

Việc nghiên cứu và đánh giá lại lịch sử giai đoạn Lê - Trịnh đã được đề xướng tại một số hội thảo khoa học, như “Chúa Trịnh - vị trí và vai trò lịch sử”, cùng một số hội thảo khoa học khác về Chúa Trịnh Cương, Trịnh Sâm

Một số tài liệu lịch sử, văn học về thời kỳ này cũng đã được nghiên cứu xuất bản, như

Tứ bình thực lục thời chúa Trịnh, Tổng tập thơ Nôm, trong đó có khá nhiều tác phẩm thơ

Nôm của chúa Trịnh

Về gia phả, có tập sách Trịnh gia chính phả của con cháu tộc họ Trịnh là Trịnh Như

Tấu biên soạn, xuất bản năm 1933, chủ yếu viết lại tiểu sử các đời chúa

Văn bản gia phả chúa Trịnh có nhiều, song việc nghiên cứu hệ thống văn bản này thì hầu như chưa được tiến hành cụ thể Từ góc độ của chuyên ngành Ngữ văn - Hán Nôm, chúng tôi cố gắng làm rõ phả hệ gốc và các truyền bản, cũng như cách chép phả của tộc họ Trịnh trong lịch sử

3 Mục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Mục đích:

Mục đích nghiên cứu của chúng tôi là cố gắng xác định văn bản và phả hệ gốc dòng phả chúa Trịnh, dòng phả chi phối các phả hệ tộc họ Trịnh khác Đồng thời chỉnh lý một số

sự kiện, tiểu sử nhân vật chúa Trịnh cụ thể, góp phần nghiên cứu lịch sử chúa Trịnh

3.2 Đối tượng:

Đối tượng nghiên cứu của chúng tôi là một số văn bản gia phả chúa Trịnh, trên cơ sở đối chiếu với một số văn bản tộc phả họ Trịnh khác hiện lưu giữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm

3.3 Phạm vi:

Chúng tôi tiến hành khảo sát văn bản, chú thích (nếu thấy cần thiết), dịch một số bản gia phả chúa Trịnh được coi là toàn diện nhất

4 Phương pháp nghiên cứu

Chúng tôi sử dụng phương pháp văn bản học Hán Nôm, tiến hành đối chiếu, so sánh, thiết lập phả hệ văn bản gia phả Đồng thời sử dụng phương pháp điền dã, liên ngành để bổ sung sự kiện, nhân vật cụ thể

5 Dự kiến đóng góp của luận văn

Xác định thiện bản của các văn bản gia phả chúa Trịnh hiện đang lưu giữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm Bước đầu phác thảo phả hệ chúa Trịnh, cũng như tiểu sử một số nhân vật chúa Trịnh nổi bật Kết quả nghiên cứu của luận văn hy vọng có thể làm tiền đề cho việc nghiên cứu sâu hơn giá trị văn bản các văn bản gia phả chúa Trịnh sau này

6 Cấu trúc của luận văn

Luận văn được chia làm ba phần chính: Mở đầu, Nội dung và Kết luận Trong đó phần Nội dung gồm 3 chương, cụ thể như sau:

Chương 1: Tổng quan về chúa Trịnh và gia phả chúa Trịnh

Chương 2: Văn bản gia phả chúa Trịnh

Chương 3: Giá trị sử liệu gia phả chúa Trịnh

Ngoài ra, luận văn còn nêu thư mục sách tham khảo và một số phụ lục mang tính chất chứng minh, minh họa cho nội chính văn của luận văn

Chương I: TỔNG QUAN VỀ CHÚA TRỊNH VÀ GIA PHẢ CHÚA

TRỊNH

1.1 Chúa Trịnh trong lịch sử

Chúa Trịnh (鄭主) là tập đoàn phong kiến kiểm soát quyền lực nhà nước thời Hậu Lê Người mở đầu sự nghiệp Chúa Trịnh là Trịnh Kiểm, người huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa

Nắm quyền trong triều đình Nam triều nhà Lê, trước hết Trịnh Kiểm đẩy mạnh củng

cố quyền lực Tiếp nối Trịnh Kiểm là Trịnh Tùng, đã có công lớn đánh dẹp nhà Mạc, giành lại quyền cai quản đất nước cho nhà Lê

Trịnh Tùng là người định nghiệp Chúa và trở thành vị Chúa thứ nhất của họ Trịnh, có nhiều công lao trung hưng sự nghiệp nhà Lê Các vị chúa tiếp theo, nổi bật là các chúa Trịnh Tráng, Trịnh Căn, Trịnh Cương, Trịnh Doanh và Trịnh Sâm, có vai trò lớn lao trong việc xây dựng đất nước, giữ gìn biên giới, cương vực Chế độ Lê - Trịnh chấm dứt sau thắng lợi của cuộc khởi nghĩa Tây Sơn do Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ và Nguyễn Lữ lãnh đạo

Sự nghiệp của các chúa Trịnh kéo dài từ năm 1545 đến năm 1787, tổng cộng 243 năm, gồm 12 đời chúa

1.2 Tài liệu lịch sử chép về chúa Trịnh

Tài liệu lịch sử ghi chép về chúa Trịnh được ghi chép chủ yếu trong các bộ sử như:

Đại Việt sử ký toàn thư, Đại Việt sử ký Bản kỷ tục biên, Đại Việt thông sử của Lê Quý Đôn, Lịch triều tạp ký của Ngô Cao Lãng, Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú; hệ

thống chiếu biểu, tấu sớ, sắc phong thời Hậu Lê; hệ thống văn bia, thần phả các chùa chiền, đền miếu; hệ thống thơ văn thế kỷ 17 - 18, nghiên cứu của người nước ngoài; các tập thơ văn, câu đối của các chúa Trịnh Căn, Trịnh Doanh, Trịnh Sâm…

Đặc biệt, gần đây có bộ Tứ Bình thực lục do nhóm các nhà nghiên cứu Hán Nôm, văn

học – sử học biên dịch, giới thiệu (PGS TS Đinh Khắc Thuân chủ biên)

1.3 Tổng quan về gia phả chúa Trịnh

Gia phả chúa Trịnh hiện còn khá nhiều, tư liệu phong phú Riêng kho sách Hán Nôm

có 7 văn bản gia phả chúa Trịnh Ngoài ra, các thư viện khác, các chi phái tộc họ Trịnh lưu giữ được khoảng 30 văn bản

Trong số văn bản gia phả nói trên một số phả ký, tiêu biểu như: Trịnh gia phá ký (鄭家譜記 - A.2492), Trịnh gia thế phả (鄭家世譜 - A.1821), Trịnh thị gia phả (鄭氏家譜- A.641), Trịnh tộc thế phả (鄭族世譜- VHv.1756), Trịnh vương phả ký (鄭王譜記- A.676)

Hệ thống gia phả này có khá nhiều bản trùng nhau, nhất là phả về dòng chúa, có thể

do các chi phái đều truyền chép chính phả, rồi mới chép tiếp chi phái của mình Vì vậy, có thể hình dung cụ thể là có một số văn bản của dòng phả chúa và những văn bản chi phái của dòng phả này

Tình hình chung nhất về trình tự ghi chép và nội dung chủ đạo của hệ thống này là: Liệt tổ chúa Trịnh, đến Trịnh Kiểm, Trịnh Tùng, các chúa Trịnh cũng như hành trạng, sự nghiệp, gia đình, con cái và các chi phái; hệ thống kỵ húy, thụy hiệu, tước hiệu, kỵ nhật; hệ thống nghi thức tế tự, lễ và lễ vật trong tế tự, người chủ tế, giữ hương hỏa

Chương II: VĂN BẢN GIA PHẢ CHÚA TRỊNH

2.2 Kim giám thực lục

Kim giám thực lục là những ghi chép về chúa Trịnh được biên soạn vào thời Lê cuối thế kỷ XVIII Đây có thể xem là gia phả chính phái của tộc họ Trịnh, được các sách gia phả

họ Trịnh về sau sao lục, tục biên Đối chiếu 12 đời này với thế thứ các đời chúa Trịnh trong

gia phả khác chúa Trịnh, về cơ bản là thống nhất, song vẫn có sự khác biệt về các đời và tên gọi

Như vậy, các văn bản Trịnh chúa đều dựa trên cơ sở tập Kim giám thực lục được biên soạn vào cuối thời Lê, niên hiệu Cảnh Hưng Sau khi nhà Tây Sơn lên, phủ chúa Trịnh bị tàn phá, họ Trịnh phải ly tán, thực lục này không được duy trì Tuy nhiên các chi phái dòng họ chúa Trịnh vẫn lưu truyền được, đến đầu thời Nguyễn họ bắt đầu sưu tập và biên soạn lại, gọi

là thực lục, bổ sung thành Kim giám tục biên và được sao chép thành Kim giám tập sao Trong số gia phả chúa Trịnh, các bản Trịnh thị gia phả, Trịnh vương phả ký và Trịnh tộc thế phả ghi chép trực tiếp về tiểu sử, công tích của các chúa Trịnh, có giá trị sử liệu và văn liệu

Chương III: GIÁ TRỊ SỬ LIỆU GIA PHẢ TRỊNH CHÚA

3.1 Lai lịch các chúa Trịnh

Về nguồn gốc tộc họ Trịnh, một số tài liệu gia phả chép rằng tộc họ Trịnh xuất hiện từ

thời Bắc thuộc Trịnh thị gia phả ghi: Thiên Vực thuộc lộ Vĩnh Ninh (Thanh Hóa) có vị

Quan lang thổ tù họ Trịnh tên Ra (có bản chép tên Kha), là người nổi tiếng mẫn tiệp và trung tín Gia đình quan lang ở xứ Long Xá có 3 anh em, Trịnh Ra là anh cả, người em trai tên Tú

và em gái tên là Ba Ba anh em Trịnh Ra đều phong tư đẹp đẽ, dung mạo khôi ngô

Tuy nhiên, Trịnh vương phả ký lại chép về nguyên tổ họ Trịnh như sau: họ Trịnh,

húy là Kha, sinh được Đức Long công (húy Liễu), con thứ là Đức Thế tổ (húy Kiểm), con thứ

ba là Thái tể Nghi Quốc công Trịnh Tạc

Trịnh vương phả ký còn khẳng định nguyên tổ họ Trịnh sống vào thời Lê, niên hiệu

Quang Hưng

Tóm lại, nguyên tổ chúa Trịnh được xác định là Trịnh Ra (Kha), nhưng khác nhau về niên đại (thời Đường thế kỷ thứ VIII - thời Bắc thuộc, có tài liệu cho là đời Lê thế kỷ XVI) Nhiều bản gia phả còn khẳng định cụ tổ chúa Trịnh từng đỗ tam trường, tức là thống nhất về

niên đại với Trịnh vương phả ký Sau cụ nguyên tổ đến Trịnh Kỷ và Trịnh Liễu, rồi mới đến

Trịnh Kiểm

Các chúa Trịnh Căn, Trịnh Doanh và Trịnh Sâm là những người văn võ song toàn, ngoài võ công còn được đánh giá là những người hay chữ Năm vị chúa từ Trịnh Kiểm đến Trịnh Căn đều sống thọ (từ 68 đến 81 tuổi), cho phép chúng ta nhận định họ là những người

có lối sống nghiêm túc và tiết độ Thành tựu của nhà Lê Trung Hưng trong giai đoạn này thực chất là thành tựu cai trị của các chúa Trịnh

Trong 3 chúa cuối cùng của họ Trịnh, trừ Trịnh Cán lên ngôi khi còn quá nhỏ tuổi, chúa Trịnh Khải và Trịnh Bồng cũng là những người biết cách rút lui, khảng khái có uy Trịnh Khải tự vẫn chứ không chịu hàng Tây Sơn, Trịnh Bồng mai danh ẩn tích, có gia phả chép là tu theo đạo Phật

3.3 Về các chi phái chúa Trịnh

Theo các gia phả thì Thế tổ Minh Khang Thái vương Trịnh Kiểm sinh 5 con trai, 2 con gái; Trịnh Tùng sinh 20 con trai; Trịnh Tráng sinh 19 con trai; Trịnh Tạc sinh 12 con trai, Trịnh Bính sinh 16 con trai, 14 con gái; Trịnh Cương sinh 7 con trai, 8 con gái Nghĩa là các

chúa đều sinh nhiều con trai, nên dòng chúa có rất nhiều chi phái Đồng thời gia phả cũng chép khá cụ thể về các phi tần của chúa Trịnh, quận chúa họ Trịnh và hệ thống kỵ húy, kỵ nhật, công đức, hành trạng của họ

Tóm lại, tư liệu gia phả chúa Trịnh khá phong phú, nhưng bước đầu chúng tôi chỉ sử dụng nhằm góp phần làm rõ về lai lịch chúa Trịnh, về công tích các chúa Trịnh cầm quyền,

về các vị phi tần và quận chúa họ Trịnh Tư liệu được dòng tộc chúa Trịnh biên soạn, chỉnh

lý, sao chép, lưu truyền khá cụ thể, thận trọng nên rất xác thực và đáng tin cậy

KẾT LUẬN

Cũng như họ Hồ, họ Mạc, họ Trịnh không được sử gia phong kiến coi là chính thống Nhưng thực tế nhiều chúa Trịnh là người có thực tài, có đóng góp to lớn trong xây dựng và phát triển kinh tế -xã hội, văn học nghệ thuật, như chúa Trịnh Kiểm, Trịnh Tùng, Trịnh Căn, Trịnh Cương, Trịnh Doanh và Trịnh Sâm

Nhiều công trình nghiên cứu gần đây đã khẳng định, phần lớn các chúa Trịnh đều là những người tài : " các chúa từ Trịnh Kiểm đến Trịnh Sâm (trừ Trịnh Giang) đều là những

vị chúa tài ba, do đó đã hoàn thành việc đánh dẹp và cai trị phía Bắc Việt Nam, giữ cho xã hội Đại Việt ổn định trong gần hai thế kỷ" Những đánh giá tương tự như vậy được thể hiện khá rõ trong gia phả chúa Trịnh chúng tôi sưu tập và giới thiệu

Dù phải ly tán sau khởi nghĩa Tây Sơn, gia phả chúa Trịnh có phần thất lạc, nhưng chắc chắn là không nhiều; vì sau khi nhà Nguyễn lên ngôi, hàng loạt gia phả và sự nghiệp chúa Trịnh được sưu tập, sao lục Đó chính là các bản gia phả sao chép vào những năm đầu

niên hiệu Gia Long và niên hiệu Tự Đức Nội dung cơ bản thống nhất với Kim giám thực lục

(biên soạn vào thời Lê, niên hiệu Cảnh Hưng cuối thế kỷ XVIII)

Vì chi phái dòng tộc chúa Trịnh nhiều, phồn diễn nên gia phả họ Trịnh hiện vẫn còn khá nhiều Nó góp phần làm rõ hơn về chúa Trịnh, nhất là quan điểm và thực tế truyền ngôi chúa trong dòng tộc Khác hẳn nhà Trần và nhà Mạc, nhất nhất truyền ngôi cho dòng đích trưởng, ngôi chúa Trịnh được truyền cho người có tài trong số các Hoàng tử Đây là điểm tiến

bộ nổi bật trong quan điểm của dòng họ chúa Trịnh, và có lẽ vì vậy dòng họ này mới kéo dài được nghiệp chúa gần ¼ thế kỷ

References

I TIẾNG VIỆT

1 Đào Duy Anh (2009), Hán Việt từ điển, Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội

2 Nguyễn Tài Cẩn (2004), Nguồn gốc và quá trình hình thành cách đọc Hán Việt,

Nxb ĐHGG Hà Nội

3 Nguyễn Tài Cẩn (2003), Một số chứng tích về ngôn ngữ, văn tự và văn hóa, Nxb

ĐHGG Hà Nội

4 Danh nhân Việp công Hoàng Ngũ Phúc, Kỷ yếu Hội thảo (2009), Sở Văn hóa Thể

thao và Du lịch Bắc Giang

5 Thiều Chửu (2003), Hán- Việt tự điển, Nxb Thanh niên, Hà Nội

6 Đại Việt sử ký toàn thư (1676-1789), (1998) Nxb.KHXH, Hà Nội

7 Đại Việt sử ký tục biên (1676-1789), (1991) Nxb.KHXH, Hà Nội

8 Trần Văn Giáp (1990), Tìm hiểu kho sách Hán Nôm (tập hai), Nxb KHXH, Hà Nội

9 Nguyễn Đăng Na (2007), Đặc điểm văn học Trung đại Việt Nam, Nxb Giáo dục,

Hà Nội

10 Kỷ yếu hội thảo bộ sách Chúa Trịnh qua những áng thơ văn Phan Nguyên Đào

chịu trách nhiệm xuất bản, Nguyễn Dung và Trịnh Xuân Tiến biên tập NXB Lao Động năm

2007

11 Trương Hữu Quýnh- Chủ biên, (2000) Đại cương Lịch sử Việt Nam, (chủ biên)

Tập I, Nxb Giáo dục

12 Bùi Duy Tân (2005), Theo dòng khảo luận văn học Trung đại Việt Nam, Nxb

ĐHGG Hà Nội

13 Trịnh Như Tấu (1933), Trịnh gia chính phả, Nhà in Nô Tử Hạ, Hà Nội

14 Trịnh Xuân Tiến (2002), Nhân vương Trịnh Cương, Nxb Lao Động

15 Ngô Đức Thọ (1997), Nghiên cứu chữ húy Việt Nam qua các triều đại, Nxb Văn

hóa, Hà Nội

16 Ngô Đức Thọ- Trịnh Khắc Mạnh (2007), Cơ sở văn bản học Hán Nôm, Nxb Khoa

học xã hội, Hà Nội

17 Ngô Đức Thọ -Chủ biên (1993) Các nhà khoa bảng Việt Nam, Nxb Văn học,

H.1993

18 Trịnh Sâm, cuộc đời và sự nghiệp, Kỷ yếu Hội thảo, Nxb Văn hóa Thông tin, Hà

Nội 2009

19 Đinh Khắc Thuân, Chủ biên, Tứ bình thực lục thời Chúa Trịnh, (2009), Nxb Văn

hóa Thông tin

20 Chúa Trịnh qua những áng thơ văn Trịnh Xuân Tiến Nxb Lao Động năm 2001

21 Thăng Long thời lê – Trịnh Trịnh Xuân Tiến, Nxb Lao Động năm 2010

II SÁCH HÁN NÔM

20 TRỊNH GIA PHẢ KÍ 鄭家譜記, A.2492

21 TRỊNH GIA THẾ PHẢ 鄭家世譜, A.1821

22 TRỊNH GIA THẾ PHẢ 鄭家世譜, A.808

23 TRỊNH THỊ GIA PHẢ鄭氏家譜, A.641

24 TRỊNH TỘC THẾ PHẢ鄭族世譜, VHv.1756

25 TRỊNH VƯƠNG PHẢ KÍ 鄭王譜記, A.676

III CÁC TRANG WEB CHÍNH

http://www.hannom.org.vn

http://sachxua.net

http://nom.nlv.gov.vn/nlvnpf/vindex.php

http://www.informatik/dvsktt/

http://www.viethoc.org/hannom/giapha/trinhgia.html

http://cuocsongviet.com.vn/index.Chua-Trinh.csv

http://vi.wikipedia.org/

http://trinhtoc.com/trangchu

http://www.nomna.org/

Mạng Trung Quốc:

http://www.docin.com/p-165662317.html (Nghiên cứu thể chế chính trị thời “Vua Lê chúa Trịnh Việt Nam – Đại học trịnh Châu - TQ)

http://dris.hust.edu.cn/view/32386919603.html (Thƣ viện điện tử: Trật tự xã hội thời Vua lê chúa Trịnh Việt Nam)

http://wenku.baidu.com/view/a15e16c8da38376baf1fae46.html (Văn khố - lịch sử Việt Nam)